силимнээ диэнтэн атын
туһ. Онон-манан кумааҕынан силимнэммит таастаах кыраһыын лаампата дьиэ иһин имик-симик сырдатар. Н. Якутскай
Илбирийбит кытыылара кичэллик силимнэммит суруктар …… олоҕун бары үөрүүтүн-хомолтотун тэбис-тэҥҥэ үллэстэн кэллилэр. «ХС»

сыымайдаа диэнтэн дьаһ
туһ. Уон ыйыттан оҕоҕо араас пирамидалары оҥортороллор, өҥнөөх кыра предметтэри көрөн ылҕата, сыымайдата үөрэтэллэр. КИИ ОЧСҮөГ. [Суруйааччы Е. Неймохов] геройдар үөрүүлэрин-хомолтолорун төрүөтүн сыымайдатан көрдөрөөрү, үгүс сири-дойдуну, дьону-сэргэни ойуулаабыта сэрэйиллэр. «К»

күһэйис диэнтэн хай
аата. [Дима] хайа да үлэҕэ үрүҥ сүнньүнэн сөбүлэспэт этэ — уһун эрийсии, күһэйсии эрэ кэнниттэн үлэлиирэ. С. Федотов
Уонча сыл өй-санаа мөлтөөбүт мөккүһүүтүгэр, өйдөтүһүү, күһэйсии ортотугар уонна дьону кытта үлэҕэ күн тура-тура саҥаны көрдөөһүҥҥэ, үөрүү-хомолто доҕуһуоллаах биллибэккэ ааста. Г. Нынныров

1. аат.
2. Туох эмэ кыһарыйыыта, олуйуута. ☉ Затруднительное положение, препятствие, помеха
   Буолаахтаамына, сут-кураан да олурҕата улахан буоллаҕа. М. Доҕордуурап
3. даҕ. Толоос, сүөргү. ☉ Странный, неудобный
   Таптыыр ийэ, быраат, оҕо туһунан үөрүүнү-хомолтону бииргэ олорор киһиэхэ тэнитэн кэпсиир ардыгар, хайдах эрэ олурҕаҕа дылы буолуон сөп эбээт. Амма Аччыгыйа
   Син биир хара диэн ааттыахха, Санаабар, сыыһа, олурҕа. Баал Хабырыыс

тыҥаа диэнтэн дьаһ
туһ. [Шекспир] үөрүүнү-хомолтону, кырдьыгы-сымыйаны, саамай албын, ньэгэй быһыыга саамай көнө, оҕолуу ис киирбэх, истиҥ майгыны уун-утары туруоран охсуһуннарар, тыҥатар. Эрчимэн
Таайым Яков гитаратын устурууналарын тыҥатарын таптыыра. М. Горькай (тылб.)
«Сүгүн буол, мэнигилээмэ, абааһы!» — диэн куучар муоһатын тыҥатан тарда-тарда, атыыры ыххайда. Н. Островскай (тылб.)

аат.
1. Туох эмэ киһи айаҕынан (тылынан) билгэтигэр биллэр буолуута; эттиктэр оннук уратыларын этхаан билэр (эбэтэр онно хардарар) дьоҕура. ☉ Ощущение вкуса, вкус
Мунна сыты билбэт, айаҕа амтаны билбэт (өс хоһ.). Бэс амтана хаалбыта буолуо диэн, солуурун сууйан баран [Мариса] толору эт буһаран кэбистэ. Эрилик Эристиин
Отон курас амтана айаҕын хам ылла. М. Доҕордуурап
△ Ас үчүгэй, куһаҕан, минньигэс уо. д. а. буоларын айаҕынан (тылынан) билии. ☉ Ощущаемое (языком) качество, свойство пищи
Күөллэр атахтарыгар амтаннарынан олус минньигэс астар быыстала суох кытарчы көрөн сытар буолааччылар. Н. Заболоцкай
[Маайыс:] Ол мин аһым амтана куһаҕан үһү дуо? С. Ефремов
△ Ас минньигэһэ, үтүөтэ айахха биллэрэ; аһы астынан минньигэһиргээн аһааһын. ☉ Чувство удовольствия, наслаждения от вкусной пищи
Махтанабын, тоҥон-хатан Сылаас сыанатын билбиппэр, Махтанабын ааһан-туоран Ас амтанын билбиппэр. С. Данилов
Күннэтэ эйигин суохтааммын Күн сылааһын барытын сүтэрдим. Аһыыр ас амтанын умнаммын Сэниэбин-күдэхпин бүтэрдим. С. Васильев
Балык сыттана түстэҕинэ ордук буолар, амтан киирэр диир дьоннор билигин да бааллар. Багдарыын Сүлбэ
2. көсп. Олоххо эриири-мускууру, үөрүүнү-хомолтону киһи бэйэтин этинэнхаанынан билиитэ. ☉ Испытание на себе невзгод, трудностей, радостей жизни
[Манчаары:] Эт-хаан алдьаныытын амтанын биллиҥ дуо? Эрилик Эристиин
Олох үчүгэйин, амтанын билбэккэ хаалыах кэриэтэ, ол да [биэс да хонук олорбуппут] син. Н. Заболоцкай
Төлөннөөх сыллар оҕолоро — Биһиги билэбит барытын: Дьыл дьыбарын, олох тоҕойун, Кыайыы, кыайтарыы амтанын. С. Данилов
тюрк. амтан

