туохт. Бытыылка арыгынан хааччый, өйүөлээ. ☉ Снабдить бутылкой, дать бутылку вина в дорогу
Бытыылкалаан, кэнсиэрбэлээн, мындыр соҕус үтэ укта. Күннүк Уурастыырап

туохт. Үтэнэн хааччый, өйүөлээ. ☉ Снабжать провизией, продуктами (в дорогу, на работу)
Аҕам үгүс дьүдьэйбити үтэлээбит, Ахса суох аччыктаабыты аһаппыт, Харса суох хара дьону харайбыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үтэлээ, эбэккээ, үтэлээ! Көрдөһөр күттүөннээх, ааттаһар ахсааннаах... Үөрэхтэн матарым дьэ кэллэ — үтэлээ! П. Ойуунускай

аат. Кими, тугу эмэ сөбүлээбэт буолуу; сиилээһин, абааһы көрүү. ☉ Неприязненное отношение к кому-л.; хула, ругань
Эрэҕи-хоһуну этиэх иннинэ иэччэхтээх бэйэтэ имиллэн эҕэрдэ биэрдэ. Эрилик Эристиин
Эрэх-хоһу элбии илигинэ үбүнэн-аһынан өйүөлээ, таҥаһынан-сабынан чаастаа эрэ. Эрилик Эристиин
ср. др.-тюрк. ериг ‘грубый, неприятный, резкий’

1. даҕ.
2. Туга да көҕүрээбэтэх, ситэри кээмэйдээх, барыта баар. ☉ Целый, весь. Бүтүн оройуон. Бүтүн үйэ. Бүтүн өрөспүүбүлүкэ. Бүтүн ый. Бүтүн аҕа ууһа
   □ Кыһыллар үрдүлэригэр бүтүн стрелковай батальон уонна эписиэрискэй рота түүннэри-күнүстэри сэллээбэт саа-бүлүмүөт буулдьатын ардаҕын түһэрэллэр. Амма Аччыгыйа
   Саха сирин алмааһа бүтүн Сэбиэскэй Сойуус уонна бары социалистическай дойдулар наадыйыыларын толорор. И. Данилов
   Үйэлэргэ иччитэх турбут түҥ тыа ортотугар бүтүн куорат тутуллара сүрдээх суол дии! Н. Лугинов
3. Тыытыллыбатах, алдьамматах, бэйэтэ бэйэтинэн сылдьар. ☉ Целый, неповрежденный
   Оо, абакка! Бүтүн атахтаах-илиилээх буолан баран, үөннэри [фашистары] үчүгэй аҕайдык ныһыйан биэрбит киһи. С. Никифоров
   Алта-сэттэ хос үрүттээх биир бүтүн соҕус хаалбыт землянкаҕа киирдим. Т. Сметанин
   Суордар сиэним оҕо туһахтарын тыыппаттар, тумна көтөллөр. Кини эрэ бүтүн куобахтары аҕалар. И. Федосеев
4. аат суолт. Туох эмэ тыытыллыбатаҕа, алдьамматаҕа, бүтүн хаалбыта. ☉ Неповрежденность, цельность чего-л.
   Алдьархай аҕыйаҕына, Эрэй элбии илигинэ, Эт-тирии бүтүн эрдэҕинэ — Эйэнэн кэпсэтиэххэ. П. Ойуунускай
   [Манчаары — Бакыыһаҕа:] Иэниҥ тириитэ бүтүн эрдэҕинэ, этиҥ-хааныҥ эймэнэ илигинэ, эрэх-хоһу элбии илигинэ, үбүнэн-аһынан өйүөлээ. Эрилик Эристиин
   Тоҕо кэллиҥ, чолоҕоор?! Дууһаҥ бүтүн эрдэҕинэ, Дойдулуу тур, чугу-чугучу, Чурум-Чурум-Чурумчуку! Эллэй
   тюрк. бүтүн, бүтин, бөтөн, пүтүн
   ◊ Бүтүн миэстэтэ суох көр бүттэтэ суох

