үөгүлэс диэнтэн хай
аата. Ыһыы-хаһыы, үөгүлэһии суох. Н. Лугинов
Тордоҕун таһыгар киһи бөҕөтө үмүөрүспүт, ньамалаһыы, үөгүлэһии быыһыттан ытыыр саҥаны кини тута арааран иһиттэ-истээт, эмискэ кубарыс гыммыт. С. Курилов (тылб.)

аат дьөһ. Абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын хайа эмэ предмет иһиттэн тахсарын, араарылларын бэлиэтиир. ☉ Выражая абстрактные пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, из которого исходит действие (из)
Ыар санаам быыһыттан Ыгыллан тахсыбыт Ыарахан ырыабын ырыҥалаа... А. Софронов
Арай түүҥҥү Лена долгуннара ууларын быыһыттан «сити курдук» диэн сипсийдилэр. Т. Сметанин
Ньамалаһыы, үөгүлэһии быыһыттан ытыыр саҥаны кини тута арааран иһиттэ. С. Курилов (тылб.)

аҕылас диэнтэн хай
аата. Аргыспытын эккирэтэн сылайыы, аҕылаһыы, тиритии-хорутуу бөҕө буолан, төһө эмэ сири урут тиийэн чэйин оргутунан иһэ олордоҕуна ситэбит. Амма Аччыгыйа
Чөрбөҥнөһө түспүттэрэ, кырдьык, таһырдьаттан атах тыаһа, аҕылаһыы, оҕо-уруу ньамалаһыыта, күлсүү-салсыы иһилиннэ. С. Курилов (тылб.)

I
кээҕинээ диэнтэн холб. туһ. Тропическай ойуурга чыычаахтар куоластара дуораһыйар да, быһыттаҕастык кээҕинэһэллэр. АВ СҮү
II
даҕ. Ыгыстыгас кэһиэхтээх (куолас туһунан). ☉ Напряженный и болезненно-хриплый (о голосе)
Чэ, туоһапка даҕаны буоллун, аҕалаар, диир кээҕинэс куолас. Н. Габышев
Кини [муусукаһыт] салҕалас, бүтэҥи куолаһа, инструменын биир тэҥ кээҕинэс тыаһын кытта холбоһон, дьон уопсай ньамалаһыытыттан туспа чорбойон иһиллэрэ. А. Куприн (тылб.)

1. аат. Ол-бу чуолкайа суох боруоран көстөр кэмэ, сырдык-хараҥа былдьаһыыта, боруҥуй. ☉ Сумерки, полусвет, полумрак
   Тиийиэм киэһэ уот өһөн, Имик-самык буолуута. С. Данилов
   Туундараҕа имик-самык. Н. Габышев
2. даҕ. суолт.
3. Мөлтөх, нэһиилэ сырдатар; кыламныыр эрэ (уот туһунан). ☉ Слабо мерцающий (об огне)
   Им балай буола түспүт хараҥа хоско арай камин сөҕүрүйэн эрэр чоҕун имиксамык уота …… чаҕылыҥныыр. Г. Угаров
   Кыһын кэнсэлээрийэҕэ уонна аҕыйах ыалга быста-быста, имик-самык уоту биэрэр, ый баһыгар-атаҕар бурдук тардар. С. Васильев
   Романтизм ньыматынан суруллубут кинигэлэр үксүгэр лаампа уотун имик-самык сырдыгар эбэтэр тунаархай ыйдаҥаҕа буолар сабыытыйалаахтар. ФЕВ УТУ
   Дьахталлар көмүлүөк оһох имик-самык уотугар түүн үөһэ ааһыар диэри иистэнэн кыҥастаһаллара. «ХС»
4. Боруҥуй, хараҥаран көстөр. ☉ Темноватый, недостаточно светлый, сумрачный
   Имик-самык хос улахан түннүгүн ыарахан баархат сабыытын кыыс тиийэн тэлэйэ баттаата. Л. Попов
   [Сценаҕа] тахсан имик-самык саала диэки хайыста. Н. Лугинов
   Нэһилиэгим сис кинээһэ Ыадастан, аҥнан киирдэ. Имик-самык дьиэм иһэ Эбии күлүгүрдэ. М. Ефимов
5. көсп. Өспүт, хараастыбыт, уотакүөһэ суох (киһи туһунан). ☉ Унылый, безрадостный, сумрачный (о человеке)
   Бии сааһын тухары күлэр-алларастыыр, өргөллөнөн күлүбүрүүр бэйэтэ …… ытаан-соҥоон эрэр курдук, үдүкбадык, имик-самык. Суорун Омоллоон
   «Ханнык хаартыны туруордуҥ, көрдөр эрэ», - диэтэ Сэмэн Мэхээлэйэп Көстөкүүн диэн …… имик-самык харахтаах, эриччи хаппыкка дылы киһиттэн. Күндэ
6. сыһ. суолт.
7. Бэрт мөлтөхтүк, нэһиилэ (уот, сырдык туһунан). ☉ Слабо, слабо мерцая (об огне, свете)
   Били имик-самык умайа турар уот, күлбүт курдук, чачыгырыы түстэ. Суорун Омоллоон
   Ыһыырынньык имиксамык умайан сыыгыныыр. Софр. Данилов
   Оһохторун уота имик-самык кылаҥныыр. Н. Якутскай
8. Сэниэтэ суохтук, симиктик (кэпсэт, саҥар). ☉ Тихо, неуверенно (говорить)
   Тутатына наадалаах эрэ суолга биирдии-иккилии тылынан имик-самык кэпсэтэллэрэ утары умуллан иһэр. Амма Аччыгыйа
   Имик-самык кэпсэтэ олорбут дьон «оксиэ», «кырдьык, бөдөҥ кыайыы буолбут» …… дэһэллэрэ иһилиннэ. Д. Кустуров
   Ынахтар маҕыраһыылара, дьон саҥата ньамалаһыыта имик-самык соҕустук тыа баһынан охсуллан иһиллэр. Эрилик Эристиин
9. көсп. Бүрүллүбүт, хараастыбыт курдук (киһи дьүһүнүн туһунан). ☉ Сумрачно, грустно, уныло (выглядеть - о человеке)
   Сорокин күөдьүйэн күлүбүрэйэн испитэ хайдах эрэ имик-самык көстүүлэннэ. Р. Баҕатаайыскай
   Мин туох буруйдаахпыный? - Ыларов харахтара тымныйталаан, имик-самык дьүһүннэннэ. Р. Баҕатаайыскай