туохт.
1. Туох эмэ амтанын билэргэ айаххар, тылгар дуона суоҕу ылан боруобалаан көр. ☉ Пробовать на вкус, взяв в рот, на язык что-л. в ничтожном количестве
Мин [Өлөөн] мууһуттан ылан амсайан көөртүм — улаханнык биллэр туустаах. А. Софронов
Силип хамыйаҕынан ылан куобах миинин амсайан «сыып» гыннарда. Күннүк Уурастыырап
Вася балыгын амсайан баран тыаҕа тарта. Н. Лугинов
△ Кыратык аһыы-сии түс (үксүгэр үчүгэй, амтаннаах эбэтэр олус ахтылҕаннаах аҕыйах аһы). ☉ Отведывать, вкушать (обычно о вкусной или редкой в небольшом количестве пище)
«Чэйдэрин испэккэ эрэ бары матыспакка, ымсыырбыт-баҕарбыт курдук аһыы олороллорун көрөн баран, кырдьык, өтөр бурдук аһы амсайбатах дьон барахсаттар эбит ээ», — дии санаатым. А. Софронов
Ити балыктан биир обургу соҕус үөрэҕэһи сулбу элитэн ылан сытар эдьиийгэр мииннээ, таарыччы бэйэҥ да кыратык амсайыа этиҥ. Н. Заболоцкай
Амсайыах эрэ ол сылгы кымыһа барахсаны. Кымыс испэтэх ыраатта. В. Протодьяконов
△ Аһыы-сии түс (үчүгэй, сонун, сибиэһэй аһы — ыарыһахха). ☉ Отведывать, попробовать немного (обычно так предлагают вкусную, редкую пищу больному)
Тоойуом, чэ, бар эдьиийгэр, бу балыгын илдьэ охсон биэр, баҕар, амсайаарай. Суорун Омоллоон
Настаа эмээхсин кытыйаҕа арыылаах саламаат кутан аҕалла уонна уолугар ааттаһардыы эттэ: «Тукаам, саламаат сыыһа амсайа түспэккин ээ». Күннүк Уурастыырап
2. кэпс. Арыгыны ис (кыратык эбэтэр элбэхтик, субу-субу). ☉ Пить вино (понемногу или часто)
[Арыгыһыт] Истэҕинэ эрэ чэпчиир, Буллаҕына эрэ уоскуйар, Амсайдаҕына эрэ аһыыр буолла. А. Софронов
Лэгиэн биири сөбүлээбэт. Сорох уолаттар арыгы иһэллэр. Ити Ваня уол бүгүн эмиэ амсайан баран сирэйэ-хараҕа балаҕыран турар. Н. Босиков
3. көсп. Араас үчүгэйи-куһаҕаны, эрэйи, үөрүүнү-хомолтону бэйэҥ эккинэн-хааҥҥынан бил. ☉ Познавать, испытывать все невзгоды, трудности, радости жизни на себе
Үс сылга Айаан иккитэ чэпчэкитик бааһырбыта, саллаат эрэйдээх олоҕун, мүччүргэннээх сырыытын тото амсайбыта. Н. Габышев
Биһиги Саһылтан хоҥноот, айан обургу аһыытын-ньулуунун амсайбытынан барарга тиийбиппит. Н. Заболоцкай
Аан дойду Айхаллаах олоҕуттан амсайан Санаам туолан, Сүрэҕим үөрэн бардым. А. Софронов
тюрк. амза

