дьабыгыраа диэн курдук
Билигин да сүрдээх сэргэх, харахтарын уота сытыы, өйө-мэйиитэ ыраас, кэпсэтэн-ипсэтэн киирэн бардаҕына дьабыгыратан бэл саҥалыын түргэн. С. Руфов
Федор Афанасьевич түргэнник дьабыгыратан саҥарбыт, туорайдаммыкка дылы кыра уҥуохтаах киһи. Н. Босиков

I частица, выражает субъективную оценку качества предметов такой; саһыл , сэрэх муҥутаан , капканы тумнубут лиса, такой осторожный зверь, обошла капкан; өй-мэйии муҥутаан , итинник гыммат он, такой умница, так не сделает.
II самое большее; муҥутаан , уону ылыа самое большее, он возьмёт десяток чего-л.

матар диэнтэн атаах. [Эриэн Бэргэһэ:] Бокуонньук, дьэ, өй-мэйии, т ы л - ө с к и һ и э т э. Т у у т у н балыгын аҥаарын миэхэ биэрээхтиирэ, туһаҕын куобаҕыттан, тиргэтин куһут тан да матараахтаабата. И. Г оголев

1. даҕ.
2. Туохха барытыгар сыстаҕас, түргэнник ылынымтыа. ☉ Легко воспринимающий, быстро и легко усваивающий что-л. Барыга барытыгар аҕаамах.
   □ Бүөккэ өйө-санаата итинник, кини туохха барытыгар аҕаамах
   Истибитин умнубат, өйө-мэйиитэ ураты. А. Сыромятникова
3. Туохха барытыгар туораттан орооһо сатыыр, барыга барытыгар сыстаҥнас. ☉ Вмешивающийся в посторонние дела, льнущий ко всему
   Дириэктэрбит да ойоҕо баар, барыга бары аҕаамах буолан, хабыалаһа сылдьар, быччаҥалаабыт дьахтар. И. Семенов. Бүгүн сатахха, бу ньаалаҕай курдук аҕаамах, арахсыбат дьахтар эмиэ моһол буоллаҕа. А. Сыромятникова
   Барыга бары аҕаамах курдук Бүөтүр киниэхэ көмөлөһөргө тылламмыта. Б. Лунин (тылб.)
4. аат суолт. Сыстымтыа, бэйэтигэр хам тардар курдук сыһыарар туох эмэ. ☉ Что-л. липкое, липучка
   Синньигэс тарбахтара суот туорааҕар аҕаамах курдук сыстан, битиһэ оонньууллар. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Хойуута суох, уута баһыйбыт, уутуҥу буол (хол., хааһы). ☉ Становиться жидким, водянистым, разжижаться (напр., о каше)
Хааһыбыт хойдуоҕунааҕар убаан хаалла. Ардыгар ыарыһах куртаҕын, оһоҕоһун үлэтэ мөлтүүр (хойуута хатар эбэтэр убуур). ТЕН ИДь
2. Арыттаах, сэдэх, чачархай буол (туох эмэ үүнэн турары этэргэ). ☉ Становиться редким, редеть (напр., о деревьях в лесу)
Онтон харыйата улам убаан, тиитэ улам хойдон истэ. Амма Аччыгыйа
Аҕатын кэтит, малаҕар сирэйэ кытаран хаалбыт, иэдэһигэр абына-табына үүммүт сэдэх бытыга өссө убаабыт курдуга. Н. Якутскай
Бииктэр арыый нүксүйбүт көҕүстээх, туртайбыт, убаабыт астаах, мырчыстыбыт сирэйдээх аҕатын олус оннук долгуйа көрсүбэтэҕэ. Л. Попов
3. Аҕыйаан бар, сэдэхсий, дэҥҥэ көстөр буол (хол., ахсаан өттүнэн). ☉ Редеть, уменьшаться в числе, количестве, сокращаться (напр., о транспорте на улице)
Уулуссаҕа тахсыбыта, кэлиибарыы убаабыт. Г. Колесов
Кырдьык, Нам оройуонугар сүрүн бултара андаатар быста аҕыйаабыт. Тииҥ биллэ убаабыт. «Кыым»
Урууга мустубут дьон, саҥата-иҥэтэ суох, улам убаан истилэр. В. Протодьяконов
4. Улам тарҕанан, ырааһыран бар (хол., буруо, туман туһунан). ☉ Рассеиваться, становиться менее густым, плотным (напр., о дыме, тумане)
Уот, тыһыргыы-тыһыргыы, күөх, кыһыл төлөннөрө улам күөдьүйэн, өрө күүдэпчилэнэн таҕыста, буруота убаата — тордох иһэ дьэҥкэрэн сырдыы түстэ. Болот Боотур
Туман убаан, дьоннор барыгылдьыһаллара хайыы-үйэҕэ көстөр буолла. ГПП ТО
Тыал кыратык салгыйыа — буруолуу көтөн, убаан эрэр туман быыһынан сырдык күөх халлаан лоскуйа бүдүк-бадык ыйдаҥаран көстүө. И. Тургенев (тылб.)
5. Кырдьан эбэтэр ыалдьан ньамньыраа, эт-сиин өттүнэн мөлтөө (хол., уолбут эт-сиин, быччыҥ туһунан). ☉ Потерять силу, стать «жидким», рыхлым (напр., о размякших, расслабленных мускулах); стать немощным
[Нүһэр Дархан:] Дьиппиэр хааннаах ол боотур киһи …… Киил быччыҥа ириҥэлии убаан, кырдьан хаалбыт буолар. И. Гоголев
[Микииппэр] бу билигин даҕаны тиэстэ курдук сымнаан, ымдаан курдук убаан сытаахтыыр. Кустук
6. көсп., кэпс. Улаханы кыайан өйдүүр кыаҕа суох буол, мөлтөө (өй, мэйии туһунан). ☉ Утратить возможность ясно мыслить
Бэркэ диэн сэмэлээн сөҥүдүстүлэр: «Алаата, эн бэйэлээх кылгас үйэлээхтэргэ дылы мэйииҥ убаатаҕын?» — дэһэн доҕордорун саатыртылар. Д. Апросимов
Эдэрдэр биһиги, кырдьаҕас дьон курдук, өйдөрө эмиэ убуу илик, онон кинилэргэ сүрэх-бэлэс, билии-көрүү, дьулуур эрэ наада. Я. Семёнов
Ол да буоллар, тохтообокко убаабыт мэйиитэ төһө тутан сылдьарынан саҥаттан саҥа ааты ботугураабыта. Эҕэрдэ СС
ср. тюрк. сувыш ‘стать жидким, водянистым’

I
1. аат. Ол-бу, араас барыта. ☉ Разнообразие чего-л., всякая всячина
Эҥини билэ-билэ, Элбэх дьон баарыгар эппэт идэлээх эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эҥини көрсүбүт эргэ синиэлин сыттанан …… сытынан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Өрүүсэ] киирэн хотон иһигэр торбос баһыгар олорон, эҥини барытын санаата. Эрилик Эристиин
2. даҕ. суолт. Араас, элбэх араастаах, дьүһүннээх, эгэлгэлээх. ☉ Разный, различный, разнообразный
Эҥин дьону кытта эҥэрдэһэн, Эн-мин дэһэн эйэлээхтик олоортум. А. Софронов
Эҥин эндир да кэллэр Эрдээх дьонтон хаалымаар. С. Данилов
Кини баһаам элбэх Эҥин сибэккилэри илиитигэр туппут. М. Доҕордуурап
Дьэ, эҥин кыһалҕа баар буолар диэтэххит. И. Бочкарёв
♦ Ийэтигэр эппэтэх эҥин тылын этит — ийэтин-аҕатын ырыатын ыллат диэн курдук (көр ийэ-аҕа)
Ийэтигэр эппэтэх эҥин тылын эттэ, аҕатыгар саҥарбатах амарах үтүө тылын тылласта. Ньургун Боотур
Дьэ оттон тыыннаахтыы тутар күннээх буоллахпытына, тугу хоргутуоххунуй, ийэҕэр эппэтэх эҥин тылгын этитиэм …… хааҥҥынан сууйуом, оһоҕоскун муоһалыам. П. Ойуунускай. Эҥин (эҥинэ) бэйэлээх — 1) уһулуччу үчүгэй, туйгун; мааны, талыы. ☉ Превосходный, отменный, прекрасный; нарядный, красивый
Эҥин бэйэлээхтэрбит сэрии уотугар сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
