аат. Араҕас сибэккилээх, уһун ньолбуһах сэбирдэхтээх от; алтан төбө. ☉ Одуванчик
Ол оҕолор сиппит ньээми Көтөр тыалга үрүөхтэрэ, Түү кынаттаах үөрүүлэр Үөрдээн үөһэ көтүөхтэрэ. П. Тобуруокап
Күөх кырыска охтоммун Чачыгырыы күлбүтүм, Ньээм отунан оонньооммун Ийэбин үөрдүбүтүм. Н. Габышев
Бу сылдьан хонуубутун өйдөөн көрбүппүт — харах ыларын тухары ньээм от саба үүммүт. И. Сосин
ср. бур. нямнаа ‘одуванчик’

аат., түөлбэ. Таба тириитин таҥастыыр тиистээх кыһыах курдук тимир. ☉ Круглый зубчатый железный скребок на деревянной ручке для выделки оленьей шкуры
Имитиигэ туттар тэрил арааһынайа да элбэх. Холобур, талкы арааһа баар: кыһыах, үрүөх, чүчүм, соҥоһоон, кэдэрээн, сүлүгэс диэннэр. АЕЕ ӨӨ
Көмүүлэргэ тириини таҥастыыр сэптэр — чүчэннэр, соҥоһооннор уонна кэдэрээннэр көстүбүттэрэ. ЭБЭДьА

I
сололоо I диэнтэн бэй
туһ. Мэхээлэ бүгүн сололоммучча, сарсыардаттан Дьэбдьиэ хомотугар муус аннынан балыктыы киирдэ. Ф. Филиппов. Арыт Бүөһүккэ сололонноҕуна уолун атынан илдьээччи. Суол т.
II
сололоо II диэнтэн бэй
туһ. Баай да байан, үрдүк да сололонон көрбүтүм. Баай уонна соло диэн күн көрүнньүктэрэ эбиттэр. И. Гоголев
Эмискэччи эписиэр сололоммут оҕолоох Лөгөнтөй атаҕа сири билбэт буола үөрбүт көрүҥнээх. Р. Кулаковскай
Үрүөх быһаҕын курдук Өлбөөркөй даҕаны көрүҥнээхтэр, Үрдүк сололононнор, өтөҥнөһөр этилэр. С. Васильев

туохт.
1. Тиириллибит тириини үрүөҕүнэн түүтүн хоруй эбэтэр субатын кыһый. ☉ Соскабливать шерсть или счищать мездру ножом (при обработке кожи). Ийэм тириини үрүөхтүүр
□ Кур оҕус тириитин үрүөхтээн, имитэн, маска тыын тахсыбат гына төгүрүйэ тиирэн, салгыны үрдэрэр күөрт оҥорбута. «ХС»
Тириини илитэн баран суулаан кэбиһиллэр. Биир хонукка сытыаран баран эмиэ саҥалыы икки өртүн үрүөхтүүллэр. АЕЕ ӨҮОБ
2
үнүөхтээ диэн курдук. Ынах үрүөхтүүр, үрүөхтүүр сатаан турбат. ПЭК СЯЯ

1. даҕ. Киэҥ-куоҥ уонна киһи-сүөһү тоҕуоруйар, кэлэр-барар; тыастаах-уустаах, дьалхааннаах (хол., аартык, алаас эҥин). ☉ Обширный и обжитой (о широких трактах, аласах и др.); шумный, бурный
   Мин үйэм улуу хорук тымырдара буолан, Айгысталлар аараан аартыктар... С. Данилов
   Төгүрүк күөллээх айгыр силик аараан алаастарбыт Тупсаахтыыллар даҕаны сайыны уруйдуу. С. Данилов
   Дохсун тойотторго ким Аараан дыбарыастары тутарай, Оттон бэйэтэ ыыспаҕа олоророй. ААС. 2.аат суолт. Тыбыс-тымныы күүстээх ардахтаах тыал. ☉ Холодный, пронизывающий ветер, ненастная погода
   Үрдүккэ дьулуспатах суох …… Үрдүк сир чэлгиэн буолааччы. Үрүөхтэрэ өксүөннэр, аарааннар. С. Тарасов
   Муора курдук аҕыраабат аарааннардаах, Уҕарыыра биллибэт уорааннардаах... «ХС»
   Соноҕос оҕотун айанын аарааныгар Айыы сирэ атыйахтыы дьалкыйда. «ХС»