аат.
1. Туохха эмэ олорбут сиик тымныыга тоҥон хаар буолбута. ☉ Иней
Кыламаныҥ кырыа буолбут. Атыҥ кырыатын илбий. Кырыаны кырыатаа.  [Уйбаан] Хаарга, суол-суол кытыытыгар, Дьиэҕэ түннүк кырыатыгар Сурук суруйан дьэрэлитэр. Дьуон Дьаҥылы
Тымныыттан дьиэбит иһэ бүтүннүү кырыа, чэҥ. Н. Тарабукин (тылб.)
2. көсп. Хаар, кыстык хаар (кыһын тас көстүүтэ, сүрүн бэлиэтэ). ☉ Снег (как основной признак зимы)
[Кыыһы] уол дьиэтигэр илдьэ барбыт. Кыһыны кырыатынан, сайыны самыырынан билэн, айаннаан истэхтэрэ. Саха фольк. Кыыдааны тоһуйан, кырыаны уулларан Кылбаарар сааскы кэм сандааран таҕыста. С. Васильев
3. көсп., кэпс. Кыстык хаар, киһи олоҕор биир сыл. ☉ Годовой цикл, год жизни (о возрасте)
Биэс уон биэс кырыаны аастаҕым! Ээй, мин дьолум ол сааспынааҕар быдан элбэх — улахан! А. Сыромятникова
4. көсп. Баттах маҥана, кырымах. ☉ Седина в волосах
Санньыардык саҥа дьылга Сиэркилэҕэ көрүнүмэ, бэлиэр кырдьыы кырыата Биллибитин сөҕүмэ. С. Спиридонова
Үөрүү, хомолто даҕаны аргыстаах үтүмэн сыллар Маарыйа эмээхсин баттаҕар ирбэт кырыаларын сотон ааспыттар. ВМП УСС
♦ Күн кырыата киһи кэпс. — мөлтөх доруобуйалаах, бэрт намчы. ☉ Слабый здоровьем, хилый
Кийиитэ сылаабайа, барахсан күн кырыата киһи эбит. В. Иванов
◊ Кырыа илбинэр — киһи окумалын баһа. ☉ Наружная часть плечевого сустава
Байбал, Тыый… туох муодатай, кырыа илбинэрим тартаҕа үһү. — Ээ, оттон ардаҕы тыалы биттэнэ олорор инигин. А. Софронов. Кырыа хаар — көпсөркөй хаар, кыырпах хаар. ☉ Рыхлый снег, снежная пороша
Кырыа хаар кыраһалаах Кыһын ийэ хотун Кыһарыйан кэлбитэ. Саха нар. ыр. II
Куобах кутуруга кырыа хаар кыыдайар. Н. Түгүнүүрэп
Кыһын обургу кырыа хаарынан үллүктэнэн, кыскыйар тыалынан уһуутаан, кэллэр кэлэн истэ. М. Доҕордуурап
△ Кыстык хаар. ☉ Снег-зимник, снег на всю зиму
Күтүр дьылбыт көлбөрүйдэ, Кырыа хаарбыт Кылыгыр уу буолан, Кылбайа сүүрдэ. Саха нар. ыр. II
Кырыа хаар уулунна, Кыдьымах уһунна, Кырыа тыа, Сибэкки дэлэйдэ. Күннүк Уурастыырап
[Бээрийэ] кыһын кырыа хаары бүрүнэн төйө тоҥор. Эрилик Эристиин
тюрк. кырау

