м. ыҥырыы, ураатыы, үөгү; # кликнуть клич ыҥырыыта эт.

талҕалаа 3 диэнтэн хай
аата. Тутуһан туран чугастан утарыта ытыалаһыы, бааһырбыт дьоннор үөгүлэрэ, табыллыбыт аттар орулааһыннара, сиргэммит аттар талҕалааһыннара, бары холбоһон, дьиикэй муусука, ынырык хартыына буоллулар. Дьүөгэ Ааныстыырап

даҕ. Иэстэбиллээх; иччилээх (тыл, саҥа туһунан). ☉ Влекущий за собой кару, возмездие; вещий, проникновенный (о слове, речи)
[Нүһэр Дархан:] Ол сэттээх үөгүм дуораана Суодуспут суо мырааннар кэтэхтэригэр Сүүһүн ортотугар туоһахталаах Суор хара атыыр оҕус буолан Үллэтүллэ лиҥкинэччи мөҥүрээбитэ. И. Гоголев
Айыы-кэйии! Инньэ диэн сэттээх саҥаны саҥарба, сэлээннээх тойугу туойума. Эрилик Эристиин
[Боккуой эмээхсин] Ылдьаана эмээхсин кэлбитигэр, ити сэттээх тыллаах күтүргэ тугу көрдөрөөрү, кими быһа этиттэрээри гынарын сүрэҕэ таайда. А. Сыромятникова

I
сыһ. Лиҥкинээн иһиллэр курдук, лиҥкинэтэн. ☉ Гулко, громко, раскатисто
Тоҕус кырыылаах Ньи рилэ хаан оһоҕу Лиҥкинэччи оттон Тиги нэтэн кээспит эбиттэр. П. Ойуунускай
[Күтүр Дархан:] Ол сэттээх үөгүм дуораана …… Суор хара атыыр оҕус буолан Үллэ-түллэ лиҥкинэччи мөҕүрээбитэ. И. Гоголев
II
сыһ. Улаханнык бөдөҥөөн эбэтэр наар бөдөҥтөн талыллан (хол., м а с , т ы а ү үн э ри н э т э р г э). ☉ Становясь или будучи крупным, большим, как на подбор (напр., о деревьях в лесу)
Мас бөҕө лиҥкинэччи үүнэн тахсыбыт.  Киэҥ-талыы көстүүлээх сүҥкэн саала иһэ дьонунан лиҥкинэччи туолбута. В. Яковлев

даҕ. Кыыкынас, кэһиэҕирбит (куолас, тыас туһунан). ☉ Не чистый по тону, с хрипотцой, сиплый (о звуке, голосе)
Нөҥүө сарсыардатыгар уһуктан кэлбитэ, дьиэҕэ ким да суох буолбут. Кыракый түннүктэр таастара дэрдиргэһэллэр. Л. Толстой (тылб.)
«Кырдьык Каштанка дии!» - диэн итирбит киһи дэрдиргэс куолаһа бигэргэтэн эттэ. А. Чехов (тылб.)
Маякин чаҥкынас, дэрдиргэс хаһыыта атыыһыт аймах киһини дөйүтэр, өрөгөйдөөх үөгүтүн үөскэппитэ. М. Горькай (тылб.)

туохт.
1. Алдьанан тустуспа элбэх өлүүскэлэргэ араҕыс. ☉ Дробиться; крошиться, рассыпаться; распадаться. Быһыта баран бытарыйан түстэ. Буор өрө бытарыйа түстэ. Кирпииччэ бытарыйбыт
□ Араас өҥнөөх аракыаталар өрө көтөн тахсаннар өрөгөйдөөх кыһыл көмүс кыым буоланнар, бытарыйан Москуба халлааныгар саҕыллаллар. Т. Сметанин
Сүөһү тэпсиититтэн ходуһа кырса бытарыйар, чиҥиир, түргэнник куурар-хатар, тууһурар. ПАЕ ОС
Хандалы тимир бытарыйыа, Хараҥа да хаайыы сиҥниэ, Күн көҥүлэ илэ кэлиэ, Бырааккыт батас туттарыа! А. Пушкин (тылб.). Тэҥн. үлтүрүй
2. Улахан дуорааннаах тыастары таһаар, ньиргий, тибий, тиҥий. ☉ Греметь, громко раздаваться (о конском топоте, выстреле и т. п.)
Түүлээх Уллуҥах кыыныттан быһаҕын ылла уонна оҕо диэки баран истэ. Бу бириэмэҕэ «Тохтоо!» диэн, эмискэ хаһыы бытарыйда. Суорун Омоллоон
Уонча ат туйахтарын тыаһа хаппыт сиргэ өрө бытарыйа, сиэллээх кутуруктара салгыҥҥа сыыйылла түстүлэр. Н. Заболоцкай
Халлаан саҥардыы суһуктуйа сырдаан эрдэҕинэ, дневальнай үөгүтэ-хаһыыта бытарыйа түстэ. И. Никифоров