аат.
1. Итэҕэл өйдөбүлүнэн, абааһы, иччи тугунан эмэ киһиэхэ, дьоҥҥо биллиитэ. ☉ По суеверным представлениям, знак, подаваемый злым духом, чёртом людям о своём присутствии, тени злого духа, чёрта
Эйээндьэ эмээхсин киирэ сылдьан: «Дьиэҥ сибиэнэ суох дуу? Мотуоһа өлөр буолан дуу, дьоннор бу дьиэ туһунан куһаҕаннык кэпсиир этилэр ээ!» — диэбитэ. Болот Боотур
[Ыттар] аанньаҕа үрүөхтэрэ дуо, сибиэни билэн кыыллара турдаҕа. Далан
[Хаппытыан] Бүөтүр оҕонньор көнньүөрдэҕинэ: «Сэриигэ өлбүттэр таҥараҕа быһа көтөллөр, сибиэн буолбаттар үһү!» — диэн этэр тылын өйдөөн кэллэ. А. Сыромятникова
2. көсп. Туох эмэ буолар илэ бэлиэтэ, чинчитэ, куттала. ☉ Явный признак, примета наступления чего-л. (обычно о чём-л. бедственном, грозном), призрак чего-л.
Үүннэ саҥа көлүөнэ, Саҥа эрэл, саҥа таптал, Арай сэрии сибиэнэ сүтэ илик саҕахтан. И. Гоголев
Силлиэ тоҥ туундараҕа Хас күн уһуо биллибэт, Эйигин тибии, буурҕа Ханна тиэрдиэ биллибэт. Онон силлиэ сибиэнэ Миигин олус куттаата. С. Данилов
Киһи аймах дьиксинэр Өлүү тымныы сибиэниттэн, Акыйаан уҥуор иһиллэр Ядернай сэрииттэн. В. Сивцев
Кинилэр иннилэригэр сутааһын сибиэнэ саба барыйан турара, оттон ыамалара им балайга өй-мэйдээҕи тулуппакка ытаһаллара. М. Горькай (тылб.)
3. кэпс., көр сибики. Майаҕатта бэйэтэ атын улуустар дьоһуннаах бөҕөлөрүгэр ааттаан бардаҕына, иһэр сибиэнин билээт, атахтара тиийиэҕинэн куотан эрэ биэрэллэрэ үһү. Саха сэһ
1977
Күһүн сибиэнэ биллэн барбыта. Атырдьах ыйын ортотуттан хаһыҥнаабыта. И. Федосеев
Иннибин-кэннибин кэтиибин — Кыыһым баар сибиэнэ биллибэт. Н. Габышев
4. Үөхсүүгэ «илэ абааһы» диэн суолталаах. ☉ Как бранное слово имеет значение «сущий чёрт, дьявол». [Бааһырбыт үрүҥ саллаат:] «Ити кыһыл сибиэни ким кыайыан! Ким кыайан тохтотуой! Оо, кытаанах дьүһүн! Оо, кыырыктаах дьүһүн!» П. Ойуунускай. Бандьыыт кыһыл сирэйэ Былыттыы баланыйда: «Чэйиҥ, кыһыл сибиэннэри Уоттуу тардыҥ, бырааттар!» И. Гоголев
ср. эвенк. сэвэн ‘деревянный идол, изображавший духа-помощника шамана’