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ньа-, ньаа- диэн саҕаланар олохторго сыстар: ньап-ньааҕынас, ньап-ньамалас. ☉ Усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на ньа-, ньаа-: ньап-ньамалас ‘очень громкий и непонятный (о речи)’, ньап-ньааҕынас ‘очень пискливый’
Дьон кэпсэтэр саҥата биир кэм ньап-ньамалас. Болот Боотур
Муоһатын илгиэлээн баран, ньап-ньамалас куолаһынан [аттарыгар]: «Чэ, эрэ, сэгэртэйдэрим!» — диэн чамаарда. И. Тургенев (тылб.)

туохт. Хабылыгынан оонньоо. ☉ Играть в настольную игру хабылык
Оҕолор хабылыктыылларыттан салҕан аны ыал буола оонньоотулар. И. Гоголев
Киэһэ кыралар хабылыктаан аймалаһан-ньамалаһан баран, ороммутун оҥостон утуйан буккураабыппыт. П. Аввакумов
Сорохтор хабылыктаан, хаамыскалаан сымсаларын көрдөрдүлэр. «ЭК»

чалымнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Оҥочоттон ууну эһэн чалымнатар. Амма Аччыгыйа
Ыраах Түҥ үрэҕин төрдүн диэки балыксыттар кэпсэтэн ньамалаһаллара, ууну чалымнаталлара иһиллэр. П. Филиппов
[Костя:] Үүтү туох эрэ эмкэ дылы чаайынай ньуосканан чалымнатары сөбүлээбэппин. Саһарҕа