[Мэхээлис:] Эҥин бэйэлээх кыргыттар бааллар эбээт. Холобура ити Дьиибэ Лэкиэс кыыһа Сибиэтэ. Эчи өйө-мэйиитэ, үлэһитэ! С. Ефремов
Куорат иһигэр эҥин бэйэлээх донской, амурскай боруода аттары миинэ-миинэлэр, байыаннайдар кэлэн-баран, өрө тыыннаран эрэллэр. Бэс Дьарааһын
Эҥин бэйэлээх сэлиик аттар, кур оҕустар, тардыылаах көлөлөр киниэхэ бааллар. М. Доҕордуурап; 2) арааһынай, араас көрүҥнээх, элбэх араастаах, эгэлгэлээх. ☉ Разные, разнообразные, разнородные, отличающиеся друг от друга по каким-л. признакам
[Хатыҥ] туоһа эҥин бэйэлээх иһит, муҥхаҕа, илимҥэ хотоҕос буолар. Суорун Омоллоон
Бэрт уһуннук астаһан баһымньытын угун төрдүн туурда. Онно да элбэх сыра-хара барда, эҥин бэйэлээх тыллар туттулуннулар. М. Доҕордуурап
Булчут киһи бултаабатаҕына тэһийбэт, тулуйбат, түүнүн түүлүгэр биир кэм эҥинэ бэйэлээх бултар эккирэтэ сылдьаллар эбэтэр аргыстаһан хаамсаллар. «ХС». Эҥин тама эстэн түөлбэ. — тугу да гынарыттан ааһан, кыаҕа баранан. ☉ Не найдя выхода, исчерпав все свои возможности в чём-л. (напр., в воспитании ребёнка)
Ийэтэ эҥин тама эстэн, мааны тыла баранан, оҕото уон икки сааһыгар тиийиитигэр абаҕатыгар Чоочо кинээскэ баран: «Оҕом тылбын истибэт буолла», — диэтэ. «Чолбон»
Эҥин тылын эттэ — ийэтин-аҕатын ырыатын ыллат диэн курдук (көр ийэ-аҕа). Мин уолбун Тимир Ыйыста Хараны, Орто дойдуга тахсыытыгар, эҥин тылбын этэ сатаабытым. Саха фольк. Эҥин тылгын Этэн-тыынан, Этэ-хаана Эймэниэр дылы Иэйээр-туойаар. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. өҥин ‘другой, иной’
II
аат эб. Этиллэр предмеккэ киниэхэ маарынныыллары кытыарантүмэн холбуур суолтаны көрдөрөр. ☉ Выражает собирательность путём приобщения, присоединения других подобных понятий к значению названного имени
Хойгуону эҥини онтон ылыаҥ этэ. Н. Заболоцкай
Ол [сэлиэһинэй] оннугар наар ньэчимиэни, эбиэһи эҥин ыһабыт. А. Фёдоров
Онон саһыл, кырынаас эҥин да баар буолуон сөп. «ХС»
△ Туохтуурунан бэриллибит кэпсиирэҕэ сыстан, хайааһыны түмэн-холбоон көрдөрөр. ☉ Примыкая к глагольному сказуемому, выражает собирательность действия
Киһи тылын истимтиэ эҥин. Амма Аччыгыйа
Кэм кини [Доропуун оҕонньор] онон-манан түбүгүрбүтэ, сайыны быһа оттообута, ол быыһыгар аны пиэрмэ саһылларыгар балыктаабыта эҥин баар буолааччы. Н. Заболоцкай
Арай, куоракка уулуссаны кэриирдиир үһү, тугу эрэ оҥорон хаайыыга олорбут эҥин диэн иһиллэр. А. Фёдоров

аат.
1. Мэйиитэ, көрөр-истэр уорганнара баар киһи, сүөһү этин-сиинин сүрүн миэстэтэ, бас; тоноҕоһо суох харамайдарга — билгэ уорганнара, айахтара баар илин өттүнээҕи туспа миэстэлэрэ. ☉ Голова (человека или животного)
Чооруос чыычаах төбөтө кыһыл ээ. Амма Аччыгыйа
Төбөбөр кус сымыыттаабыта, өлөр суолтан бөрө быыһаабыта. Т. Сметанин
Олохтоох ыал ыалдьыты балык төбөтүнэн күндүлүүллэр. Н. Габышев
2. Туох эмэ, синньээн бүтэр уһуга (хол., тарбах, тиит оройо). ☉ Зауженный, заострённый конец, верхушка чего-л.
Тарбахтарын төбөлөрүнэн остуолу тоҥсуйбахтаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Киирэн эрэр күн тиит төбөтүттэн арҕаа түннүгүнэн өҥөйөн дьэс алтанынан истиэнэҕэ сыдьаайда. М. Доҕордуурап
[Ытык сэргэтин] маһа синньигэс — быһар төбөтө уон биэс сэнтимиэтир холобурдаах. Багдарыын Сүлбэ
3. Үүнээйи (хол., бурдук, сибэкки) үөһээ куоластаах, тыллар, сиэмэлэнэр өттө. ☉ Верхняя часть растения (напр., злаков хлеба, цветов) с колосьями, цветками, семенами, головка
Бурдук, төбөтө астаннаҕына эрэ, ас буолар (өс хоһ.). Буолак саҕатыгар үүммүт икки сибэккиттэн биирдэстэрин төбөтө быстан, төрдүгэр түһэн сытар. Суорун Омоллоон
4. Киһи ороҥҥо сыттанар, бастанар өттө (тард. ф. тут-лар.). ☉ Изголовье
Түүнүн атаҕар туора биир оҕону, төбөтүгэр туора биир оҕону, улаҕатыгар биир оҕону, иннигэр биир оҕону уктан сытара. С. Васильев
5. Сүөһү ахсаанын ааҕар кээмэй. ☉ Единица счёта скота, голова
781 кулуну ылар былааннааҕын 1020 кулуну ылан, 289 төбөнөн аһарда. ТССКС
Ынах сүөһү өлүүтэ 420 төбөнөн аччаата. «Ленин с.». [Ыанар ынах] билигин былаантан …… 975 төбөнөн аҕыйах. «Кыым»
6. көсп. Туох эмэ (хол., ыстатыйа, тиэкис) аата; айымньы (кинигэ) чааһа, түһүмэҕэ, баһа. ☉ Название, заголовок какого-л. текста (статьи); глава (книги)
Кинигэҕэ кулуттар тустарынан сыалай төбө анаммыт. Эрчимэн
Ааспыт төбөҕө Болот Арбатскай үлэтин туһунан «эмиэ хаалларабыт дуо» диэн санаан аһарбыта баара. В. Яковлев. Хаһыат аҥаарыттан саҕаланар «Неофициальная часть» диэн төбөнөн тахсыбыт матырыйааллар ордук интэриэһинэйдэр. «Саха с.»
7. көсп. Туох эмэ (хол., үрэх) синньигэс саҕаланар өттө, уһуга. ☉ Верховье (реки)
Үрүйэ төбөтүгэр, үрэх баһыгар бүкпүт баайдар. Амма Аччыгыйа
Массыына систэн биһиги үрэхпит төбөтүгэр киирдэ. Далан
Манна Улуу Үрүйэ төбөтө тиксэр. ПИС СТС
8. көсп. Киһи өйдүүр, толкуйдуур дьоҕура, өй. ☉ Ум, сознание человека
Төбөҕө араас санаалар элэҥнэстилэр. Н. Лугинов
Элбэх төбө үчүгэй, хотуулаах, тобулумтуо буолуохтаах. Н. Габышев
Эппиэт Байыкка төбөтүгэр бэлэм этэ. Н. Заболоцкай
♦ Муннун төбөтүн <да> быктар- бат — биирдэ да сылдьан, көстөн ааспат. ☉ соотв. и носу не казать
Биирдэ эмэ, саатар, муннугут төбөтүн быктарбаккыт дуо, Эһиги, ити хотоҥҥо? «ХС»
Төбө (бас) абыраҕа көр абырах. Төбө абыраҕа барахсан ханна тиэрпэтэҕэ, тугу оҥорботоҕо баарай. И. Егоров
Төбөҕөр хатаа — өйгөр хатаа диэн курдук (көр өй). Быданнааҕы да суолу киһи төбөтүгэр хатаан сылдьар буолар эбит. «ХС»
Төбөҕөр (баскар) ытыар көр бас II. Өскөтүн эһигини Уралец хамаандалыырын көҥүллээхтэхпинэ, кини барыгыт төбөҕүтүгэр ыттыаҕа. ОТК
Итинник киһини өрөр таһаардахха, …… төбөҕөр ыттыа. «ХС»
Дьахтары төбөлөрүгэр ытыарбыт эр дьоннор эрэйи көрөллөр, тоойуом. П. Ламутскай (тылб.)