I
аат.
1. Туох эмэ дьайыытын, сабыдыалын этинэн-хаанынан арааран өйдөөһүн. ☉ Ощущение, осязание, чувствование
Көрүү, истии, сыты, амтаны билии, бигээһин көмөлөрүнэн киһи тас объектар тустарынан сибидиэнньэлэри ылар. ДИМ
2. Тулалаан турар эйгэни, олоххо баар чахчылары өйгө-санааҕа иҥэринии, өйдөөһүн. ☉ Познание, приобретение знаний, постижение закономерностей объективного мира. Аан дойдуну билии
□ Олоҕу билии диэн, дьиҥ иһигэр, дьону билии, кинилэр өйдөрүн-санааларын, үөрүүлэрин-хомолтолорун, дьулуурдарын-баҕаларын билии. Софр. Данилов
Медицинскэй билиилэри өссө төрүт былыргы дьон мунньуммуттара. КФП БАаДИ
3. Тугу эмэ үөрэтэн, чинчийэн баһылааһын, онно үөрүйэҕи, сатабылы иҥэринии. ☉ Приобретение знаний, опыта, сведений о чем-л.. Кини техникаҕа олус сыстыгас, онно да билиитэ киэҥ
□ Норуот олоҕун үчүгэйдик билии — суруйааччы үлэтэ ситиһиилэнэрин төрүтэ. Софр. Данилов
4. Үөрэх, наука эйгэтигэр киирэн, ханнык эмэ уобалас туһунан өйдөбүллээх буолуу. ☉ Овладение знаниями в какой-л. области
Болугур оҕонньор онно өйдөөбүтэ: кинигэ киһи өйүгэр, билиитигэр элбэҕи биэрэрин. Н. Якутскай
Дипломнай үлэ — бу биэс сыл устата мунньуммут билиигин түмэн оҥорор аан бастакы научнай үлэҥ. Н. Лугинов
5. Ханнык эмэ тылы үчүгэйдик баһылааһын. ☉ Владение каким-л. языком
Икки тылы билии туох да куһаҕаны аҕалбат. Далан
Элбэх тылы билии — биир күлүүскэ элбэх тыллаах буолуу (Вольтер). ЭБЭДьА
◊ Бас билии көр бас II
Соппуруон баай урукку хамначчыттара кини бас билиититтэн тахсан өрөпкүөм тэринэн олохторун уларытан барбыттара. Н. Якутскай
II
1. аат.
1. Икки үрэҕи, күөлү, сыһыыны быыһыыр кыра ойуур, томтор. ☉ Узкая полоса леса или возвышенность, находящаяся между двумя водоемами, полянами
Бу толоон уҥуоргу өттүнээҕи тыа чараас соҕус үрдүк билии буолуохтаах. Амма Аччыгыйа
Биирдэ икки алаас билиитинэн тумустаан киирбит тыаны быһа түһэн иһэн, тоһуурга түбэстибит. И. Федосеев
2. Чугас-чугас сытар күөллэри араарар хонуу эбэтэр күөл уута быстыах курдук синньиир сирэ. ☉ Полоса суши, разделяющая близлежащие озера или неглубокое узкое место озера, перешеек
Билигин оҕонньор киэҥ харахтардаах үс хоппуруон илими күөлү билиитинэн туора үтэ сытар. Л. Попов
Ол тумуһаҕынан күөл билиитэ дьара, хоту эҥээргэ олорор ыаллар арыыга бу билиинэн сылдьаллар. У. Нуолур
3. Тугу эмэ арыттыыр, араарар быыс. ☉ То, что разделяет на части какое-л. помещение, строение, перегородка
Кинилэри ортотунан билиилээх ампаар дьиэ хаҥас хоһугар киллэрэн, хаайталаан кэбистилэр. Эрилик Эристиин
Оҕонньор дьиэ уонна хотон икки ардынааҕы билиинэн биир муннукка тиийэн, эркин маһын халбарыччы аста уонна Кириһээни киир диэн ыйда. Д. Таас
Икки оҕонньор олбуордарын билиитигэр этиһэ хааллылар. Амма Аччыгыйа
4. Суол арахсар сирэ. ☉ Место разветвления дорог
Сэттэ суол билиитигэр тиийэн күүтүөм. Ньургун Боотур
5. Туох эмэ буолар быыһа-арда (бириэмэ, кэм ыккардыгар). ☉ Промежуток между чем-л. (во времени)
Итиитымныы былдьаһар билиитигэр сымнаһыар соҕус күн буолла. А. Сыромятникова
2. даҕ. суолт. Тугу эмэ араарар; быыс буолар. ☉ Разделяющий на части что-л.; отделяющий одно от другого; служащий межой
Сотору кини билии тыаны туораан, киэҥ от үрэххэ өҥөс гына түһэн тохтоон турда. Амма Аччыгыйа
Ньукуу дьиэ билии истиэнэтин аттынааҕы хараҥа муннук ороҥҥо дьылыйан сытта. С. Никифоров
Лоҥкууда үрэх ыбыллар билии тумуһугар киирэн, Ананий көҥүһү мээрэйдии сырытта. М. Доҕордуурап