аат. От аһылыктаах, хороҕор муостаах, үүтүн, этин иһин иитиллэр дьиэ сүөһүтэ. ☉ Крупное домашнее молочное животное отряда парнокопытных, самка быка, корова
Биир сарсыарда туран, биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин алаас сыһыыга ынаҕын сылгылыы барбыт үһү. Саха фольк. Ынахтар маҕыраһыылара, дьон саҥата ньамалаһыыта имик-самык соҕустук тыа баһынан охсуллан иһиллэр. Эрилик Эристиин
Биһиги биир ынахпытыгар салаа ото суох хааллыбыт. М. Доҕордуурап
♦ Бургунас <ынах> муоһа (муостара) булгу (булгурута) тоҥор (барар) тымныыта көр бургунас
Тохсунньу кыыдаан дьыбара чыҥкыныы турара, силлээбит сил сиргэ тиийбэккэ муус буолан тобугуруу тохторо. Бу буоллаҕа дии бии бургунас муоһа булгурута тоҥор тымныыта. П. Ойуунускай
Бургунас ынах муоһа булгу тоҥор тымныытыттан Букатын кыһаммакка Тэҥкэ харыйатын төбөтүгэр Лэкээрийэр буоларым! П. Тобуруокап
Бургунас (ынах) муоһун курдук (муоһунуу) көр бургунас. Бургунас ынах Муоһун курдук, Дьүөрэлэһэн үөскээбит Үөлээннээхэй дьүөгэлэриэм. НЫ. Бургунас ынах муоһун курдук Бур-бур буруо бурулуйан Өһөгөйдөөх өҕүргэни Өрө тэлэйэн [тахсар]. П. Ойуунускай. Сылгыта сылгы үрдүнэн барбыт, ынаҕа ынах үрдүнэн барбыт фольк. — сүөһүтэ олус элбээбит. ☉ Скот его сильно расплодился (букв. лошади его через лошадей пошли, коровы его через коров пошли)
Сытар ынаҕы туруорбат киһи көр сыт I. Аҕам эрэйдээх чугастааҕы дьонунуу-сэргэтинии, сытар ынаҕы туруорбат сымнаҕас киһи этэ. Далан
Онно Дьаллааһын үрүйэтигэр олохтоох Хахаарар Иван диэн сытар ынаҕы туруорбат сымнаҕас, сүүрбэччэ сүөһүлээх, булчут киһи баара. М. Доҕордуурап
Өксүөн туох да дьиэгэ суох ыраас, сытар ынаҕы туруорбат көнө киһи дуо? У. Нуолур. Сытар ынах ханнын саҕа — сүүнэ улахан, көһөҥө, сымара. ☉ Большой, огромный как глыба (букв. с брюхо лежащей коровы)
Аҕыс тараах хайа таастарыттан Сытар ынах ханнын саҕа Хара таастар Лачыгырыы таҥнары саккыраатылар. Ньургун Боотур
Биир ынах ханнын саҕа хара сымара таас үрдүгэр олорон табахтаатылар. Болот Боотур
Ынах ханнын саҕа хара таастан тирэнээт, устан даллайан иһэр алаас аҥаарын саҕа муус үрдүгэр ыстанан кэбистэ. П. Филиппов
Тарбаабыт ынах курдук (кэриэтэ) көр тарбаа. Манна да ол элбэх, биһиги син биир тарбаабыт ынах курдукпут, муннубутун тоҕу саайдахтарына, саһан туран соттуохпут. А. Сыромятникова. Ынах маҥыраабат, ыт үрбэт буол — киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол диэн курдук (көр киһи I). Биһиги ынах маҥыраабат, ыт үрбэт дьоно буола кырыйдыбыт. Ынах муоһун курдук — иккиэ буолан биирдик, тэбистэҥҥэ, хайалара да чорбойбокко. ☉ Одинаково, в равных условиях (букв. как два рога коровы)
Сордоохтор, ынах муоһун курдук, сэргэстэһэн үөскээбиппит, биир суорҕаҥҥа-тэллэххэ сыппыппыт. Суорун Омоллоон
[Сэмэн оҕонньор:] Мин ынах муоһун курдук, иккиэйэх үөскээбит, бэйэбиттэн сэттэ сыл балыс бырааттааҕым. «ХС». Ынаҕы ыҥыырдаабыкка дылы (ыҥыырдаабыт кэриэтэ) — олуона, сөп түбэспэт, дьүөрэтэ суох. ☉ соотв. как на корове седло (сидит)
Учуонай буолуох киһи төһө бэрт учуутал буолуой? Арааһа, ынаҕы ыҥыырдаабыт эбэтэр сүүрүк акка бурҕалдьы кэтэппит кэриэтэ буолуо. Н. Лугинов