Төбөҕүн (баскын) абырахтан көр бас II. Сорохторо «төбө абырахтанар» арыгыны аҕалан, онтон эмиэ …… айманан-сайманан барыахтара. Болот Боотур
Ким сүүс, ким биэс уон кыраамынан төбөлөрүн абырахтанаабырахтана, аһаан иһэллэр. Н. Босиков
Төбөҕүн (баскын) сыс (төбөҕүн сыстар) көр бас II. [Тойотторго] экчи кииринимэ, төбөҕүн сыстарыма. А. Фёдоров
Киһи төбөтүн сынньыма, мискийимэ. НАГ ЯРФС II
Дьокутааттары барыларын төбөлөрүн сыстылар быһыылаах. «ХС». Төбөҕүн үлэлэт — мээнэ буолбакка, өйдөөн-дьүүллээн тугу эмэ гын, толкуйдаа. ☉ соотв. работать головой
Манна төбөнү үлэлэтиэххэ наада. «ХС»
Төбөҕүн холбоон — баскын холбоон диэн курдук (көр бас II). [Кини] дьахтар көмөлөһөөрү гыммытын аккаастаммыта. Алла Лазаревтыын төбөлөрүн холбообуттара. Далан
«Махынаасыйаларга» биир буола түһэн, төбөлөрүн холбууллара. Р. Баҕатаайыскай. Төбөҕүттэн мат — олус улаханнык накаастан. ☉ соотв. лишиться головы
Быть сурово наказанным. Дьэкиим биллэр эрэ, төбөҕүттэн матарыҥ чахчы. Н. Заболоцкай. Төбө иччитэ — сиэрэ суох улахан төбө; оннук төбөлөөх; олус ырбыт-дьүдьэйбит. ☉ Чрезмерно большая голова; большеголовый; сильно исхудавший
[Бөрө] уҥуохтаах тириитэ эрэ ордон хаалан, быһар быһаҕаһа бүтүннүү төбө иччитэ буолбут. Р. Кулаковскай. Төбөҥ бүтүн эрдэҕинэ калька. — тутуллан накаастана иликкинэ. ☉ Пока голова цела
Төбөҕүт бүтүн эрдэҕинэ, Төннө туруҥ, түөкүттэр! Эллэй
Төбөҥ оройунан түс көр орой II. Туоскун төрдө-төбөтө биллибэт чөҥөрө чүөмпэ кэриэтэ үлэҕэ төбөтүнэн түспүт быһыылааҕа. Софр. Данилов
Үлэҕэ төбөм оройунан түспүтүм. М. Доҕордуурап
Эрэдээксийэ күргүөмнээх олоҕор бастакы күммүттэн төбөбүнэн түспүтүм. НАГ ЯРФС II. Төбөтө буһарар калька., кэпс. — барыны бары үчүгэйдик ырыҥалаан быһаарар. ☉ Голова варит у кого-л.
Дьүһүнэ бүрэтин көрүмэ — төбөтө буһарар. НАГ ЯРФС II. Төбөтө саахынаата кэпс. — төбөтө куугун-хааҕын буолла. ☉ Шумит в голове
Тыастан-уустан төбөм дэлби саахынаата. НАГ ЯРФС II. Төбөтө төкүнүйэр — өлөрүллэр, суох гыныллар. ☉ Быть убитым, уничтоженным (букв. голова покатилась)
Төһө эрэ дьонум Төбөлөрө төкүнүйэр?!! П. Ойуунускай
Төбөтө (өйө, мэйиитэ) хамсаабыт — өйө (төбөтө, мэйиитэ) хамсаабыт диэн курдук (көр өй). Бу киһи туох үлүгэрдээҕин айманна, төбөтө хамсаабыт дуу? Төбөтө ыаҕастаах (тордуйалаах) уу курдук <дьалкыҥнас> — баһа ыаҕастаах уу курдук <дьалкыҥнас> диэн курдук (көр бас II). [Томмот] хамсаатар эрэ, төбөтө тордуйалаах уу курдук дьалкыҥныы түһэр. Софр. Данилов
[Маша] төбөтүгэр ыаҕастаах уу дьалкыҥныырга дылы. «ХС». Төбөтө ыалдьыбат — туох эмэ туһунан долгуйан, санаан, толкуйдаан, кыһаллан көрбөт. ☉ соотв. голова ни о чём не болит
[Кинээс хамначчыттара аччыктыылларын туһунан] төбөтө ыалдьыбат эбит. Н. Заболоцкай
Былыр кыһынын төбө ыалдьыбат гына оттууллара. С. Никифоров. Төбөтө ыараата — утуйуон олус баҕарда, наһаа утуктаата. ☉ Сон одолел (букв. голова стала тяжёлой)
Айакка, төбөтө ыараата, уута кэлбитэ бэрт. Н. Заболоцкай. Төбөтө эргийэр — туохтан эмэ олус дэбдэйэр, киһиргиир, тугу да дьиҥнээхтик өйдөөндьүүллээн быһаарбат буолар. ☉ Утрачивать способность здраво рассуждать, трезво относиться к окружающему, сильно бахвалясь (соотв. голова вскружилась у кого-л.)
Хайҕана эрэ түстэллэр, төбөлөрө эргийэр Төбөттөр син элбэхтэр. М. Ефимов. Таба итинтэн төбөтө эргийбитэ, киэбиримтэҕэй буолбута. Эвен фольк. Төбөтүгэр таҕыста — мэйиитин эргитэн барда, холуочутта (арыгы туһунан). ☉ соотв. ударило в голову (о водке, вине)
Арыгылара төбөлөрүгэр тахсан, …… Коляны хайҕаан таҕыстылар. Болот Боотур
Сокууската суох испиттэрэ арыгылара төбөлөрүгэр тахсан барар. Н. Якутскай
Бүгүн испит аһыы уута төбөтүгэр тахсан уонна ити тылтан тэбиэһирэн, дьэ буолан турда. С. Никифоров. Төбөтүгэр түс- пэт (киирбэт) — 1) хайдах да кыайан өйдөммөт, өйгө хатаммат, баар буолбат. ☉ соотв. не идёт, не приходит на ум кому-л.
Бу түүн онтон атын өй төбөтүгэр киириэ суох быһыылаах. Софр. Данилов
Быһаара сатаата да, төрүт төбөбөр түспэт. НАГ ЯРФС II; 2) киһи кыайан өйдөөбөт, ылыммат, өйгө баппат. ☉ Никак не укладывается в голове
Оо, тукаам, мин төбөбөр түспэт сэһэни сэһэргээтиҥ. Эчи саныахпын да саллабын. Болот Боотур. Төбөтүн илгистэр — тугу эрэ олус сөҕөр. ☉ Удивляться чему-л., восхищаться чем-л.
