даҕ. Үрдүк, көнө (киһи). ☉ Высокий, прямой, стройный (о фигуре человека)
[Омоҕой буойуннара] өйдөөн-дьүүллээн көрбүттэрэ: субуллаҕас суон уҥуохтаах, сыыйыллаҕас ньындаҕар сотолоох, быһыта туппут курдук быччыҥнаах, үтүө дьүһүннээх …… киһи киэнэ кэрэмэһэ, ыччат киэнэ ырааһа киһи буолбут. Саха сэһ. I

унньуй диэнтэн атын
туһ. Сымара таас саҕа хара эһэ кинини күүтэн унньуллан сытар. И. Гоголев
Доҕоро бу өлөн унньулла сытарын өйдөөн-дьүүллээн көрүөн икки ардыгар саа тыаһа дэлби барда. Сиэн Чолбодук

аат., кэпс., сөбүлээб. Хараҕын килэччи көрбүт, айаҕын дьаллаччы аппыт, тугу да өйдөөн-дьүүллээн быһаарбат, оттомо суох киһи. ☉ Человек-разиня, ротозей
Тыллыырап сэргэҕэ суох үлэһиттэри, аныгылыы ааттыылларынан, аппаалалары бэйэлэрин дьыалалаан тиҥсиритээри сырыттаҕына, ыҥырыылара дьэ кэллэ. Софр. Данилов
Сибээс сорох үлэһиттэрин ортолоругар аппаалалары албыннаан босхо харчыны куйуурдаан ыларга баҕалаах дьон баар буолбуттар. «Кыым»

сыһ. Үчүгэйдик өйдөөн-дьүүллээн сыһыаннаһан, сорук оҥостон; дьоһуннаан. ☉ По-серьезному, по-деловому, как следует
Өксөкүлээх кэлбит дьону кытта биир-биир боччумнаан кэпсэппитэ. Болот Боотур
Сарсыҥҥыттан боччумнаан сүөһү туттарыам. М. Доҕордуурап
«Киһибит төһөҕө кэлэрэ буолла?» — оҕонньор бэркэ кыһаллыбыт киһи быһыытынан боччумнаан ыйытта. С. Федотов
Маайыстаан сэҥээрэн, боччумнаан, Эмээхсин сэһэнин истиэҕэ. Күннүк Уурастыырап

даҕ. Сырдаан көстөр уонна биир тэҥ дэхси көнө. ☉ Светлый, с гладкой поверхностью
Кыыс Хаҥа кырдалыттан ордук Кылбаархай хонуу баарын Өйдөөн-дьүүллээн көрбөтөҕүм. Саха фольк. Суруктан өйө сынньыллыбыт киһиэхэ эбэ чэбдигирдэр, сынньатар кылбаархай иэнин көрүөххэ кэрэтин, сөрүүнүн уонна киэҥин! Н. Заболоцкай
Тыала суох, өрүс кылбаархай уутугар үөһэ диэки көрдөҕүнэ, …… оҥочолоох дьон иһэр быһыылаахтар, эрдии төбөтө кылбаҥнаан көһүннэ. В. Чиряев

даҕ., эргэр. Түүтэ суох халтаҥ, саппыйааннаммыт, саппыйаан. ☉ Сделанный из гладкой, очищенной от шерсти кожи, сафьяновый (напр., о ремне). Лыысабай өргөн.  Үрүҥ Уолан барахсан Үс күөс быстыҥа буолан баран Өйдөнөн-төйдөнөн Өйдүөн дьүүллээн көрбүтэ — Ап-чарай тимир лыысабай быанан …… Хамса быатын курдук, Хам эриллэн сытар эбит… П. О й у у н у с к а й

туохт. Өйдөө-дьүүллээ, чуолкайын билэ сатаа. ☉ Вникать, вдумываться, стараться понять
Онно оноллоон көрбүтүм: Олоҥхом дойдутун уолаттара …… Төрүт уус Төрөөбүт тылларынан Төбүрүөннээн кэпсэтэ Тураллар эбит. И. Федосеев
Ол тугуй диэҥҥин Оноллоон ыйыттаргын, Төрөөн үөскээбит Төрүт буор ийэ сирбит Түү мээчик курдук чиҥээн Төгүрүйэ эргийэр. С. Зверев

мэй-тэй буол (бар) — тугу да сатаан өйдөөн-дьүүллээн быһаарбат буол (хол., ыалдьан эбэтэр куһаҕан сурахтан). ☉ Впадать в прострацию, в состояние полного безразличия ко всему происходящему (из-за болезни или плохой вести)
Хайдах эрэ эмискэ баҕайы сүрэҕэ көбөн, мэй-тэй барбытыттан соһуйан, чочумча таалан олорбохтоото. Н. Лугинов
Уһуутуу-уһуутуу тугу гыныан, ханна барыан билбэккэ мэй-тэй буолан олордо. А. Сыромятникова
Тиит аҕатын хоһугар киирбитэ, оҕонньор кырдьык мэй-тэй баран үлүгүнэйэ сытар эбит. «ХС»

нэмин бил (билбэт, кыайан ылбат) — ким, туох эмэ үчүгэйин, ку һаҕанын өйдөөн-дьүүллээн бил, туохха эмэ ордук табылларын ырыҥалаа. ☉ Выявлять, распознавать особенности, постигать суть кого-чего-л.
Кинилэр араастаан элэктэһэллэр да тыл-тылларын уйсан, нэмнэрин билсэн, өртөн доҕордоһон сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Саҥа саатын биирдэ да ыта, нэмин билэ илик. Болот Боотур
Биһиги хайдах балык тыыры билэбит да сатаабаппыт, нэмин кыайан ылбаппыт. И. Д анилов. Бу икки киһи хас да сыл бииргэ ү л э л э э н н э р нэмнэрин билсибит дьон. В. Яковлев
ср. монг. дэм ‘способ действия, умение; подход; находчивость’

саҥа алл. Туттуна сатыы-сатыы синньигэстик күлүүнү көрдөрөр (хол., дьээбэлэнэн биитэр олус симиктик). ☉ Выражает тонкий тихий смех (напр., шутливый или очень сдержанный). Кыыс һи-һи-һи дии-дии күллэ
□ Атыыһыт Акыым баран аттыгар олорон кууһан ылар, Хабылдьыйа Харытыана: «Ээ, бэйэ, бэйэ, һи-һи-һи». Күндэ
Тос курдук дуоһунастаах киһи Чугаһыырын кытта «һи-һи-һи» Утары сүүрэн тиийэн тута Уҥа илиитин ыга тутта. Ф. Софронов
Эдэр киһи биричиинэтэ суох үгүстүк үөһэ тыынар, киһи саҥатын өйдөөн-дьүүллээн истибэт, сирэйэ кубарыйбыт, харахтара биилэммит буоллаҕына, һи-һи-һи, ол эдэр саас ыарыыта. Н. Лугинов