Якутские буквы:

Якутский → Якутский

үөстүүрэ

аат. Сүөһүнү (үксүн сылгыны) үөһүн тардан өлөрөргө түөһүн тылын аттынан тараһатын (иһин) хайытар сирдэрэ. ☉ Место под грудиной у скотины (лошади), где делают разрез для перерезания аорты
Абааһы ата хара күүһүнэн иһэр эбит: оҕус эргиллэ биэрбитин өйдөөмүнэ, …… оҕус икки ураа муоһугар тиийэн үөстүүрүнэн батары түһэн хаалла. ПЭК ОНЛЯ III
[Оҕус аты] Икки ураа муостарынан Үөстүүрүн диэкинэн Ибили илгистэн кэбистэ. ТТИГ КХКК

үөстээ

I
туохт. Собону буһарарга үөһүн ыл. ☉ Удалять желчный пузырь (у карася)
Булчуттар соболору улаханын талан хатырыктаан, үөстээн күөстэригэр укпуттара. Далан
Тыаһыт олус имигэстик соболорун хатырыктыы, үөстүү охсон, үөлэн лаһыгыратан кэбистэ. И. Гоголев
Оҕонньор чох тахсыар диэри соботун хатырыктаан, үөстээн, былырыын суулаан маска кыбыппыт үтэһэтигэр үөлэн кэбистэ. «ХС»
II
туохт. Үөс диэки киир (хол., устан). ☉ Направляться, плыть к середине, на середину водоёма. Кустар үөстээбиттэр
□ Кусчуттар үөстээн киирэннэр, сүүрүгү утары устан, үөр ээбиллэлэри бэйэлэригэр утары көтүтэллэр. Булчуттарга к.
III
туохт., эргэр. Кими, тугу эмэ өлөр-өһөр, суох гын. ☉ Убить, лишить жизни, уничтожить кого-л.
Сэриигэ силлиэҕэ, Сибиниэс ардаҕар, Өлбөккө-өспөккө, Өстөөҕү үөстүүргэ Бэлэм буол! Т. Сметанин
Абарбыт санааҕын дуоһута, өстөөххүн үөстүөххэр — илииҥ кылгас. А. Гайдар (тылб.)

Якутский → Русский

үөстээ=

I направляться, плыть к середине, на середину (водоёма); кустар үөстээ-биттэр утки уплыли далеко от берега.
II 1) удалять жёлчный пузырь (у рыбы); 2) перен. прост, доконать.

Еще переводы:

үөстүү

үөстүү (Якутский → Якутский)

үс үөстүү — үс сүүмэх буолар гына, үс сүүмэҕинэн (баттаххын, кымньыыны өр). ☉ Тремя прядями (заплести косу, плеть)
Хомпоруунускай, үс үөстүү өрүллүбүт быалаах, кэрэ уктаах кымньыыны Туллайга туттаратуттара: «Үйэҥ тухары кытаанахтык тута сырыт», — диэбитэ. И. Федосеев
Үс үөстүү өрүүлээх уһун суһуохтаах …… хап-харанан арылыччы көрбүт Татыйааһа ас астаан түбүгүрэ сырытта. В. Протодьяконов
Суһуоххун өрүн үс үөстүү Сардаҥаны таптыыр өрүс Көҥүл уутун сүүрүгүнүү Толбоннуран, дьикти дэтэ. Чэчир-72

үөстэнилин

үөстэнилин (Якутский → Якутский)

үөстээ I диэнтэн атын
туһ. Собону хатырыктаан баран тута үөстэниллэр. Дьиэ к.

үөстэт

үөстэт (Якутский → Якутский)

үөстээ I диэнтэн холб. туһ. Бу илим балыгын үөстэтэ охсон миинниэххэ. ИИФ УС

үөстэс

үөстэс (Якутский → Якутский)

үөстээ I диэнтэн холб. туһ. Балык дэлэй
Бу кыргыттар [собону] үөстэстэллэр, буһара түргэн да буолуох этэ. «ХС»

хатырыктаа

хатырыктаа (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Маһы суллаа, хатырыгын ыраастаа. ☉ Обдирать, сдирать кору, окорять дерево
Мин күҥҥэ үс-түөрт суон бэрэбинэни хатырыктаан, төгүрүччү суоран, кырыылаан, бэлэм оҥорорум, ыстаастаах суорааччылар биэһи-алтаны бэлэмнииллэр. КНЗ ОО
2. Балыгы буһарарга, сииргэ бэлэмнээн, хатырыгын ыраастаа. ☉ Чистить рыбу
Булчуттар [собо] улаханын талан хатырыктаан, үөстээн күөстэригэр укпуттара. Далан
Кириилэ оһох кэннигэр эрдэ хатырыктаан уурбут алта-сэттэ киилэлээх чыыр балыгын кыста. ФДМ БМК
Балык миинэ сөп соҕус сыстаҥнас буоларын наадатыгар кыра балыгы — таас баһы уонна алыһары — иһин хайытан, үчүгэйдик сууйан баран, хатырыктаабакка эрэ буһарыллар. Дьиэ к.