даҕ.
1. Килэйэн көстөр ньуурдаах, кылааккай. ☉ С блестящей гладью, гладкий, ровный
Баксаал иннинээҕи болуоссат килэгир аспааллаах. Н. Якутскай
[Киһи үөгүтэ] күөл килэгир иэниттэн өрө көтөн тахсан, үөттэр үрдүлэринэн сатарыйар. Л. Попов
Ыраах иннибэр кыра килэгир ырааһыйаҕа туох эрэ хараарыс гына түстэ. «ХС»
2. Баттаҕа суох буолан килэрийэн көстөр (төбө туһунан). ☉ Блестящий (о лысой, наголо остриженной голове)
Күн уота тэйэр килэгир төбөтүн имэриммэхтээтэ. С. Тарасов
Килэгир төбөтүгэр кулгааҕа улаатан, даллайан хаалбыт. ИИФ УС
Олороллор …… килэгир төбөлөөх миниистирдэрим. В. Маяковскай (тылб.)
3. көсп. Туох да булкадаһыга суох, аҥаардас. ☉ Без примесей, чистый, неразбавленный
Атыыһыт этэ суох, килэгир миини эрэ испит. Килэгир хааһы эрэ астаахтара. — Хас да хонукка аҥаардас килэгир уунан хонуталаабытым. «ЭК»
4. көсп. Көстөн турар, дьиҥнээх. ☉ Настоящий, истинный
Хабахтар уонна Тураахтар …… килэгир абааһылар. Эрилик Эристиин
♦ Килэгир харах, коҥдой көҕус — акаары, тугу да өйдөөбөт, ылыммат. ☉ Бестолочь, глупец
Килэгир харах, Килиэдэ сирэй …… Ньүдьү балай. Өксөкүлээх Өлөксөй
Килэгир харах, көҥдөй көҕүс. Суорун Омоллоон

I
туохт. Сатан, үчүгэй буол; үтүө түмүктээх буол. ☉ Иметь благоприятный, успешный исход, результат; быть удачливым, везучим
Кини оҕо буолбатах, төгүрүччү сыаналаан баран ону-маны оҥорор, онон оҥорбута эрэ барыта табыллар. П. Ойуунускай
Күн аайы булт табыллыбат эбээт. Амма Аччыгыйа
Киһи үйэтин тухары быыстала суох дьоллоох буолуон табыллыбат. Н. Лугинов
Мин манна улаханнык табылынным, бэһис кылааһы куоһаран, алтыс кылааһы бүтэрдим. Н. Заболоцкай
II
туохт.
1. Туох эмэ кыырайан кэлэргэ түбэс; туохха эмэ таптар (хол., буулдьаҕа). ☉ Попасть под что-л. (напр., под обстрел); быть задетым, раненым, убитым (напр., пулей)
Ханна эрэ мас быыһыгар кус табыллан охтор. Н. Заболоцкай
Толоон сир хабаана, Дуолан табыллан сытар. Күннүк Уурастыырап
Тутуһан туран чугастан утарыта ытыалаһыы, бааһырбыт дьоннор үөгүлэрэ, табыллыбыт аттар орулааһыннара, сиргэммит аттар мөҥөн талҕалааһыннара, — бары холбоһон, дьиикэй муусука, ынырык хартыына буоллулар. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. кэпс. Туохха эмэ киирэн биэр, түбэс (үксүгэр мэлдьэх. ф-ҕа — көһүппэтэх өттүттэн). ☉ Оказаться в какой-л. ситуации, каких-л. обстоятельствах; попасть во что-л. (напр., в поле зрения кого-л.)
[Маайа:] Мин бу курдук сордоох олоххо табылларбын билбит да курдук саҥараахтыыллар эбит. А. Софронов
Үс үүттээх оҕуруоту үрдүнэн типпит хомурах быыһыттан балаҕан даҕаны, от даҕаны киһи хараҕар табыллан көстүбэттэр. Күндэ