Уйбаныап судаарыскай мин охсорбун көрө-көрө, төбөтүн илгистибитэ. Р. Кулаковскай
Төбөтүн <быһа> илгистэр — баһын (төбөтүн) быһа илгистэр диэн курдук (көр бас II). Оҕонньор ылыммата, …… төбөтүн илгистэн кэбистэ. Софр. Данилов
Анарааҥыта сонньуйан ылла, төбөтүн быһа илгиһиннэ. П. Филиппов
[Аида] өйдөөбөтөҕүн биллэрэн, төбөтүн илгистибитэ. «ХС». Төбөтүн иирт — ким эмэ өйүн-санаатын дэлби булкуй, сыппат. ☉ Морочить голову кому-л., вводить кого-л. в заблуждение
Төбөҕүн ким эрэ иирдибит быһыылаах?! Наһаар буолуо? Р. Баҕатаайыскай
[Михаил:] Эн төбөҕүн ити Бадин курдук нууччалар иирпиттэр. С. Ефремов
[Өҥүрүк куйаас] төрүт да мөлтөөн иһэр төбөнү …… иирдэн кэбистэ. Н. Заболоцкай. Төбөтүн (төбөтүттэн) имэрий — ааттаа, аһын, өрө тут, көҥүл ыыт. ☉ Гладить по головке кого-л., потакать, потворствовать кому-л.
Доҕорбун кыра оҕо курдук төбөтүн имэрийэ, ааттаһа олорбутум. Амма Аччыгыйа
[Эдэр байыас:] Төбөҕүттэн имэрийбэттэрэ буолуо. Мин эйиэхэ ымсыырбаппын. И. Гоголев
Кинини төбөтүттэн имэрийэ олоруохтаахпын дуо? А. Фёдоров. Төбөтүн көтөхтө (өндөттө) — бэйэтин көрдөрөн, актыыбынай буолан барда. ☉ соотв. поднимать голову
Булуҥ диэкинэн үрүҥнэр төбөлөрүн көтөҕөн эрэллэр. Болот Боотур
Вейтлингк уонна Кабе диэки буолааччылар эмиэ төбөлөрүн өндөппүттэрэ. ЛВ МТА. Төбөтүн кэҕиҥнэ- тэр — сөбүлэһэр, биһириир. ☉ Соглашаться, одобрять, согласно кивать головой
Мин эйиэхэ биир сэһэни кэпсиэхпин истиэҥ дуо? Кыыс төбөтүн кэҕиҥнэттэ. «ХС». Төбөтүн олоруута үчүгэй кэпс. — булугас өйдөөх, тобуллаҕас толкуйдаах. ☉ соотв. голова на плечах. Бу оҕо төбөтүн олоруута үчүгэй эбит. Төбөтүн оройо аһыллар — улаханнык куттанар, долгуйар, соһуйар. ☉ Сильно испугаться, взволноваться
Эмискэччи, тымныы уунан ыспыттыы, этэ дьар гына түстэ, төбөтүн оройо аһыллан, сүрэҕэ ыйыллан ылла. Т. Сметанин. Төбөтүн оройунан истэр — тугу эрэ олох сөбүлээбэт, букатын ылыммат. ☉ Совершенно не воспринимать что-л., никак не соглашаться с чем-л. [Гаас киириитин] оҕонньор төбөтүн оройунан истибитэ. В. Иванов. Төбөтүн оройунан көрбүт — оройунан (төбөтүнэн, уолугунан) көрбүт (тыыммыт) диэн курдук (көр орой). Уол мэниктээн эмиэ төбөтүн оройунан көрбүт дии. Төбөтүн санньыппыт — санаарҕаабыт, санньыйбыт, улаханнык хараастыбыт. ☉ соотв. повесить голову
Баһыккалаах, Нараҕаннаах, Ньургуһуну кистээн бүтэрээт, төбөлөрүн санньытан, …… дьиэлэригэр бара тураахтаабыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап. Төбөтүн сүүйтэрбит (сүтэр- бит) — кимиэхэ, туохха эрэ олус ылларбыт, убаммыт, онто суох сатаммат курдук буолбут. ☉ соотв. потерять голову (напр., влюбившись в кого-л.)
Ханнык да тойон-хотун бэриккэ былыргыттан төбөтүн сүүйтэрэр суола. Болот Боотур
Оҕоҕо сүрэхпитин биэрэн, төбөбүтүн сүтэрэбит. П. Аввакумов
Дьахтар [эр киһини] сөбүлээтэҕинэ, былыр да, быйыл да төбөтүн сүтэрэр диэччилэр. НАГ ЯРФС II. Төбөтүн тарбанар — тугу эрэ саарбахтыыр, туохтан эрэ симиттэр, кыбыстар. ☉ соотв. чесать в затылке
Дьоҕойон эппитин билинэн, төбөтүн тарбанна. Болот Боотур
[Егор Егорович:] [төбөтүн тарбанар] Ким билэр, доҕор. С. Ефремов
Төбөтүн төргүүлэммит (ыйаабыт) — төбөтүн санньыппыт диэн курдук. Тоҕо төбөҕүн төргүүлэнниҥ? Хайа, бу тоҕо төбөҕүн ыйаатыҥ? Софр. Данилов. Төбөтүн уган биэрдэ — туохха эрэ (хол., буруйга) бэйэтинэн киирэн биэрдэ. ☉ соотв. совать голову в петлю
[Тарбыыкын] Тоҕо итинник ыар буруйга төбөтүн уган биэрэ сатаата. М. Попов. Төбөтүн уурар калька. — сэриигэ сиэртибэ буолар, өлөр. ☉ соотв. сложить голову. Сэриигэ элбэх киһи төбөтүн уурар. Төбөтүнэн моһуогурар — өйүнэн булкуллар, төбөтүнэн ыалдьар. ☉ Страдать от психического расстройства
Төбөҕүнэн моһуогурбакка дылы этиҥ дии. Агидель к. Төбөтүнэн тыынар (көрөр) — оройунан (төбөтүнэн) көрбүт диэн курдук (көр көр I)
[Хабырынар Хабырыыс:] Остуорас Охонооһу дьэ аҕаллылар ээ. Сопхуос аһыгар туолан-тотон, төбөтүнэн тыыммыта дьэ бэрт этэ. Күндэ
Үөрэххэ сылдьар ыччат ортотугар төбөтүнэн көрбүт аҕыйаата. А. Сыромятникова. Төбөтүнэн хаа- мар — иһэн-аһаан көрүлүүр, көҥүл-босхо барар. ☉ соотв. ходить на голове
Кууһума бириискэҕэ хаартылаан-арыгылаан төбөтүнэн хааман сырыттаҕына, Торуой уола Микииһэ көрсө биэрдэ. НАГ ЯРФС II
Төбөтүнэн хайдах эрэ буолбут — төбөтүнэн моһуогурар диэн курдук. Бу дьахтар төбөтүнэн хайдах эрэ буолбут. М. Попов
Төбөтүнэн харахтаах — оройунан <төбөтүнэн> көрбүт диэн курдук (көр көр I). Бу мэник, төбөтүнэн харахтаах тыла диэн аахсыма. Ньургун Боотур
Төбөлөрүнэн харахтаах Ньүкэн Буурай удьуордарын …… Сүүрдэ сылдьаммын, Сүнньүлэрин үүттэттим. П. Ойуунускай
Эн төбөтүнэн харахтаах уолгун буойуоххун билиминэ, тэптэрэн биэрэ тураҕын. Амма Аччыгыйа
Төбөтүнэн чокуттарбыт — төбөтүнэн моһуогурар диэн курдук. Өскөтө ас биэрэн, уус төрдүттэн Кудай Бахсыттан алҕаан көрдөстөххө, …… уус төбөтүнэн чокуттаран ыалдьыан сөп үһү. МАП ЧУу
Төбөтүнэн ыалдьар — төбөтүнэн моһуогурар диэн курдук. Киһибит төбөтүнэн ыалдьаары гынна быһыылаах. Күннүк Уурастыырап
[Сыкына:] Соһуйан төбөтүнэн ыалдьыбыт. Суорун Омоллоон
Лэкээрик аҕыйах сыллааҕыта төбөтүнэн ыалдьан сайын иирэ сыспыта. «ХС». Төбөтүттэн көппүт калька. — олох умнуллан, сүтэн хаалбыт (хол., этиэх буолбута). ☉ Вылетело, выскочило из головы
[Лөкүөрүйэ] субу-субу көхсүн этиттэ, этиэх, саҥарыах буолбут тыллара төбөтүттэн көтөн хаалбыта. М. Доҕордуурап
Төбө тыырбыт аҥаара көр аҥаар. [Отторун] төбө тыырбыт аҥаара, аһыҥа кирбит ходуула этэ. В. Протодьяконов. Бириис төбө тыырбыт аҥаарын маймааннар уйунуохтаахтар. Уот ч. Тылын төбөтүгэр олордор кэпс. — дэлби мөҕөр-этэр, саҥардыбат, дэлби силбиэтэнэр. ☉ Распекать кого-л., метать громы и молнии
Маайа обургу Ньукуукканы тылын төрдүгэр олордон ылбыта. Н. Босиков
◊ Төбөтө эргийэр — мэйиите эргийэр диэн курдук (көр мэйии) ☉ Голова кружится у кого-л.