үөстэн

үөстэн (Якутский → Якутский)

I
туохт. Хас да үөскэ (сүрүн, улахан, тас үөскэ) араҕыс, туспа үөстээх буол (өрүһү этэргэ). ☉ Распадаться на рукава, протоки (о реке)
Сүүрүктээх сүүнэ үрэхтэр Хайдах буолаллар эбит? — диэн көрөн турдахпына, — Аҕыс үөстэнэн, Айманан, аатыран-айгыстан, Асхарыйан айдан барар эбиттэр. Саха фольк. [Өлүөнэ өрүс] Тоҕус дуолан үөстэммит, Тоҕус уон дохсун үрэхтэммит, Аҕыс аарыма салааламмыт, Аҕыс сүүс күөх налыы арыыламмыт. Болот Боотур. Объ хастыы эмэ хос үөстэнэн ыла-ыла Арҕаа Сибирь намталынан аа-дьуо устар. МНА ФГ
II
үөстээ III диэнтэн атын
туһ. Кыргыһыы уотугар Кыырыктаах уһугар Үөс Үөскэ! Үөстэннин! П. Ойуунускай
Чиччик, кини баҕас, мин да илиибиттэн үөстэммэтэр, уҥуоҕа сахсайда ини... Н. Якутскай
[Балбаара:] Чэ, абыраатаххыт! Үрүҥнэртэн өлө сыспыппыт итэҕэс буолан, аны онон сылтанан үөстэнэрбит буолуо. Уустаах Избеков
♦ Өлбөт үөстэн — уһуннук олор, өлбөт үйэлэн; былаҕайга былдьаммакка уһуннук олор. ☉ Долго жить, быть долгожителем; стать неуязвимым
Өлүү да, үөрүү да төлөнүн көрсөммүн, Өр өлбөт үөстэммит эр бэрдэ буолуум мин арай? Эллэй
Дьолу туппуппут ол иһин, Ньургун буолбуппут ол иһин, Өлбөт үөстэнэн тураммыт Дьиикэй өстөөҕү кыайбыппыт. Эллэй

ыан

ыан (Якутский → Якутский)

I
ыа диэнтэн бэй., атын
туһ. Ыанан кэлбит Ыаҕаһынан үүттэри Араҕас арыы гына Астаан таһаарар Араас дьикти массыыналардаах эбиттэр. Саха фольк. Дунаай биир эрэ ынаҕа ыанар, үүт биэрэрэ биллибэт. Күндэ
Ынах төрүөн иннинэ ортотунан икки ый устата ыаммакка сынньатыллара хайаан даҕаны наада. ПНС ЫСҮө
II
1. Сиигэ-сүмэһинэ тардан, кууран-хатан кытаат, бөҕөргөө (хол., талах). ☉ От усыхания, сушки становиться крепче, прочнее (напр., о тальнике)
Айан суола уруккуттан уларыйбыт. От-мас ыаммыт. Н. Босиков
Күһүн мас ыаммытын кэннэ үөл талаҕы үөстээн, олугун оҥо хастыҥ да, хотуур угун саҕа суоннаах маска олордоҕун. ПАЕ ОСС
Аһаах, аанньа ыамматах талаҕынан таҥыллыбыт олоппос куурдаҕына, муннуктара босхо бараллар. АЭ СТМО
2. көсп. Чэбдигирэр, эрчимирэр сыаллаах аһаабакка эбэтэр эрчиллэн ыйааһыҥҥын түһэрин. ☉ Сгонять вес диетой или физическими нагрузками, чтобы быть крепче, выносливее, сушиться
Ыһыахха тустуохтаах бөҕөстөр, атах оонньуутугар күрэс былдьаһыахтаах быһыйдар бэйэлэрэ эмиэ сэмээр ыаналлар. Айталын
Элик Бэргэн дьоно, бу киэһэ ыанабыт диэн ааттаан, аһаабакка эрэ утуйдулар. Г. Угаров
Ат баалыннаҕына тупсар. Киһи ыаннаҕына эрчимирэр. «ХС»

