побуд. от дугун=; атаҕым дугуннарбат мне ногой не ступить (болит).

несов., преступить сов. что кэс; преступить закон сокуону кэс.

несов. 1. см. ступить 1; 2. (идти) хаамп, ис; ступать по снегу хаарынан ис; 3. ступай!, ступайте! повел, бар!, барыҥ!; ступайте домой дьиэҕэр бар.

туохт. Икки илиигин түөскэр быар куустан баран, аҥаар атаххар кылыйа сылдьан, киһини кытта утары анньыһа оонньоо; ким иккис атаҕар үктэммит кыайтарар. ☉ Состязаться, отталкивая противника скрещенными на груди руками и прыгая на одной ноге: побеждает тот, кто первым заставит противника ступить второй ногой (бытовая игра). Оҕолор бөтүүктэһэ оонньоотулар

сов. что 1. (прервать) аймаа, алдьат; нарушить сон утуйар ууну аймаа; 2. (преступить) кэс; нарушить порядок бэрээдэги кэс.

туохт.
1. Атахтаргынан сиргэ тирэн, тирэнэн тур. ☉ Наступать на землю, ступать по чему-л.
Атах тыаһа ыараханнык үктэнэн, хостон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Силиппиэн сөрүүн буор муостаҕа үктэннэ. Софр. Данилов
Оргууй аҕай, сэрэниин-сэрэнэн, үөм-чүөм үктэнэн, болкуон хоһу өҥөйөн көрдө. Н. Лугинов
2. Ханнык эмэ кэмҥэ тиий, тиийэ олор; хайа эрэ сааскын туолар кэмҥэр тиий, төһө эрэ саастаах буол. ☉ Дожить до какого-л. момента времени; достигнуть какого-л. возраста
Дьыл оройугар үктэннибит, аны кыһыммыт тобоҕун этэҥҥэ туоруур инибит. Ойуку
Дора Иннокентьевна икки тыһыынча биир сылга үктэнэн баран, олунньу ыйга Аляскаҕа баран кэллэ. ПНИ ЭД
Саамай оһоҕос түгэҕинээҕи Коля биэһигэр үктэннэ. «ХС»
3
үктээ 5 диэн курдук. Бука, улахан булт — эһэ, тайах да баара буолуо, Лааһар биһиги угаайыбытыгар үктэнэр. Далан
[Бэдэр] бэйэтэ да үөскээбит, ыырдаммыт сиригэр чааркааҥҥа үктэнимтиэ кыыл. «Чолбон»
4. Ханна эмэ тиий, сырыт. ☉ Бывать где-л.; добираться до какой-л. местности
Уол этэҥҥэ кытылга үктэммитэ. Далан
Өлөксөй бачча кэлэн баран өтөҕөр үктэнэр санааланар. У. Нуолур
Амма оройуонун биир уһук нэһилиэгэр — Алтаҥҥа — бөлүүн түүн үөһэ үктэммитим. С. Федотов
5. көсп. Ханнык эмэ суолу тутус, олоҕуҥ суолун оҥоһун. ☉ Встать, ступить на какой-л. путь (жизненный)
Кини өйө-санаата уһуктан, охсуһуу суолугар үктэнэн испитэ. В. Протодьяконов
Олох уустук аартыгар үктэнэн эрдэҕэ. У. Ойуур
Эн билигин биир суолу чуолкай өйдүөхтээххин. Ол киһи куһаҕан суолга үктэнэрэ түргэнин, көнөрө ыараханын. И. Семёнов
♦ Атаҕын төбөтүнэн үктэнэн көр атах
Маайа …… атаҕын төбөтүнэн үктэнэн, чөмөйөн хааман баран, соҕуруокка быыһынан ыйдаҥардан көрдө. Эрилик Эристиин
Еремеев атаҕын төбөтүнэн үктэнэн, ааҥҥа тиийэн иһиллээтэ. М. Доҕордуурап
◊ Күөххэ үктэннэ көр күөх I
Күөххэ үктэннэххэ, дьэ, дьыл таҕыстыбыт диэн өрө тыыналлар, сүргэлэрэ көтөҕүллэр. Күн Дьирибинэ
«Аҕыйах хонугу тулуйдарбыт, күөххэ үктэниэ, көҥүлгэ көтүө этибит», — дии саныыллар. И. Федосеев