Итирдим, …… төбөм эргийдэ. Амма Аччыгыйа
Сиэллээхэп төбөтө эргийдэ, Иэдэһэ, кулгааҕа итийдэ. С. Васильев. Төбө-түөс биол. — араак чаастара; төбөлөөх түөс хамсаабат гына эпсэри сыстыбыт: инники (төбө өттүнээҕи) уонна кэнники (түөс өттүнээҕи) — чаастара. ☉ Головогрудь
Араак этэ-сиинэ икки салааҕа — модороон төбө-түөскэ уонна тиһиликтээх хаптаҕай искэ араарыллар. ББЕ З. Төбө уҥуоҕа — киһи, сүөһү төбөтүн дьардьамата. ☉ Череп. Саахалга төбөтүн уҥуоҕун эчэппит. Төбө хаппаҕа — мэйии уҥуох хаата, сабыыта. ☉ Черепная коробка
Поскачин инньэ диэбитигэр төбөм хаппаҕа аһылларга дылы буолбута. Багдарыын Сүлбэ. Төбө ыары- һах — төбөтө ыалдьар киһи. ☉ Страдающий головной болью
Төбө ыарыһахтары хаанныыр. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. төпү ‘темя, макушка; голова; вершина’, тюрк. төбө, түбэ ‘вершина; верхняя часть чего-л.’

I
аат.
1. Киһи олорор сирэ (дьиэтэ, квартирата, хоһо, муннуга). ☉ Место жительства (частный дом, квартира, комната, угол), дом, жилье
Ким билбэтэ баарай дьиэ умайар диэн айдааны иһиттэргин эрэ, мин дьиэм умайара буолаарай диэн санаа өйгөр көтөн түһэрин, хаһан дьиэҕин көрүөххэр диэри куттанаргын, ыксыыргын. Н. Якутскай
Хайа эн былыр үйэҕэ дьиэҕэр кэлэ охсубут эбиккин дуу? Софр. Данилов
Эн кыра эрдэххинэ, баайдарга үлэлээн баран, түүн дьиэбэр кэлэрбэр, биир тойуу саахарга тиийэ кэһиилэнэрим. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Дьон олороругар эбэтэр үлэлииригэр аналлаах тутуу. ☉ Здание, строение, предназначенное для жилья, размещения различных организаций, дом
Дьиэм кэннин көрбөккө өллүм диэбиккэ дылы (өс ном.). [Уулусса икки өттүгэр] Араас бэйэлээх үчүгэй дьиэлэр таас түннүктэрэ туох эрэ кири-хаҕы сыһыарыа суох курдук килбэчиһэн тураллара көрүөххэ олус үчүгэй. А. Софронов
Сорох дьиэлэр түннүктэрэ лаампа уотунан сандаарбыттар. Софр. Данилов
Тохсунньу тымныытыттан хаайтарбакка үс саҥа дьиэ тутуллан истэ. М. Доҕордуурап
3. көсп. Бииргэ олорор дьиэ кэргэн. ☉ Семья, люди, живущие вместе, дом
Бүтүн дьиэнэн кэллилэр.  Биирдэ алта дьиэ тумат омуктар диэн дьон кэлэн үс түүннээх күн кырган кыайбыттара үһү. Саха сэһ. II
Бу, Ленаҕа бары дьиэнэн балыктыы киирбит маҥнайгы сайыммыт этэ. В. Иванов
4. көсп., кэпс. Кыыл арҕаҕа, хорооно, ордуута. ☉ Берлога, нора, логово (зверя)
Оһол туһунан ону-маны быһытаорута кэпсэппэхтээн баран, айдааннаах адьырҕа «кырдьаҕас» кыһыҥҥы дьиэтин чинчийэн көрөр өйү буллулар. Эрилик Эристиин
♦ Дьиэ бөҕө буол кэпс. - туохха да туһата, көмөтө суох, айах иитимньитэ буол. ☉ Стать иждивенцем, не приносящим никакой пользы (букв. стать домашним мусором)
Туох аанньа ыт дьиэ бөҕө буолан уокка сыралла мээрик буолуой. Р. Кулаковскай. Дьиэҕэ баппатах дьэллик фольк. - кими да кытта тапсан, сөбүлэһэн бииргэ олорор кыаҕа суох, ускул-тэскил сылдьар киһи. ☉ Бродяга, неугомонный, непоседливый человек, из-за скверного характера ни с кем долго не уживающийся
Ити далга баппатах далаҕа, ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай. Дьиэҕэ киллэримэ - кими эмэ сөбүлээбэккэ холдьох, сылдьыбат оҥор. ☉ соотв. не пускать на порог кого-л.. Кыыһырсан, холдьохсон кэргэнин дьиэтигэр да киллэрбэт оҥорбута. Дьиэни иччилээ - дьиэни, хаһаайыстыбаны баһылыыр, көрөр-истэр киһи буол. ☉ Стать хозяином (хозяйкой) в доме
Дьиэни иччилии, Сүөһүнү күрүөлүү, Оҕону уйалыы …… Кыыс оҕо кэллэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Киһибин кытта холбоспутум …… сүүрбэ сыла туолла. Ол тухары ааппытын ааттатар …… дьиэбитин иччилиир …… оҕо-уруу диэн төрөөбөтө. П. Ойуунускай. Дьиэ эргиннээҕи кэпс. - чугас эргин эрэ биллэр, киэҥник аатырбатахсураҕырбатах. ☉ Известный только в узком кругу, не пользующийся популярностью
Үрэкиин Сүллүүкүнү …… дьиэ эргиннээҕи иичээн мэнэриккэ холуйара. Болот Боотур. Туспа дьиэ буол - кэргэннэн, туспа хаһаайыстыбанан олор. ☉ Жениться, жить своей семьей, отдельным хозяйством
Хайдах аан маҥнай ойох ылбытыттан, туспа дьиэ буолбутуттан ыла Хобороостуун үчүгэйдик, эйэлээхтик сүрэхтэринэн-быардарынан санаһан олорбуттара. А. Софронов
◊ Аан дьиэ - салҕааһыннаах эбэтэр туспа хостоох дьиэҕэ таһыттан киирэри кытта хос. ☉ Прихожая (пристройка или отдельная комната)
Аҕата [кыыһын] мөҕөр саҥата аан дьиэттэн иһиллэр. М. Доҕордуурап. Аан дьиэҕэ Огдооччуйа кэтэһэн олорор эбит
А. Федоров. Алаһа <бараан> дьиэ көр алаһа. Аан дойдубутун, Алаһа бараан дьиэбитин, Аал уоппутун, Аймах дьоммутун Бүрү бүтүннүүтүн Бүүрэ сотон, Күөх маҥан халлааҥҥа Күдэн оҥорон көтүтээри, Суобаһа суох түстэ, Сэрэппэккэ киирдэ [өстөөх]. Нор. ырыаһ. Икки атахтааҕы уһун уҥуоҕун урусхаллаан,- алаһа дьиэтин алдьатан, төрөтөр оҕолорун түҥнэрэн - өлбөт ааттан, үрдүк сурахтан диэхпин тылым барбат, санаам буолбат. П. Ойуунускай
Таптыыр киһибин кытта бииргэ олорон, аал уоту оттон, алаһа дьиэни айгыратан барбыт курдук сананыам. Н. Заболоцкай. Ампаар дьиэ - охсуу эркиннэрдээх, түөрт муннук быһыылаах дьон олорор дьиэтэ. ☉ Жилой дом четырехугольной формы, сложенный из бревен
Мещеряков кэргэниниин Чурапчы тоҕус тумулларыттан биирдэстэригэр, соҕурууҥҥутугар, балаҕан салҕааһыннаах ампаар дьиэҕэ олорбута. И. Федосеев