1. аат.
2. Кимтэн эмэ төрүттээх киһи, ким эмэ хаһыс эмэ көлүөнэтэ. ☉ Человек по отношению к своим предкам, потомок
   Кинилэр төрдүлэринэн, кырдьык даҕаны, нуучча дьонноро — Өлүөнэ дьаамсыктарын удьуордара. Н. Габышев
   Николай Калитин, булчут удьуора буолан, Эркээйини ордук ытыктыыр. Н. Калитин
   Былыргы өбүгэлэр бүгүҥҥү удьуордара нус-хас, туох да кыһалҕаны билбэккэ олороллоругар кини көмөлөһүөхтээх. «Чолбон»
   △ Сүөһү, кыыл ыччата, төрүөҕэ. ☉ Потомство (у животных)
   Ууһатыыга да төрөл сүөһү удьуора үүттээхастаах буолар. ВМП УСС
   «Ити Мэгэдьэккэ былыр-былыргыттан ууһаабыт боруода сылгылар удьуордара», — диэтэ Дьөгүөссэ. «ХС»
   Үчүгэй үүттээх, эттээх сүөһүлэр удьуордарын элбэтиигэ утумнаах үлэ барбат. «Кыым»
3. Ким эмэ төрдө, өбүгэтэ. ☉ Древний предшественник по роду, предок
   Эмээхсин мөһөөччүккэ суухара өйүөлээн баран, уолга эппит: «Дьэ, тукаам, эн удьуордарыҥ бары бухатыыр дьон этилэр». Саха фольк. Дойдуларыгар тыаҕа Даайалаах удьуордара мас көнөлөрүнэн сураҕыраллара. Софр. Данилов
   Улуу булчут удьуордарым Туйахтарын хатардаҕым. В. Гольдеров
   Биһиги киһибит, уол оҕону төрөтөн хаалларан, удьуорбутун уһатар, туйахпытын хататтарар буолбут диэн бөҕө санаалаахпыт. «ХС»
4. Тыынар тыыннаахха айылҕа биэрбит майгыннаһар уратылара көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһиилэрэ, утумнааһын. ☉ Свойства организмов повторять от поколения к поколению сходные природные признаки, наследственность
   Арыгы төрөтөр оҕоҕо, удьуорга охсуулаах буоларын ийэ билиэхтээх. ДьИэБ
   Кыра ханнык эмэ балыгы хаптардаҕына, ийэтигэр мииннээн иһэрдэллэрэ. «Оҕом сыыһа, эр киһи удьуора холлуо дуо, бултаан аһатан үтүөрэн эрэбин», — диирэ Зинаида Антоновна. Айталын
   Ынах үүтү биэриитэ кини аһылыгыттан уонна удьуоруттан, ону тэҥэ үүттүтүүттэн буоларын кэлин сылларга ордук чуолкайдык билсэн иһэбин. «Кыым»
5. даҕ. суолт. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр, өбүгэлэртэн кэлбит. ☉ Передающийся от поколения к поколению, родовой, потомственный
   Аҕатын аймахтара удьуор улахан үөрэхтээх, үлэһит дьон. А. Фёдоров
   С.Н. Курилов 1935 сыллаахха Саха АССР Аллараа Халыма оройуонугар элбэх оҕолоох удьуор балыксыт юкагир кэргэнигэр төрөөбүтэ. «Кыым»
   Бостууктартан уонна биригэдьиирдэртэн үгүстэрэ удьуор табаһыттар. ПСБ ГБҮ
   ◊ Удьуор харалы, <умсуор силик> эргэр. — 1) төрүттэриттэн уһулуччу үтүө өрүттэрин баппыт киһи. ☉ Человек, унаследовавший от предков выдающиеся качества, породистый, родовитый
   «Мин даҕаны төрүт удьуор харалы киһи этим!» — инньэ диирин кытта бэрт сүрдээх кынат тыаһа куугунаан түстэ. Саха фольк. Олорор диэни билбэттэр Удьуор харалы булчуттар, Мэхээнньиктэр, сүөсүһүттэр — Билигин бары отчуттар. М. Хара; 2) хаан уруу буолбатах, ол гынан баран, уруурҕаһар, бэйэбэйэлэрин өйөһөр дьон. ☉ Люди, которые, не являясь кровными родственниками, поддерживают близкие отношения, родственные души. Аана биһикки удьуор харалы, умсуор силик буолан бодоруспуппут быданнаата
   ср. п.-монг. удьуҕур ‘корень, происхождение’