Бэйэтигэр уурбут-туппут курдук сөп түбэһэр былаачыйаны, үрдүк хобулуктаах түүппүлэни кэппитэ аһара кэрэтитэр. Киниэхэ тэҥнии туттахха, икки дьүөгэлэрэ олох атын, ынаҕы ыҥыырдаабыт курдук быһыылаахтар, тутуулаахтар. Н. Босиков
◊ Киэһээҥҥи (киэһээ) ыам (ынах) көр киэһээҥҥи
Киэһээ ынах буолла. Суорун Омоллоон
Көтөх ынах көр көтөх II. Көтөх ынах буоларга сөбүлэспит оҕолор муостаҕа эбэтэр сиргэ ойоҕосторунан сытан биэрэллэр. ОВЕ СОо
Ыччат өттө анньа-бөрдө, кулааһай кустаах кыырт, көтөх ынах, Ылдьаа-Дьаакып буола оонньоотулар. ИН ХБ
Күнүскү ыам (ынах) көр күнүскү. Күнүскү ынах күргүөмэ буолтугар Суоһалдьыйа Толбонноох Доҕор оҕолоро Мойуос обургу сүүһүнэн ынаҕын мөрүөрэн аҕалан Ыары сылдьар кэмнэригэр. С. Зверев
Оҕонньорбут киэһэ эрдэ соҕус саҕалаан баран, нөҥүө күнүгэр күнүскү ынах саҕана уурайда. П. Ойуунускай
Ол олордоҕуна, хойукку күнүскү ынах саҕана, горн ыҥырыыта «ту-туту» — диэн кээлтэ. Суорун Омоллоон. Саха ынаҕа — тыйыс тымныыны тулуйарынан, кыра аһылыктааҕынан, хойуу үүтүнэн, этин тахсыыта элбэҕинэн уонна минньигэһинэн уратылаах сахалар былырбылыргыттан иитэн кэлбит дьиэ сүөһүлэрин боруодата. ☉ Аборигенный якутский рогатый скот: порода, отличающаяся высокой приспособленностью к экстремальным условиям Крайнего Севера, а также высокой жирномолочностью, хорошими вкусовыми качествами мяса и молока, устойчивостью к болезням
Саха ынаҕын түүтэ хойуу, сылааһы тутарыгар аналлаах хойуу ньуолах түүлээх. Ол иһин тымныыны үчүгэйдик тулуйар. Саха ынаҕа. Түөртүүр ынах — киэһээҥҥи түөртүүр диэн курдук (көр түөртүүр). Күн түөртүүр ынах буолан эрэр эбит, алааска онно-манна сүөһүлэр мэччийэ сылдьаллар. Н. Неустроев
Күн түөртүүр ынах буолуута, муус көтөҕүллэн, бысталанан, устубутунан барар. Р. Кулаковскай
Түөртүүр ынах иннинэ аҕай Дьэбдьэкиэйэ балаҕанын ааныгар тахсан, хотуур сүгүүлээх икки киһи иһэрин чарапчыланан көрдө. А. Сыромятникова
Ыанар ынах көр ыанар. [Кымаах Байбал] билигин хаһаайыстыбатыгар сүүрбэттэн тахса сүөһүлээх, уон ыанар ынахтаах, икки көлүнэр оҕустаах, биэс биэлээх уонна биир аттаах. А. Бэрияк
Ыанар ынахтар уолан хаалбыттара. И. Данилов
[Даадалай Дабыыдабыс] сураҕа, бэркэ байан, үс-түөрт ыанар ынахтанан, оҕолоро улаата охсон, ньирбааччы олорор курдук кэпсииллэр. Кустук
Ыанньык ынах көр ыанньык. Сайылыкка ыанньык ынах үөрэ титииктэн тахсан мэччирэҥ диэки үүрүллэн эрэрэ. И. Никифоров
Быйыл ыанньык ынах тохсунньу, олунньу ыйдарга маассабайдык төрүүрэ күүтүллэр. «Кыым»
Үрүҥ сап курдук, өрүү сыыйан Өлгөм үүт-сөлөгөй чарылыыр, Тобуктаан олорон саха кыыһа Ыанньык ынаҕын ыксаан ыыр. П. Черных-Якутскай (тылб.)
Ынах арыыта көр арыы II. Аҕам ынах арыыта Амтанныйан астыйдын, Туҥуй ынах суората Тумаланан тубустун. Күннүк Уурастыырап. Ынах барааҕа көр бараах. Ынах бараахтара нэс да көтөрдөр, олох куоппаттар ээ. Ынах бүөрэ түөлбэ. — сир оллура-боллура, оҥхойдоох сир. ☉ Неровная, бугристая, ухабистая местность
Ыарҕа былаастаах, куһаҕан оллороот-боллороот суоллаах ынах бүөрдээх сиринэн сэлии былаастаах хаамыынан анньан испитим. Н. Заболоцкай