Кыһыл этэрээтин ыстааба Сайылык ампаар дьиэтэ. С. Ефремов
Бурхалейы сыарҕаттан туруору тардан ылан, илиитин кэдирги кэлгийбит быаларын сүөрбэккэ түҥ-таҥ соһон олбуор хаҥас муннугар олорор ампаар дьиэҕэ илдьэн киллэрдилэр. Эрилик Эристиин
Бабаарына дьиэ - бабаарына диэн курдук. Манна эһэлэрин киэнэ быыкайкаан алта кырыылаах бабаарына дьиэ самналлан турара. М. Доҕордуурап
Бахтайга тумул үрдүгэр көстүүлээх сиргэ олорбут дассан бэйэтин тула өттүнээҕи аҕыстыы муннуктаах бабаарына дьиэлэриниин өрүтэ эккирэһэн көстөллөр. Эрилик Эристиин
Бырааба дьиэ - бырааба диэн курдук. Ортотунан быыстаах бырааба дьиэ улахан хоһугар үгүс киһи мунньустубут. Амма Аччыгыйа
Илин томторго таҥара дьиэтин таһыгар сабыс-саҥа бырааба дьиэ турбут. Бэс Дьарааһын
Чөркөөх хоту тумул халдьаайытын күөх, көнө хонуутугар бырааба икки дьиэтин икки ардыгар улахан тырыбыына сабыс-саҥа оҥоһуллубут. «ХС». Дьиэ айаҕа - дьиэҕэ киирэр сир, аан; дьиэ аанын атта. ☉ Вход в дом, юрту, дверь; место возле двери
Дьиэ айаҕар тиийээт, Кылааннаах Кыыс Ньургун обургу «чинэс» гына түстэ. Ньургун Боотур
Бар дьон, оҕолорун көтөхпүтүнэн, дьиэлэрин айаҕар чөмөхтөһөн туран: «Аны албынныыргыт ааспыта», - дэһэн, элэктиирдии батыһыннары көрөн турдулар. Амма Аччыгыйа
Мариса урут сүүрэн тиийэн дьиэтин айаҕын тэлэйэ баттаата. Эрилик Эристиин. Дьиэ акылаата - дьиэ истиэнэлэригэр, муостатыгар тирэх буолар олох. ☉ Фундамент (основание, служащее опорой для стен, пола здания)
Куһаҕан архитектура буорту гыммыт дьиэтин акылаатын көтүрэн көннөрүөххэ сөп. Софр. Данилов. Дьиэ баһылыга - ыал, кэргэн аҕата. ☉ Отец семейства, глава семьи, хозяин дома. Дьиэ баһылыга туох диирин көһүтэн олордубут. Дьиэ-дьиэ аайы - ыал ахсын. ☉ В каждом доме, в каждой семье
Буоста кэлбит киэһэтигэр дьиэ-дьиэ аайы буоста сонунун туһунан күө-дьаа сэһэн тарҕанара. А. Сыромятникова. Дьиэ дьиэлэригэр - хас биирдиилэрэ олорор сирдэригэр (бардылар). ☉ По своим домам (ушли, разошлись)
Славик, Кэнчээри бу кэнниттэн дьиэ дьиэлэригэр кэлбиттэрэ. Суорун Омоллоон
Онтон ууну [быһыт уутун] көрөн толору дуоһуйбут, санаалара туолбут дьон дьиэ дьиэлэригэр тарҕастылар. М. Доҕордуурап. Дьиэ дьиэнэн буол - дьон олороругар табыгастаах, онно сөп түбэһэр буол. ☉ Стать удобным жильем
Кыаһайдар уоттара тигинэччи умайан, хобордоох тыаһа сырылаан-сырдьыгынаан, арыы сыта аҥылыйан, дьиэ дьиэнэн буола түстэ. Эрилик Эристиин. Дьиэ дьон - биир дьиэ иһигэр олорор дьон. ☉ Люди, живущие в одном доме или находящиеся в данное время дома, домашние
Егор Толбооноп оҕонньор сөҥөдүйэн олорон дьиэ дьоҥҥо сэһэргээтэ. М. Доҕордуурап
«Дыгда маҥаны» [дьиэ иһигэр тутуллар ыты], төһө да «ночооттоох» диэтэллэр, дьиэ дьон бүттүүн таптыыллар. Р. Кулаковскай
Туох эрэ улахан суолталаах суол буолаары гыммытыттан дьиэ дьоно бары даҕаны дьулайа саныыр курдуктар. Л. Толстой (тылб.). Дьиэ ис үлэтэ - аһы бэлэмнээһин уонна дьиэни-уоту хомуйуу. ☉ Приготовление еды, уборка и т. д., работа по дому, домашняя работа
Билигин кини дьиэ ис үлэтин хайа даҕаны дьахтартан итэҕэһэ суох, бэрт ыраастык уонна түргэнник толорор. С. Никифоров. Дьиэ иччитэ - былыргы итэҕэл быһыытынан дьиэҕэ олорор абааһы; чөчүөккэ. ☉ По суеверным представлениям якутов: нечистый дух, обитающий в доме, домовой
Дьиэ иччитигэр дылы. Дьиэ иччитин сөдүөккэ, чөчүөккэ диэн ааттыыллар.  «Ээй, бэйи, аны дьиэ иччитэ - чөчүөккэ батыһан дьээбэлиэ, үөттүрэҕи тута сылдьыахха баар», - диэн баран, Сыылба Дьаакып дьиэттэн үөттүрэх тоһоҕоһун таһаарда. А. Софронов
Дьиэ иччитэ Дьэрбэ Бахсы хатыны чиэстээтэ, Хотон иччитэ Хаҥха Ньаҥха хатыны аһатта. Өксөкүлээх Өлөксөй. Дьиэ көҥдөйө - оҥоруллан, тутуллан, таһаарыллан бүппүт дьиэ истиэнэлэрэ эрэ. ☉ Сруб дома
Быйыл дьиэм көҥдөйүн тутан бүтэрдим.  Таҥара дьиэтин акылаатын түһэрдэхтэрин кыһын уонча мас ууһа таҥара дьиэтин көҥдөйүн туппуттара. Н. Якутскай
Онно-манна дьиэлэр көҥдөйдөрө туран эрэллэрэ. Ч. Айтматов (тылб.). Дьиэ көрөөччү - дьиэҕэ араас үлэни толорорго наймыламмыт дьахтар. ☉ Наемная работница, выполняющая различную работу по дому, домработница
Кэлин кини дьиэ көрөөччүнэн үлэлээбитэ.  «Мин, эн курдук доруобайым буоллар, дьиэ көрөөччүлэниэ да суох этим», - диэн эрдэҕинэ эдьиийэ өссө эбии күөдьүйдэ. М. Доҕордуурап. «Таҥараҕа махтал, - дии санаата кини, - дьиэ көрөөччү акаары да эбит, хата, мин кистэлэҥ төлөпүөммүн кутуйах сохсото диэтэҕэ!» Д. Родари (тылб.). Дьиэ көтөрө - дьон иитэр көтөрө. ☉ Домашняя птица
Сахалар, дьиэ көтөрдөрүттэн, кууруссаны иитэр буолбуттара. Туундараҕа дьиэ көтөрүн дэҥ кэриэтэ иитэллэр.  Оробуочайдар уонна сулууспалаахтар тус бэйэлэрин бас билиилэригэр сэттэ сүүс ынахтаахтар, үс сүүс ыал сибиинньэлээхтэр, түөрт сүүс ыал дьиэ көтөрдөөхтөр. ОТК. Дьиэ кэргэн - биир дьиэҕэ олорор чугас уруулуу дьон. ☉ Близкие родственники, живущие в одном доме, семья
Дьолго дьиэтин кэргэттэрэ бары доруобайдар этэ. Софр. Данилов
Дьиэ кэргэн бүттүүн олоҥхо иһиллээн иһийэн олорор. Болот Боотур
Дьиэ кэргэн били балыктарын буһаран сыа, саламаат курдук сиэн-аһаан баран, идэлэринэн лэппиэскэ оҕолоох чэй истилэр. Күндэ
Кылгас кэм иһигэр бүтүн дьиэ кэргэнтэн, тоҕус киһиттэн, убайбыныын иккиэйэҕин хаалбыппыт. В. Протодьяконов. Дьиэ мала - дьиэ иһигэр туох баара барыта. ☉ Домашняя утварь, вещи домашнего обихода
