прил. 1. (роскошный) баай-та-лым, баай-мааны; пышный наряд баай-маа-ны таҥас; 2. көп, хойуу, үскэм; пышная причёска көп баттах; 3. (напыщенный) наһаа киэргэтиилээх; пышная речь наһаа киэргэтиилээх этии.

үллэр диэнтэн атын
туһ. Үскэм быйаҥнаах Үтүө буордарбыт Үлэһит дьоҥҥо үллэриллэн, Улуу Молуода хочотун Оккураҥ торбоһо оонньохолоото, Отох кулуна ойуоккалаата. Нор. ыр. Хас биирдии бараагырап ааттарын хастыы да пууннарга үллэриллэр. КФП БАаДИ

туохт., эргэр.
1. Куучарынан үлэлээ. ☉ Работать, быть кучером
Саҥардыы Кэтирииһи кырбаабыт Микииппэр куучардаабыт. Амма Аччыгыйа
2. кэпс. Кими эмэ арыаллаа, кими эмэ ханна эмэ көлөнөн тиэрт. ☉ Сопровождать, везти кого-л. куда-л. Кулубаны бэйэтинэн куучардаан иһэр олохтоох дьаамы сүүрдээччи Үскэм Өлөксөй тардыспыта буолан, айахтарын илгиэлээн, аттарын киксэрэн биэрэр. Болот Боотур
[Макаар:] Мин күөгэйэр күммэр сылдьаммын биирдэ нэһилиэк түһэриитинэн сэтээтэли Куучардаан турабын ээ. А. Софронов

аат. Киһи киэнэ киргиллээҕэ, чулуута, бастыҥа. ☉ Лучший из лучших (о человеке)
Үскэм бултаах-астаах үтүө дойду баар Бүтэй Бүлүү, …… онно тиийэн дойдуланаары, олохсуйан көҥүл байаары-тайаары дьон мондоҕойдоохторо, түөрт кырыылаахтара …… көһүтэлииллэр эбит. Далан
Кини оскуолаҕа киирдэҕинэ — учуутал олуһа, тыаҕа таҕыстаҕына, күөлгэ сырыттаҕына — булчут мондоҕойдооҕо. Ф. Софронов
[Тыгын] сир-дойду сиксигин кэрийбит дьон киэнэ мондоҕойдоохторун — үс кырыылаахтарын …… кэпсээннэрин истэрин сөбүлүүрэ. «Чолбон»

туохт.
1. Кимиэхэтуохха эмэ ханыытын, дьүөрэтин бул, булан кэккэлэт. ☉ Подобрать кому-чему-л. пару
Синонимнары пааралаан суруйуҥ. ПНЕ СТ
Кэккэлэһэ этиилэргэ саҥа чаастарын пааралаан, тэҥнээн туттар стилистическэй форма. ВГМ НСПТ
2. Икки көлөнү кэккэлэһиннэри көлүй. ☉ Запрягать лошадей парой
Маҥан аты сайыалаан Массыына сэпкэ пааралаан, Уолба-ньүөгү олоҕун, Уһун үскэм оттооҕун …… Иһирийэн-хоруйан быспыттар, Килэччи охсон барбыттар. С. Васильев

аат.
1. эргэр. Урукку ыйааһын кээмэйэ, аҕыс киилэ кэриҥэ. ☉ Старая мера веса, равная примерно 8 кг, полпуда
Үскэм Өлөксөй, атыылааҥҥын харчытыгар доруобунньукта, буорахта булан таһаар диэн, боппууда арыыны хааһахха уган ыыппыта. Болот Боотур
Кини аны күһүн Эргиттэҕэ боппууда бурдук сирин солуур, кыһыныгар сүүс сыарҕа маһы кэрдэр буолла. Амма Аччыгыйа
2. көсп., күл.-ооннь. Олус улахан, олус халыҥ. ☉ Очень большой, пудовой тяжести (напр., о провинности у кого-л.)
Буруйа боппууда буолбут диэбиккэ дылы (өс ном.). Дьол боппууда эбит (өс ном.). Оо, дьэ, боппууда муҥҥа түбэстим. Д. Таас
Холобурдуу таарыйа, Хоһум иһин ыллахха, Моһуоктуоҕун быатыгар, Муостам кирэ боппууда. Күннүк Уурастыырап