Куобах оллороот-боллороот, ынах бүөрэ сирдэринэн эрийэ-буруйа сүүрэр, охтон сытар маһы, сылбаҕы үрдүнэн ойуоккалыыр. «ХС»
Ынах быата көр быа. Ынах быатын үктүү-үктүү, кэлбит сиринэн төттөрү кыдьыгылдьыйда. М. Доҕордуурап
Ынах кута көр кут II. Умуһахха сииктээх буолан ынах кута бөҕө ыспыт. Ынах омурда көр омурт II. Лоҥкууда үрэх халдьаайы хайаларын сирэйдэрэ харааран, ынах омурда тахсан, самаан сайын иһэрин санатар. М. Доҕордуурап
Ынах сүөһү көр сүөһү. Онон бу дьон сүөһүлэриттэн уон толуу сылгы, уон толуу ынах сүөһүнү үүрэн дойдулаабыттар. Эрилик Эристиин
Күөл кытыытыгар ынах сүөһү үөрэ мэччийэн, хара тордох курдук, ааллаһа сылдьар. М. Доҕордуурап
Ынах сүөһү сахаҕа бастыҥ баайа, иитимньитэ буолара урут. А-ИМН ОЫЭБЫ
Ынах тыла көр тыл I. Суола үрэҕиттэн үс мундуну тутан аҕалбыттар. Кэнники чохулары, ынах тылларын иитэн көрбүттэр. «ББ»
Андрей кымырдаҕастар уонна ынах тыла, бэйэлэрин ыйааһыннарыгар тэҥнээтэххэ, ытыран баран элбэҕи көтөҕөллөрүн туһунан суруйтарбыта. «ХС»
Дубровскай буоллаҕына суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытан хаалла: уезд лиэкэрэ ынах тылынан хаанныы оҕуста. А. Пушкин (тылб.)
Ынах хаана көр хаан I. Ынах хаанын сылгы хаанын курдук астыыллар. Сылгы субайынааҕар хараҥа дьүһүннээх буолар. КЕФ СТАҮө. Ынах чыычааҕа зоол. — уонча көрүҥҥэ арахсар барабыайдыҥылар этэрээттэригэр киирэр, уһун кутуруга куруук үөһэ-аллара хамсыы сылдьар, үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанан сүөһү далыттан арахпат кыра чыычаах: сорох көрүҥнэрэ өрүөстээх төбөлөөх, сорохторо саһархай түөстээх уо. д. а. буолааччылар. ☉ Птицы из отряда воробьиных разных видов с длинными, постоянно покачивающимися сверху вниз хвостами: с жёлтыми грудками — жёлтые трясогузки, с белым оперением на голове — белошапочные овсянки
Ол араҕас түөстээх ынах чыычааҕа этэ. Н. Заболоцкай
Үрдүлэринээҕи лабааҕа өрүөстээх төбөлөөх ынах чыычааҕа кэлэн түстэ. В. Титов
Талах быыһыгар хардьаҥ чыычаах саҥарар, үөт лабаатыгар ынах чыычааҕа араҕас түөһүн күҥҥэ тоһуйан олорор. И. Сосин. Ынах эмиийэ бот. — хатыҥ, тиит, бэс булкаастаах тыаҕа үүнэр, сырдык кыһыл өҥнөөх хааппыла курдук быһыылаах өлүүскэлэртэн турар отонноох, уон — уон биэс сэнтимиэтир уһуннаах умнастаах норуот медицинатыгар киэҥник туттуллар эмтээх үүнээйи. ☉ Встречающееся в смешанных лесах многолетнее травянистое растение, высотой в десять — пятнадцать сантиметров, с плодами из ярко-красных костянок, соединённых основаниями в ягоды, широко применяется в народной медицине при различных заболеваниях, костяника. Ынах эмиийин сэбирдэҕин, отонун оргутан битэмииннээх муорус, сироп оҥостон иһэр туһалаах
др.-тюрк., тюрк. инэк

сыһ. Абылаппыт курдук. ☉ Будто заколдован, зачарован
Билигин аҕай бэйэ-бэйэбитин истибэккэ ньамалаһа турбут бэйэбит, абылаппыттыы ах баран истэ турдубут. Ырыаһыт диэн олус да үчүгэй! Далан
Сааскарап дьиэлээх хотуну абылаппыттыы мичээрдии, хараҕын араарбакка одуулуу олордо. Г. Попов
Саха киһитэ ханна да сырыттаҕына, дьыл хайа да кэмиттэн ордук сааһы абылаппыттыы кэтэһэр. «ЭК»