Дьиэ мала түҥ-таҥ ыһыллыбыт.  Мин эн өйгөр-мэйиигэр дьиэ малын курдук буоллум. Ол иһин дьиктиргиигин мин тыаны сөбүлүүрбүн. С. Ефремов
Дьиэ ис мала сэниэ ыал олоҕун көрдөрөр. Дьүөгэ Ааныстыырап. Дьиэ маһа - дьиэни тутарга аналлаах бэрэбинэлэр. ☉ Бревна, предназначенные для постройки дома
Чохороонун сытыыланан Дьиэтин маһын кэрдинэр. С. Данилов
Аҕыйах хоноот, холкуостаахтар сэттэ уоннуу - аҕыс уоннуу көлөнөн дьиэ маһын таһаннар хотоҕостоотулар. Дьүөгэ Ааныстыырап. Дьиэни бул - ыксаан, туохтан эмэ күрэнэн, тугу барытын быраҕан, дьиэҕэр арыычча тиий. ☉ Добраться до дома (наконец-то, кое-как, оставив все дела)
Дэлби тоҥнум, Дьиэбин буллум. Күннүк Уурастыырап. Дьиэни былдьас - туохтан эрэ куотар курдук ыксаан дьиэҕэр тиэтэй. ☉ Торопиться домой
Суолга тахсаат, ынах көрдөөччүлэр туох да бокуойа суох дьиэлэрин былдьастылар. Н. Заболоцкай. Дьиэни дьиэлээ - хаһаайыстыбаны дьаһай, дьиэ иһинээҕи үлэни толор. ☉ Заниматься хозяйством, домашними делами
Оччугуйугар оҕорҕоон эрэ Уоскуйуо этибит, Ситтэҕинэ дьиэбитин эрэ Дьиэлиэ этэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көссүө Көөдөкүс дьиэни дьиэлии хаалан баран, оһох таһыгар тайах мүһэтин тиниктии олорор. Суорун Омоллоон
Уу баһан, саах күрдьэн, Кыыс дьиэтин дьиэлиир. Баал Хабырыыс. Дьиэни киллэр - дьиэни олорорго, үлэлииргэ бэлэм гына оҥор. ☉ Подготовить дом для проживания, вводить дом в эксплуатацию
Бөһүөлэккэ син хас да дьиэни киллэрдибит. М. Доҕордуурап. Дьиэтээҕи үлэ - үөрэнээччи үөрэх тас өттүгэр ааҕан, суруйан, бэйэтэ толороругар бэриллибит сорудах. ☉ Домашнее задание, домашняя работа (задание, даваемое ученику для выполнения на дом)
Уолбут, дьиэтээҕи үлэтин сиирэ-халты толороот, таһырдьа оонньуу ыстанна.  Гоша дьиэтээҕи үлэтин оҥорботох. Софр. Данилов
Сайылыкка уруок ааҕыыта, дьиэтээҕи үлэ эҥин диэн ончу суоҕа. Далан
Костя дьиэтээҕи үлэтин толорор. ДНД СТ. Дьиэ сүөһүтэ - этин, үүтүн, тириитин иһин эбэтэр хаһаайыстыбаҕа көмөлөһүннэрэргэ анаан дьон көрөн-харайан иитэр сүөһүтэ. ☉ Домашние животные, домашний скот
Дьиэ сүөһүтүттэн манна табаны эрэ иитэллэр. Сылгы, ынах - сахалар таптаан иитэр дьиэлэрин сүөһүлэрэ.  Дьиэ сүөһүлэрэ кыһын анал тутууларга кыстыыллар. МЛФ АҮө
Биирдэ миэхэ иитиим, буораҕым бүтэригэр айахпын хааччыйар наадаҕа дьиэ сүөһүтүн үөскэтэргэ өй киирэн ааспыттаах. Д. Дефо (тылб.). Дьиэ тастыы олор - кэккэлэһэ, ыаллыы, чугас-чугас олор. ☉ Жить рядом, близко, по соседству
Бары дьиэ тастыы олоробут. Арыт түүнү быһа биһиэхэ киирэн ону-маны кэпсэтэн тахсабыт. «ХС». Дьиэ таһа - 1) дьиэ уонна дьиэ аттынааҕы тутуулар икки ардыларынааҕы аһаҕас сир. ☉ Участок земли между домашними постройками
Дьиэ таһыттан уоллара, Уйбаанчык обургу, өрө бөтөрөҥнөөн киирдэ. П. Ойуунускай
Андриан түннүгүнэн дьиэ таһын одуулаһа олорон, сэргэҕэ турар улахан аттан хараҕа иҥиннэ. М. Доҕордуурап; 2) олорор дьиэттэн ырааҕа суох. ☉ Местность вокруг дома, недалеко от него, окрестность, округа
Дьөгүөрдээн үтүөрдэрүтүөрэн, дьиэ таһыгар кыраны, онуманы үлэлиир буолан барда. Амма Аччыгыйа
Оҕолор уон үстээх-түөртээх саастарыттан ыла бэйэлэрэ дьиэ таһыгар бултуур дьон буолбуттара. Дьүөгэ Ааныстыырап; 3) таһырдьа (дьиэ о. д. а. тутуулар тас өттүлэрэ бүтүннүүтэ). ☉ Улица, двор (пространство, место вне жилых помещений под открытым небом)
Дьиэ таһыгар дьыбар тахсан, киһи дьиэ таһыттан араҕыа суох курдук. Эрилик Эристиин. Дьиэ тэллэйэ - мас дьиэ үксүн акылаатыгар, муостатыгар үүнэр, олору түргэнник кэбирэтэр, эмэхситэр үрүҥ дьүһүннээх сыстыганнаах түүнүк тэллэйэ. ☉ Плесневый грибок, растущий обычно на фундаменте, половицах деревянного дома, разъедающий, разрушающий строение. Дьиэ тэллэйэ бөһүөлэккэ бүтүннүүтүгэр тарҕаммыт. Дьиэ тээбиринэ (тэрилэ, сэбэ) - киһи олороругар, сытарыгар, аһыырыгар, үлэлииригэр уонна ону-маны уурарыгар туттуллар дьиэ иһинээҕи сэп-сэбиргэл (тэрил). ☉ Предметы домашнего обихода, мебель
Дьаакып оҕонньор сайылык балаҕана, дьиэлэрин сэбэ орто ыал тэриирэ. А. Софронов
Дьиэ тэрилэ - комод, остуол, олоппостор - уһуктара, кырыылара мүлүрүйэн, улаатан багдайан кэллилэр. Софр. Данилов
Кыратык чорботтоххо, дьиэҥ тээбиринин булунаргар көмөлөһүөххэ да сөп. Р. Кулаковскай
Дьиэтин тээбиринин барытын бэйэтэ оҥостубут. Н. Габышев
Эдэр дьон дьиэлэрэ-уоттара ыпыраас, дьиэ тээбиринэ уурбут-туппут курдук ис киирбэх. ДФС КК. Дьиэ үлэтэ - 1) кэргэн дьону аһатар-таҥыннарар, иитэр, сынньатар туһугар оҥоһуллар үлэ. ☉ Домашняя работа (приготовление пищи, стирка, воспитание детей)
Гоша дьиэтин үлэтин барытын бэйэтэ үлэлиир, балыстарын көрөр. Софр. Данилов
Чахчыта даҕаны, дьахтарга дьиэ үлэтин үксүн сэлээннээһин - эргэ, батталлаах олох хаалынньаҥа буолбат дуо? Н. Габышев; 2) көр дьиэтээҕи үлэ
«Дьиэҕэ үлэтин ким оҥордо? Илиигитин уунуҥ» диэтэххэ, ким да ууммат. Дьиҥинэн үгүстэрэ оҥорбуттар. Софр. Данилов. Дьиэ үрдэ - 1) дьиэ ис өттүнээҕи үөһээҥҥи сабыыта. ☉ Потолок (верхнее внутреннее покрытие помещения)
Дьиэ үрдүгэр кэлтэҕэй хамыйах сытар үһү (тааб.: ый). Попов дьиэтин үрдүн одууласта. Амма Аччыгыйа