садаҕа

садаҕа (Якутский → Якутский)

I
аат., эргэр. Баай киһи өллөҕүнэ, кини аймахтарыгар уонна үлэһиттэргэ уҥуоҕун алдьаппакка, мүһэмүһэ түҥэтэргэ анаан өлөрүллэр сүөһү. ☉ Скотина, специально забиваемая для раздачи мяса родственникам и работникам богатого покойника (тушу разделывали на цельные части по суставам, не перерубая костей).
◊ Садаҕа быһыы эргэр. — сахаҕа былыр баай киһи көмүллэригэр тоҕуска тиийэ сүөһүнү өлөрөн, мүһэ-мүһэ бысталаан, онно баар дьоҥҥо түҥэтэн биэрии. ☉ Старинный якутский обычай: при погребении богатого покойника мясо специально по этому случаю забитой скотины цельными частями раздают всем присутствующим (забивали до девяти голов скота и туши разделывали только по суставам, не перерубая костей, что связано с культом умирающего и воскресающего зверя)
Аны садаҕа быһыыта саҕаламмыта: улахан төрүт-уус киһи буолан тоҕус сылгыны үөстээн өлөрбүттэрэ. Далан
Баай киһи өллөҕүнэ хоолдьуга аттаах, садаҕа быһыылаах, кут араартарыылаах. БСИ ЛНКИСО-1938
ср. тюрк. садака, садага ‘жертва; милостыня, пожертвование; поминки; религиозный обряд жертвоприношения’
II
даҕ., фольк. Уһун, кэтит салбахтардаах, күтүр улахан салбах-салбах буолан көстөр быһыылаах (хол., мифкэ кэпсэнэр үс бастаах, икки салаалаах сүдү улахан кутуруктаах моҕой кыылы этэргэ). ☉ Огромный, со многими мощными разветвлениями (напр., о мифическом трёхглавом змее с огромным раздвоенным хвостом). Үс хос бастаах, икки салаа кутуруктаах садаҕа уот моҕой
□ Ылдьаа боруруок оҕонньор, Ыга түллэ кыыһыран, Уот садаҕа саабылатынан Уулаах хара былыттары, Илдьи-тэлэ сынньан, Илин кыйдаан кэбистэ дуу? С. Васильев
[Оҕо хотой кыыл] санаабыт сирин хоту салбар баһа салалынна, садаҕа кутуруга тимиэрийдэ. Эрилик Эристиин

субай

субай (Якутский → Якутский)

I
1. аат.
1. Сылгы хаанын иһиккэ туруордахха үөһэ өттүгэр ырааһыран тахсар өһөҕө суох өттө; сылгы оннук ыраас хаанын оһоҕоһугар кутан буһарыллыбыта. ☉ Отстоявшаяся в посуде алая жидкая конская кровь без сгустков; кровяная колбаса из такой крови
Хаан халбаһы диэн убаһа сибиэһэй субайын сөбүлээн сиэтилэр. Далан
Сылгы субайын буруолаппытынан ыдьырытан киллэрдилэр. И. Никифоров
Киэһэ сыалаах субайы буһаран баран, Өрүүнэ тахсан атын өлөрөн биэрбит дьону ыҥыртаан киллэрэр. «ХС»
2. харыс т. Хаан. ☉ Кровь
[Киис Бэргэн:] Мин аҕам аҥааттан иһэрин анаараат, Тоҕо эн толбонноох ньууруҥ, Сылаас субайынан аҕаабыт эмэгэт курдук, Баланыйан хаалла? И. Гоголев
Уодьугаҥҥын тутаммын, Умсары уураммын, Уу субайгынан Утахтана оонньуом. П. Ойуунускай
Илбистээх идэмэр кылыстар Итии субайга сууннулар. М. Ефимов
2. даҕ. суолт., үрд. Сырдык кыһыл, убаҕас (хаан). ☉ Алая (кровь)
[Кылыһы] өстөөх субай хаанын Үөһүн устун Өрө ыстын диэн, Өҥөйөн көрө-көрө, Үс хос үөстээбитим. С. Васильев
Кырасыабай дойдубут Кыа хаан кырааскаланна, Дьоллоох дойдубут Субай хаанынан сутулунна. Н. Степанов
Айыы таҥараны, үрдүк тойону ытыктаабатым буоллар сирэйгин быһа охсон, субай хааҥҥынан сууннарыам этэ. Бэс Дьарааһын
ср. бур. шэмэ ‘нектар’, монг. шим ‘сок’
II
көр субан
Мин өрүү ойуурга кыстыырым, Сайыҥҥы субайы маныырым. П. Тобуруокап
Сарсыарданы быһа хаайыллан турбут субай сүөһүнү далтан таһаартаата. Н. Заболоцкай
Тыы уларсан Сыаҕаннаах күөлүгэр киирэн, субай андылары эккирэтистим. «ХС»
ср. бур. һубай ‘яловый’, тув. субай ‘жеребая’, хак. субай ‘бесплодный (о скоте)’, алт. субай ‘яловая, без детёныша (о животных)’