аат.
1. Ол-бу кытаанаҕы (хол., иҥиири, тириини) дэлби сынньан сымнатарга туттуллар мас молотуок. ☉ Деревянная колотушка для размягчения чего-л. твёрдого (напр., сухожилий, шкуры)
Имитиигэ туттар тэрил арааһынайа да элбэх. Холобур, талкы арааһа баар: кыһыах, үрүөх, чүчүм, соҥоһоон, кэдэрээн, сүллүгэс диэннэр. «ХС»
Хаппыт иҥиири сүллүгэһинэн сынньан, таҕаан атаҕар тардан имитэн баран, тус-туспа түрбэлээн уураллар. АЕЕ ӨҮОБ
2. Дьиэ тутуутугар эркин буолар бэрэбинэни сыапка олордон, саайан ыпсарарга аналлаах, инчэҕэй ыарахан мастан оҥоһуллубут баалкы. ☉ Тяжёлая деревянная дубина, обычно из сырой древесины, в форме бутыля, применяемая для плотной пригонки брёвен при возведении дома
Ууруллубут эркини ыпсаран, улахан, үөл сүллүгэһинэн саайан биллиргэтэллэр. Д. Таас
Эмискэ буурҕа лүҥсүйдэ. Мас сүллүгэһинэн охсордуу тордох эркинигэр саалынна. С. Дадаскинов
Тыраахтарынан эбэтэр көлөнөн тэбистэрэн баран, сиилэс дьааматын кытыыларын уонна муннуктарын сүллүгэһинэн эмиэ симэн бэриллиэхтээх. САС
3
көр сүрдьүгэс. Бурхалей …… сабыллан турар икки аллараа сүллүгэһи үрдүнэн ыстанан, Ахмет таһыгар тиийбитэ. Эрилик Эристиин
Дьөгүөр тиэргэни эргийэ сүүрбүт остоолбо сүллүгэһигэр тиийэн, …… мичээрдии-мичээрдии, оҕолорго эйэҕэстик сапсыйда. П. Аввакумов
Сылгыһыт, атын ыҥыырын төргүүтүттэн чохороон сүгэтин ылан күрүөтүн сүллүгэстэрин ытаһатын төлүтэ саайталаата. В. Протодьяконов
4. фольк. Охсуһууга саайарга аналлаах мас баалкы. ☉ Тяжёлая деревянная дубина, используемая как боевое оружие
Сүүнэ улахан сүллүгэһи сүгэн Аҥаа Моҥус көөһөкөстөөн киирэр. И. Гоголев
Убайдара [Мэник Мэнигийэйээни] дэлби мөҕөн баран, сарсыҥҥытыгар сүллүгэс оҥорон биэрэллэр. Суорун Омоллоон
Хаалдьыгар хаан моонньохтоох Хара кырыыҥкай батаһын Таҥнары тайахтанан даадаҥнаата, Сүүс бууттаах Сүгэ сүллүгэһин өрө уунан далбаатаата [Улуу Моҕойдоон]. С. Васильев
◊ Сүллүгэс күрүө — сүрдьүгэс кү- рүө диэн курдук (көр сүрдьүгэс)
Бааһыналар, даллар, оттоох күрүөлэр, тэлгэһэлэр, бука бары, ыҥырыа уйатыныы, үстүү мастаах сүллүгэс күрүөнэн бүтэйдэммиттэр. И. Никифоров
Ордук тарҕаммыттарынан хатыйыы, сүллүгэс күрүө, сылбах уонна сигэ бүтэй буолаллар. ПАЕ ОС. Чомпо сүллүгэс фольк. — болтоҕор төбөлөөх, кылгас уктаах, былыр кыргыһыыга туттуллар мас тэрил. ☉ Короткая палка с утолщением на конце, служившая в старину боевым оружием
Кыһыл көмүс куйаҕын кэттэ, умайа олорор күндү таас сулустаах, уот садаҕа моҕой ойуулаах бэргэһэтин кэттэ, чомпо сүллүгэһин тоҥоноҕор иилиннэ, саабылаан батаһын таҥнары тайахтанна. П. Ойуунускай
Чомпо сүллүгэстэринэн оройдорун үүтүн устун орулаһа-орулаһа ойбонноспутунан бардылар. Тоҥ Суорун. Тэҥн. сүрдьүгэс