1. хаамп диэнтэн дьаһ. туһ. Трофим мас сүллүгэһи төлө тарпыта, быраата Бааска тыраахтары хаамтарбыта. Далан
   Таня оҕуһун эмискэ охсон кускуурдаан, өссө түргэнник хаамтаран биэрэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Иккис диаграммаҕа бастаан үрүҥ, онтон хара ньыкааны бэйэ-бэйэлэригэр утары хаамтарыҥ. ПРД ДДь
2. кэпс. Ханна эмэ бар, айаннаа. ☉ Идти, ехать, направляться куда-л. [Ыналба:] Хайа, доҕоор, Хабырыыс, хайа диэки хаамтаран ханньардаттыҥ? П
   Ойуунускай. Дьэ, бу эһиги, тойоттор, хайа диэки хаамтардыгыт? Н. Якутскай
   [Быркынаа:] Бачча от үлэтин саҕана ханна хаамтардыгыт? «Чолбон»
3. кэпс. Тугу эмэ (хол., муҥханы) сыҕарыт. ☉ Отодвинуть, передвинуть что-л. (напр., невод)
   Мэхээс муҥханы хаамтаран, өссө биирдэ ыга тарта. Н. Габышев
4. көсп., кэпс. Таһынан халый, халааннаа (ууну этэргэ). ☉ Разливаться (о воде), выходить из берегов (о реке)
   Соччо уһуна суох үрэх үөһээ өттө хайыы-үйэ хаамтаран барбыта. В. Яковлев
   Бэл оннук сылларга Нам бааһыналара адьас таһынан хаамтарбыттара диэн суоҕа. «Кыым»
5. көсп., кэпс. Иитэр сүөһүгүн кимиэхэ эмэ биэр биитэр ыл. ☉ Отдавать вынужденно, по принуждению свою скотину кому-л.
   Кинилэргэ бүтүн сүөһүнэн хаамтарыа дуо, онон-манан аахсыа буоллаҕа дии. Болот Боотур
   Оҕуспут бардаҕына хайдах да сатаммаппытын билэ-билэ, ити хара баттыгастаах хаамтардаҕын көр. Эрилик Эристиин
6. көсп., кэпс. Харчыны киллэрэритаһаарары сатаа, харчыны эргит. ☉ Уметь торговаться, обмениваться деньгами
   Кыратык киһиргии таарыйа эттэххэ, харчыны сатаан хаамтарыахха эрэ наада. В. Ойуурускай
   ♦ Биир муостанан хаамтар көр биир
   Барыбытын биир муостанан хаамтарар, түҥ-таҥ тутаттыыр, биир угунньаҕа симитэлиир. ТТК
   Туора-маары хаамп (хаамтар) көр хаамп. Сорох эдэр дьахталлар үҥкүүгэ, оонньууга эрдэрин уҥа-хаҥас хаамтарымаары, кутурук баттаһа сылдьаллара ханна барыай. И. Никифоров
   Мин эйигин таптыыбын, ол эрээри туора-маары хаамтарыам суоҕа. «ХС». Хаамтарбат эрэ — олус сиэдэрэйдик, тупсаҕайдык оҥорор, сатабыллаах, мындыр. ☉ Изготавливающий что-л. очень изящно, искусно, умелый, мастеровитый (букв. только что не заставляет ходить)
   Хаҥас илиитинэн тугу барытын хаамтарбат эрэ бэтэрээ өттүнэн үчүгэйдик уруһуйдуур. Н. Босиков
   Бу дьааһык курдук кыракый дьиэни, Өлөөнө кэргэнэ маһы хаамтарбат эрэ мындыр тарбахтаах Сэмэн бэйэтэ туппута. В. Гаврильева
   Сысой Иванович Тумууһап тимири хаамтарбатах эрэ үчүгэй уус этэ. Ходуһа х. Харыс да <сири> хаамтарбат — ким эмэ ханна эмэ барарын бопсор, ыыппат. ☉ соотв. не давать шагу ступить куда-л. [Маня:] ийэм букатын кыра оҕо курдук саныыр, бэйэтиттэн тэйитиэн, харыс да сири хаамтарыан баҕарбат. С. Ефремов
   Мылайбыт мап-маҥан, Быыкайкаан барахсан Харахтыын мичээрдии-мичээрдии Харыс да хаамтарбат буолла дии. Ф. Софронов. Хаһыҥҥа хаамтар, <сииккэ сиэллэр> кэпс. — кими эмэ туга да суох хааллар, мэлит. ☉ Обделять кого-л. чем-л.
   Эдэрдэр бүгүн биһигини хаһыҥҥа хаамтараллара, сииккэ сиэллэрэллэрэ буолуо. «Чолбон»
   Миэхэ бу мохсоҕол булду тосхойбот эбит, бүгүн хаһыҥҥа хаамтарда. ҮҮА
   ◊ Быһа хаамп (хаамтар) көр хаамп
   Дьахтар аймаҕы балыктыыр тэрил таһыгар чугаһаппаттар, быһа хаамтарбаттар. КЕФ СТАҮө. «Туйах хаамтара сиик» иис. — чугас-чугас анньыллар бытархай сиик. ☉ Шов из коротких мелких стежков. Сахаларга сиик арааһа элбэх эбит, холобур, «туйах хаамтара» сиик. «Хаамтара анньыы» сиик иис. — икки кэккэнэн чугас-чугас анньыллар бытархай сиик. ☉ Шов из коротких мелких стежков в два ряда. Хаамтара анньыы сиигинэн тик