1. даҕ. Туох эмэ икки ардынааҕы, киин, үөс диэки өттүнээҕи. ☉ Средний. Орто үөрэх кыһата. Алаас ортото
   □ [Иван Иванович:] Мин эмиэ кини көмөтүнэн бу син орто үлэһит буолан олоробун. С. Ефремов
   Быйыл өрүспүтүгэр орто ходуһа уута кэлэн ааста. С. Никифоров
2. аат суолт. Туох эмэ киин, үөс өттө эбэтэр саҕаланыытын уонна бүтүүтүн икки арда. ☉ Середина, центр
   Муус устар ый ортото. Дабыыт дьиэтин эмиэ баттатан кээһэр, дьоҕус сүгэһэрдэнэр уонна дэриэбинэни хабыллар хаба ортотунан киирэн, тус хоту салаллар. У. Нуолур
   ♦ Орто баайыы(лаах) — орто таһымнаах, орто кыахтаах, орто дьоҕурдаах. ☉ Средний по способностям, возможностям
   Дьокуускайга олорор эрдэхпинэ, орто баайыы оонньооччуларга киирсэрим. Болот Боотур
   Мин муус маҥаммын буолбат дуо? Син орто баайыыга киирсэр киһибин ээ. Р. Кулаковскай
   Орто буор <сир> – орто дойду диэн курдук. Оо, сор эбит, аат уола, Оҕонньор буола-буола! Ол кэриэтэ орто буорга Олорботох быдан ордук. Күннүк Уурастыырап
   Оҕо буолан орто буорга Олорбуппун астыммаппын. С. Данилов
   Орто <туруу> дойду көр дойду. Дьэллик Дьэһэгэй тойон кыргыттара, сэттэ кыыс, орто дойдуга сэттэ кыталык буолан киирэн көрүлээбиттэр. Саха фольк. [Манчаары:] Көскө да ыыппыттарын иһин, Көмүскэм уутун көрдөрүөм суоҕа. Орто дойдуга Уол оҕо тоҕо төрүүрэй, Аан дойдуга Ат кулун тоҕо үөскүүрэй. А. Софронов
   Бу орто дойдуга туох барыта ааһар-устар ыйаахтаах. В. Гаврильева. Орто чээрэтэ — туох эмэ киин кэлим өттө, кытыыларын киллэрбэккэ туран. ☉ Центральная, срединная часть чего-л.
   Орто чээрэтин эрэ оттообуттар. «ЭК»
   Оруо маһы ортотунан көр мас. Оттон үгүс маачахалар Оҕолору сүтүөргээн, — Онтонмантан сылтанан Охсо, кырбыы сылдьааччылар Оруо маһы ортотунан Ордук наһаа баттааччылар. Күннүк Уурастыырап
   Бу дьахтар анараа Аанчык курдук оруо маһы ортотунан була сатаан үөҕэ-мөҕө сылдьыбат идэлээх. Н. Босиков. Сүрэҕим ортотунан — сүрэҕэр-быарыгар, өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэр. ☉ По сердцу, по душе
   Үөрүү киһини сүрэҕин ортотунан тыкпыт күн курдук курдаттыы сылытар, сырдатар. Амма Аччыгыйа
   Искусство, литература бырааһынньыга кимиэхэ баҕарар сүрэҕин ортотунан киирэн долгутар, үөрдэр. Суорун Омоллоон. Харах ортотугар — дьон көрөн турдаҕына, көрдөрөн туран. ☉ При людях, средь бела дня, на глазах у кого-л.
   Маайа өстөөхтөр харахтарын ортотунан, ыраас, туох да хаххата суох чигдинэн ол [баррикада] диэки тэбиннэ. Эрилик Эристиин
   Ааспыт буор түҥэтик Сир уопсастыбатын хараҕын ортотунан, ыраахтааҕынан биһирэммит сокуонунан олохтонон ыытыллыбыта. М. Доҕордуурап
   ◊ Орто бааһынай <ыал, хаһаайыстыба> көр бааһынай
   Андриан Корнилов саҥардыы «көнөн» эрэр, сүүрбэччэни кыайбат сүөһүлээх орто ыал. М. Доҕордуурап
   Ковальчук Пётр Семёнович 1900 сыллаахха манна, Чуобуруччу сэлиэнньэҕэ, орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Н. Якутскай. Орто оскуо- ла — уопсай орто үөрэҕи биэрэр оскуола. ☉ Средняя общеобразовательная школа
   Эһэлээх эбэҥ эйигин биэс көстөөх ыраах орто оскуолаҕа ыытан, кыайан өйүөлээн үөрэттэриэхтэрэ суоҕа. Г. Колесов
   Манна [Ньурбаҕа] икки орто оскуола, улахан аэропорт баар. И. Данилов. Орто тарбах — киһи илиитин эбэтэр атаҕын ортоку тарбаҕа. ☉ Средний палец. Орто тарбаҕар биһилэхтээх эбит. Орто уҥуохтаах — дьон үксүн саҕа үрдүк уҥуохтаах. ☉ Среднего роста (о человеке)
   Кулуһун курдук көбүс-көнө, сып курдук быһыылаах-тутуулаах, уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
   Хаһан эрэ Никиитэлиин орто уҥуохтаах хатыҥыр кыыс кэлэрэ. Н. Лугинов. Орто үйэ- лэр — биһиги эрабыт V – ХVII үйэлэрэ (бу бириэмэҕэ феодализм сайда сылдьыбыта). ☉ Средние века
   Орто үйэттэн ордон хаалбыт Оройо аһаҕас тордох. Дьуон Дьаҥылы. Орто ходуһа уута — саас өрүс халаанын орто таһыма, үрдүк ходуһаҕа халыйбат уу. ☉ Весенний паводок среднего уровня
   «Быйыл өрүспүтүгэр орто ходуһа уута кэлэн ааста», — Дьуона оҕонньор аа-дьуо кэпсиир. «ХС»
   др.-тюрк., тюрк. орта, орто, орту