несов. разг. өйдөө, бил, ырыҥалаа; что он смыслит в этом деле? бу дыалаҕа кини тугу өйдүүрүй?

сов. в чём итэҕэй, өйдөө, бил; убедиться в необходимости чего-л. ту ох эмэ хайаан да наадатын итэҕэй.

сов. 1. кого-что (понять) өйдөө, бил; постичь смысл чего-л. ис хоһоонун өйдөө; 2. кого тап, бул; его постигло несчастье кинини сор тапта, кини сорго түбэстэ.

сов. 1. что хайа ыстаа, хампы ыстаа, быһа ыстаа; 2. кого-что, перен. разг. (понять) өйдөө, бил, өйгөр түһэр; раскусить в чём дело дьыала туоххатын өйдөө; его нелегко раскусить кинини өйдүүр кытаанах.

несов. 1. кого-что өйдөө; я понимаю вашу мысль эн санааҕын өйдүүбүн; 2. что, в чём (быть сведущим) өйдөө, бил; он хорошо понимает музыку кини музыканы үчүгэйдик өйдүүр; 3. кого-что (расценивать, толковать) өйдөө; как это явление понимать? бу көстүүнү хайдах өйдүөххэний?; # вот это я понимаю! дьэ ити сөп,итинник буолуохтаах!

аат. Алҕаһы, сыыһаны-энчини таһаарыы (өйдөөбөккө, билбэккэ). ☉ Совершение ошибки, промаха в чем-л. (обычно по незнанию, недоразумению)
Хайаан да күрэстэһиэхтэрэ миигин кытта: Абалаах алҕаһааһын, Кыһыылаах кыайтарыы, Алдьархайдаах аһыйыы. В. Гольдеров

сыһ. Дьиктиргиир курдук. ☉ Недоуменно, изумленно, крайне удивленно
Аан дойду, дьон дууһатын Өйдөөрүбүн, билээрибин. Мин бэйэбин күн аайытын Дьиктиргии үөрэтэбин. И. Гоголев
Тимир аты мииммит киһи нэһилиэк кэнсэлээрийэтигэр ааспыт суола сииктээх буорга дьырдьыгынаан хаалбытын дьиктиргии көрөрүм. Сэмээр Баһылай
Неман туһунан саҥара олорор кинээс диэки Десаль дьиктиргии көрбөхтөөн кэбиһэр. Л. Толстой (тылб.)

туохт. Ханнык эмэ сыысхалы таһаар (үксүгэр өйдөөбөккө, билбэккэ). ☉ Ошибаться, делать промах (обычно нечаянно, ненамеренно)
Сытар киһи сыыспат, сылдьар киһи алҕаһыыр (өс ном.). — Дьаакып, бэйэҥ бэйэҕинэн улаханнык алҕаһаатыҥ, — диэтэ кинээс өссө даҕаны холкутук. — Алҕаһаабат, кырдьыгы этэр, — диэтэ Друзьянов. М. Доҕордуурап
Мин алҕаһаабат буоллахпына, ити кинигэ таһыгар быйылгы дьыл турарга дылы дии. Софр. Данилов
Өйдөөх луохтуур, эн алҕаһыыгын: «Сүрэххэ инфаркт чэрдэрэ», — диэҥҥин; Мин сүрэхпэр кыргыс баастарын, Буулдьа, буомба суолларын көрөҥҥүн. С. Данилов

туохт. Суолта биэрэн аахай, болҕой, кыһалын; эккинэн-хааҥҥынан бил, өйдөө (буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Придавать значение, уделять внимание работе, вникать в дело (употр. в отриц. ф. или отриц. оборотах)
Бүгүҥҥү үөрүүлээх санаатыгар баһыйтаран, итини [көхсө сааллыбытын, төбөтө ыалдьыбытын] дьыалайдаабата. Г. Колесов
Кини күлэр, ытыһы таһынар тыаһы уонна дьахтар кыланарын истибит. Маҥнай дьыалайдаабатах. Багдарыын Сүлбэ
Кини, арааһа, тугу да өйдөөбөт-билбэт, тоҥорун да дьыалайдаабат буолбут. А. Сыромятникова
Дабыыт этин сааһа аһыллан, устунан тоҥуох чинчилэммитин дьыалайдаабакка, өһөспүттүү өссө да олордо. У. Нуолур. Тэҥн. дьалай

күүһ. эб. Туох эмэ ахсаанын, кээмэйин о. д. а. сөҕөн-махтайан этиини бэлиэтиир. ☉ Выражает восхищённое отношение к количеству, объёму и т. д. чего-л.: сколько же
Эдэр учуутал маҥнайгы уруоктарыгар төһөлөөх элбэх күүһүн-күдэҕин, сыратын-сылбатын биэрэрин суруйуохпун эһиги өйдөөбөккүт биллэр. Н. Лугинов
Күбэйээнэ эмээхсин уһун үйэтигэр төһөлөөх үлэни үлэлээбитэ, төһөлөөх эрэйи-муҥу көрбүтэ буолуой?! М. Доҕордуурап
Сүүсчэкэ сыллаахха, былыыр-былыр үөрэҕэ, билиитэ суох саха уолугар, Манчаары Баһылайга, көҥүл сылдьар, дьоллоохтук олорор баҕа төһөлөөх күүстээх эбитэ буолуой! А. Сыромятникова