эллээ

эллээ (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Туох эмэ хоччорхойу, хаппыты сымнатаары илдьи сыс, мэһий, имит. ☉ Толочь, мять, разминать что-л. жёсткое, твёрдое
Ону истэ-истэ кырдьаҕас эмээхситтэр, таба хаппыт силгэтин ыстаан мүлүктүү-мүлүктүү тириини эллииллэр. Н. Якутскай
Үрүҥ туойу эллээн баран хатардахха хайдыбат, кыбыс-кытаанах буола хатан хаалар. И. Данилов
Куҥ эти сууйан, силгэтин ылҕаан, кыра гына кырбастаан баран, ас өтүйэтинэн эллииллэр, ол кэнниттэн лапса курдук гына кырбыыллар. Дьиэ к.
2. Маһы суор, чочуй, таҥастаа. ☉ Обработать дерево, выстрогать нужную форму
Сэргэни Ырыа Ылдьаа үс төгүрүк сылы быһа таҥастаан, эллээн чочуйбута. Н. Лугинов
Хаптаһыҥҥа сырылаан, Хабырынар устуруус: Кыҥаан эллиир дьуххалаан, Кылбарытар мындыр уус. Р. Баҕатаайыскай
Урукку курдук тутууну аҥаардас сүгэнэн эллээн суоруу уурайда. Тутуу үлэтигэр тиэхиньикэ күүһэ туттуллар буолла. «Кыым»
3. Тимири кытардан баран таптай, балталаа. ☉ Ударами молота придавать раскалённому докрасна металлу какой-л. вид, ковать
Элбэх да тимири Оҕонньор эллээтэ, Үс түүннээх үлэтин Түмүгэ кэллэ дьэ. Эллэй
Онон сиикэй соҕус тимири эллээн, таптайан охсуллар. ПАЕ ЭАБ
Таһыттан киллэрбит тимирдэрин кыһа бэлэһиттэн туртаччы кытардан таһааран, холбуу эллээн батырҕатта. С. Васильев
4. көсп. Олох араас ыарахаттарыгар мускуллан бус-хат, кииллий, ыарахаттары эрдээхтик туораа. ☉ Становиться нравственно крепким, стойким, выносливым, закаливаться, мужественно переносить испытания
Кини эн курдук эмиэ Долгуйбат тоҥ туруктаах буоллун, Этиҥ, чаҕылҕан, силлиэ Эллээн кииллиппит эттэннин! П. Тобуруокап
Эрэй-муҥ эллээбэтэх, олус көнө сүрүннээх киһи тосторо түргэн быһыылаах. Э. Соколов
Олох барахсан үөһүгэр уктан, уһааран, Өлбөт үөстээн, имитэн эллээбитэ, Оҕо сааска үлүскэн үлэ, суткураан Инчэҕэй талахтыы эрийэн эрчийбитэ. «Чолбон»
♦ Эмньигин эллээ — иннин ыл диэн курдук (көр илин I)
[Күн Толомон Ньургустай оҕобут] Биһиги тойон иччибитин хаҥылын сыһытан, эмньигин эллээн, дохсунун солбонутан, эргичийэн кэлэр күҥҥэр уол оҕонон уруйдуох этибит. ПЭК ОНЛЯ III
[Кулун Куллустуур:] Күн Толомон Ньургустай удаҕан, Мин диэтэх киһини Бигэ үүдэһиммин айгыратан, Эмньикпин эллээн туран Эр гынаары Эргитэн аҕалбыта баара. ТТИГ КХКК
ср. тур. елле ‘касаться руками, трогать; щупать’, тюрк. эл, чув. ал ‘рука’, монг. элдэх ‘выделывать (кожу); раскатывать (тесто)’, бур. элдэхэ ‘мять; возделать (землю)’