1. аат.
2. Дойду (үксүгэр «төрөөбүт төрүт дойду» диэн дэгэт суолталаах). ☉ Страна, земля, край (обычно в знач. «родимый край»)
   Бырастыы, Иркутскай куоратым, Барабын үөскээбит кыраайбар. Күннүк Уурастыырап
   Кынаттаах аймаҕа итии кыраайдарга күрэнэн көттүлэр. М. Доҕордуурап. Саха сирин соҕуруу өттө — ыччат кыраайа, кини айар-тутар киэҥ дуола. Хорсуттар с.
3. Уобаластан улахан административнайтерриториальнай единица. ☉ Административно-территориальная единица, край. Красноярскай кыраай. Алтайскай кыраай
4. даҕ. суолт.
5. Киин сирдэртэн олус ыраах, уһук (үксүгэр сир-дойду). ☉ Отдаленный от центра, дальний, окраинный (обычно о землях, странах)
   Үскэм хорсун уолаттар Кытыы кыраай сирдэртэн Ыксаласпыт эбиккит. С. Зверев
   Кырыа хаардаах, кыыдааннаах кыраай муннук дойдуга уордаах этиҥ дарбыйда, Уохтаах сата часкыйда. Күннүк Уурастыырап
   Кыраай халлаан кырыыта Кыыһан, сырдаан кылбайда. С. Васильев
6. кэпс. Уһук, кырыы; туох эмэ муҥур уһуга, баранар кырыыта. ☉ Край, конец; крайняя точка чего-л.
   Ол кыраайтан ол кыраайга дылы биир күрүө буолуо. П. Ойуунускай
7. сыһ. суолт., кэпс. Наһаа, ааһа, муҥутуур. ☉ Чересчур, чрезмерно
   Мороду кынаттаахтан эрэ кыраайынан ордук. П. Ойуунускай
   Ньэлчэкэ муҥурун биллэрбэтэҕэ үһү. Арай биирдэ эрэ кыраай түргэнинэн барбыта буолуо диэн дьон сабаҕалыыллар. Далан
   Кыраай киэҥ халлааммар, Кылбаҥныы-кылбаҥныы кыҥкыныы ыллаахтыыр Кыталыгым тэҥнээҕэ. И. Чаҕылҕан
   ♦ Муҥ кыраай — 1) саамай муҥутуур, саамай ыраах (уһуга). ☉ Самый крайний, самый дальний, предельный (последняя точка, у последней черты)
   Арай мин саныырбар, Аан дойду баранар муҥ кыраай уһуга — Алааһым түөрт өттө буоларын курдуга. Эллэй; 2) туох баар кыаҕынан, күүһэ баарынан. ☉ Изо всей силы, что есть мочи, во весь опор (напр., бежать)
   Охоноос сүһүөҕэр турда да — Муҥ кыраай сүүрүүнэн ыстанна. Эллэй
   Муҥ кыраайынан көр муҥ. Арай аҕам илин диэкиттэн муҥ кыраайынан көтүтэн кэлэн, дьиэ таһыгар ыҥыырыттан ыстанан кэбиһээт, тэһиинин күрүө тоһоҕотугар иилэ бырахта. Н. Лугинов
   Гоша ойон туран, муҥ кыраайынан хаҥас көстөр иирэлэр диэки тэбиммитэ. Далан
   Эмискэ билигин барбыт уолаттар, аттарын бокуойа суох кымньыылаан, муҥ кыраайдарынан харбыалатан иһэллэрэ көһүннэ. Е. Неймохов
   ◊ Кыраайы үөрэтии — ханнык эмэ сири-дойдуну үөрэтэн билии (үксүгэр олохтоох, дойдуларын, олохтоох дьонун үөрэтиини сөбүлүүр дьон дьарыга). ☉ Краеведение
   Биһиги оройуоҥҥа туризм уонна кыраайы үөрэтии диэн өйдөбүллэри тус-туһунан араарбакка уопсай үлэ ыытыллар. ҮөАЧҮ. Кыраайы үөрэтээччи — олорор сирин-дойдутун үөрэтэн билэр киһи, олохтоох дойдуну билэргэ идэтийбит киһи. ☉ Краевед
   Бастакы алмааһы саха булчуттара булбуттарын туһунан чуолаан Бүлүү кырдьаҕас кыраайы үөрэтээччитэ П.Х. Староватов суруйбута. Суорун Омоллоон
   Биллиилээх библиограф кыраайы үөрэтээччи Н.Н. Грибановскай туруулаһан туран араҥаччылаабытын …… түмүгэр музей ыһыллан хаалбакка үлэтин салгыы турбутун киһи долгуйа, махтана ааҕар. «ХС»