1. даҕ.
2. Тыаһа-ууһа суох, туох да тыаһаабат. ☉ Тихий, бесшумный
   Чуумпу ойуур хоонньуттан Чуордук кэҕэ чоргуйда. Күннүк Уурастыырап
   Суох, көрөр этилэр үгүстэр Бу тааһы ол ааспыт үйэҕэ, Бэйэм да көрбүтүм үгүстэ Бу чуумпу түҥкэтэх үрэххэ. С. Данилов
3. Нус бааччы, баала суох (уу ньуурун этэргэ). ☉ Спокойный, безмятежный (о водной глади)
   Чуумпу ууну холорук ытыйарын курдук, айдаан эмискэ ааҥнаабыта. Күннүк Уурастыырап
   Утуйаан флотка барбыта, Чуумпу киэҥ акыйаан Моряга буолбута. С. Данилов
   Долгуна суох чуумпу уу устун тыы устан барда. Эрилик Эристиин
4. көсп. Түптээх, сынньалаҥ, бүччүм (олох). ☉ Спокойный, ровный, размеренный, мирный (о жизни)
   Дойдуга уоран, Түөкүннүү өстөөх түстэ, Чуумпу олохпут долгуйда, Норуот модуннук уордайда. Күннүк Уурастыырап
   [Чокуурап:] Холкуоскут аатыгар сөптөөх чуумпу олохтоох дьон буоллаххыт дии. С. Ефремов
   Биир дэхси үчүгэй, олус үүттураан чуумпу олоҕу олорбут киһи, бука, ахсааннаах буолуо. С. Никифоров
5. аат. суолт. Тыас-уус суоҕа, туох да тыаһаабата. ☉ Отсутствие шума, тишина
   Түүҥҥү чуумпу улам уйгууран, сэргэхсийэн, тыас-уус хойдон истэ. Н. Заболоцкай
   Арай хаһан эмэ тоҥон турар чуумпуну сур бөрө улуйуута, хагдаҥ эһэ хаһыыта эрэ аймыыр. Л. Попов
   Өссө биир кыранаатаны бырахпытым кэннэ землянка иһигэр да, таһыгар да чуумпу буолла. Т. Сметанин
   ◊ Уу чуумпу көр уу I
   Онно баар: уу чуумпу, долгураҥ Угуттаах нуурала. Күннүк Уурастыырап
   Улуутуйбут уу чуумпуну борокуот үөгүтэ аймаата. И. Данилов
   ср. уйг. йоку ‘теряться, пропадать, исчезать’

даҕ. Сир диэки өттүнээҕи, намыһах өттүнээҕи. ☉ Находящийся ближе к земле, нижний. Аллараа мутук. Өрүс аллараа өттө
□ Эн аллараа орону ыл
Миэстэбитин атастаһыах. Амма Аччыгыйа
Аллараа алаас иһигэр дьахтар ынаҕы сайдыыр саҥата иһилиннэ. Н. Неустроев
Балык аллараа харчынан түһэн дьэрэлийэн сытар илими көрөн дьулайан, бугуйан турар дьүһүнэ эбит. Н. Заболоцкай
Үөһээ уостарыттан Үстүүтэ уурастылар, Аллараа уостарыттан Алталыыта сылластылар. П. Ойуунускай
Иван Алексеевич Степанов оҕонньор хаар маҥан баттахтаах, аллараа сэҥийэтиттэн таҥнары намылыйбыт муус маҥан бытыктаах оҕонньор этэ. Н. Заболоцкай
♦ Аллараа (алын) сыҥаах буол сөбүлээб. — ким эмэ тылын кытта аҥаардастыы сөбүлэһэн, эбиилик буолан, тэптэрэн биэр (үксүгэр мөккүөргэ). ☉ Поддакивать, подпевать кому-л. (напр., одному из спорящих — и тем раздувать спор)
[Кууһума:] Аллараа сыҥаах буолан көмөлөһүмэ, доҕоор, эн да көмөтө суох бэйэтэ да сөбүн булан кэпсэтээ ини. А.Софронов. Тойоттор кытахтарын уһугар кинилэргэ мэлдьи илин-кэлин түһэр, аллараа сыҥаах буолар үстүөрт «мааны» саллааттар олорсубуттара. «ХС». Аллараа бөҕө фольк. — Аллараа дойдуга олорор, Орто дойду дьонугар араас алдьархайы оҥорор күүстэр уопсай хомуур ааттара. ☉ Общее собирательное имя обитателей Нижнего мира, постоянно приносящих беды, несчастья обитателям Среднего мира (напр., людям)
Аллараа бөҕө ааттаахтара, Аймаммытынан, антах-бэттэх буоллулар. П. Ойуунускай
Аллараа бөҕө анабыла Амырыынын эбитин!.. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аллараа бөҕө анабыллаах Алдьархайыгар ананан, мин сордоох Орто дойдуга төрөөммүн Бурхаан доҕордонон Муҥу тэлэйбиппин. С. Зверев. Аллараа дойду фольк., миф. — кэлтэгэй ыйдаах, кэрис-борук күннээх, барбатах мунду миинин курдук бадыа-бүдүө дойду (Орто дойдуга утары). ☉ Нижний мир, подземный мир, антипод Среднему миру, обиталище злых духов (как говорится в олонхо, «с щербатой луной, сумрачным солнцем, как жидкая карасиная уха, мрачно-мутная страна, царство полумрака»)
Үөһээ дойдуга Үөгүлэрэ билиннэ, Аллараа дойдуга Айдааннара иһилиннэ. П. Ойуунускай
Аллараа дойду Аркыыбатын арыйбыт, Орто дойду Укааһын олохтообут, Үүс-аас бэйэлээх Үрүҥ Айыы оҕонньор Эбитим буоллар Сир ийэ иэниттэн Сэрии диэни суох гыныам этэ. С. Васильев
Аллараа саҥата-үөһээ көр үөһээ саҥата-аллараа. Оһолломмут уолчаан үөһээ саҥата — аллараа, аллараа саҥата-үөһээ буола сытара, киһи эрэ уута көтүөх курдуга. Тумарча