Саргылаана чыпчылыйбакка даҕаны дьиэ үрдүн диэки биир туочуканы тобулу көрөн сытта. Софр. Данилов
Дьиэ үрдүн хаптаһынын быыһынан халлаан ыйдаҥаран көстөр. Эрилик Эристиин; 2) дьиэ тас, үрүт өттүнэн сабыыта. ☉ Верхнее наружное покрытие помещения. Дьиэ үрдүгэр тахсан, даҥын халыҥатан биэрдэ. Дьиэ үрдүгэр эрбэһин үүммүт. Дьиэ үүнээйитэ - дьиэ иһигэр үксүн киэргэл быһыытынан үүннэриллэр үүнээйилэр. ☉ Декоративные растения, выращиваемые в помещении. Түннүк аайы дьиэ үүнээйилэрэ силигилии үүммүттэр. Дьиэ хаһаайката - 1) дьиэни-уоту көрөр-харайар ыал ийэтэ. ☉ Мать семейства, хозяйка дома, домохозяйка
Дьиэ хаһаайкаларын ортолоругар кулинария, иис, дьиэни көрүү-истии куруһуоктара тэриллибиттэрэ. «Ленин с.». Үөрэнээччилэр, кырдьаҕастар, дьиэ хаһаайкалара икки сүүс биэс уон туона минеральнай брикеты оҥорон, икки сүүс алта уон үс сэнтиниэр ас тобоҕун хомуйан туттардылар. «Кыым»; 2) дьиэни бас билээччи дьахтар. ☉ Женщина - владелица квартиры, дома, домовладелица
Мин олорор дьиэм хаһаайката бэрт амарах санаалаах дьахтар эбит.  Атаас, эн алҕаһыыгын быһыылаах, мин манна дьиэлээх хаһаайкабын, эн кэтэспит кыыһыҥ ити тахсан кэллэ. Л. Попов. Дьиэ (дьиэлээх) хаһаайына (хаһаайын) - 1) ыал аҕата. ☉ Глава семьи
Дьиэ хаһаайына бэрт эйэҕэс киһи эбит, ыалдьыттары уруйдуу көрүстэ.  Дьиэлээх хаһаайын эһэлии сабырыйан тиийэн, хап-харанан көрбүт кыра уолчааны харбаан ылла. М. Доҕордуурап; 2) дьиэни бас билээччи. ☉ Владелец дома, хозяин дома
Дьиэ хаһаайынын кытта кэпсэтэн биһиги биир хоско ый устата олорорго сөбүлэстибит.  Дьиэ хаһаайына, маннааҕы сир төрүт олохтооҕо, бу дойду туундаратыгар үрүҥ эһэ кэлэ сылдьыталаабыт түбэлтэлэрин туһунан кэпсиир. Н. Заболоцкай
Дьиэ чөкчөҥөтө көр чөкчөҥө III. Аан аттынааҕы мас наараҕа олорунан баран, оһох анныгар дьиэ чөкчөҥөтө чыыһыргыырын иһиллиибин. Агидель к. Аһыҥаларга, дьиэ чөкчөҥөлөрүгэр, атын да сыыбырҕас тыастаах уонна «ырыаһыт» үөннэргэ-көйүүрдэргэ истэр органнар сайдыбыттар. ББЕ З. Дьиэ эргин (эргиннээҕи) - чугастааҕы, ырааҕа суох. ☉ Близкий, недалекий от дома, имеющийся вокруг дома, в околотке
Мин дьиэ эргин үчүгэй булчутунан ааҕылларым. Н. Якутскай
[Поэт] Таабырыҥҥа, норуот фантазиятын киэргэтиэн баҕардаҕына, бэрт чугастааҕы, дьиэ эргиннээҕи да суолу, бэргэнник хоһуйан поэтическайдык таһаарар. Саха фольк. Дьэргэ, аһыы-аһыы, кимнээх хаарты оонньуу олороллорун одууласта. Барыта дьиэ эргиннээҕилэр. Болот Боотур
Иэримэ дьиэ көр иэримэ. Икки атахтаахха, Иннинэн сирэйдээххэ Иэримэ дьиэтин иччилии, Төрөтөр оҕотун төлкөлүү олор. П. Ойуунускай
Кини реальнай училищены бүтэрэн баран, үрдүк үөрэҕи ылан, бу саҥа иэримэ дьиэтигэр эргилиннэ. Л. Попов
Иэримэ дьиэни дьиэгинитэ, Аал уоту умуруора, Биир түүн халаахтаан кэлбитэ фашист соллоҥноох суора. Баал Хабырыыс. Култуура дьиэтэ - араас култуурунай-сырдатар, маассабай дьаһаллар ыытыллар (кэнсиэр, киинэ, лиэксийэ, миитин о. д. а.) дьиэлэрэ. ☉ Дом культуры
Кини култуура оройуоннааҕы дьиэтигэр барда. Софр. Данилов
Баайаҕа отделениетын киинигэр орто оскуола, култуура дьиэтэ, библиотека, буоста отделениета уо. д. а. тэрилтэлэр бааллар. Л. Попов
Култуура дьиэтигэр ыытыллар араас хайысхалаах иитэр, сынньатар үлэлэри биһиги маассабай үлэлэринэн ааҕабыт. «Кыым»
Отделение управляющайа символическай күлүүс тылын култуура дьиэтин дириэктэригэр туттарда. «Кыым». Кыстык дьиэ - кыһыҥҥы тымныы кэмҥэ олорорго аналлаах, ичигэс гына оҥоһуулаах дьиэ. ☉ Зимний дом (дом, юрта, предназначенные для проживания в зимнее время)
Сайыныгар кыстык дьиэҕэ үүт кыынньараллар, бурдук астыыллар, тирии имитэллэр. Амма Аччыгыйа
Кыстык дьиэҕэ кэлэллэригэр күн арҕаалаан тииттэр төбөлөрүгэр түстэ. Т. Сметанин
Ыал сүөһүтэ сыл тахсарыгар сүүрбэччэ туона оттоммут буоллаҕына, дьиэлээх киһи кыстык дьиэттэн кэбиһиилээх отторугар диэри кырата аҕыс уон - тоҕус уон төгүл кырыныан наада. И. Аргунов. Норуот айымньытын дьиэтэ - норуот олоҥхотун, ырыатын-тойугун, остуоруйаларын уонна уран оҥоһуктарын бырапагаандалыыр тэрилтэ. ☉ Дом народного творчества
Быыстапканы тэрийбит Култуура министиэристибэтигэр, Норуот айымньытын дьиэтигэр, - норуот талааннааҕын оҥоһуктарын сир аайы бырапагаандалыырга көрөөччүлэр баҕа санааларын биллэрэллэр. «Кыым». Нуучча дьиэтэ эргэр. - бэрэбинэлэри сытыары уурталаан оҥоһуллубут түөрт муннуктаах дьиэ (туруору эркиннээх саха балаҕаныттан ураты дьиэ). ☉ Четырехугольный дом из горизонтально сложенных бревен (в отличие от якутской юрты, стены которой ставятся из вертикально сложенных бревен с наклоном; букв. дом русского)
1967 сыллаах дьылга бу Саха сиригэр буор сыбахтаах, муус түннүктээх балаҕан дьиэни биири даҕаны көрүөхпүт суоҕа: күндээр таас түннүктээх, кырааскалаах муосталаах нуучча дьиэтэ туругуруоҕа. П. Ойуунускай
Алаас халдьаайытыгар үгүс сэргэлэрдээх, иннигэр тилиһэ тутуллубут үс ампаардаах улахан нуучча дьиэтэ турар. Амма Аччыгыйа
Улахан нуучча дьиэтигэр кэлээччилэри көрдөххө - бэрт боччумнаах ыҥырыылаахтар, улахан баай дьон, ону кытта дуоһунастаах тойон-хотун өттө түһүтэлиир эбит. В. Чиряев. Олорор дьиэ - тэрилтэ уонна общественнай дьиэлэртэн ураты, дьон олохсуйар дьиэлэрэ. ☉ Жилой дом
Былыргы гостиницалар тоҕо эрэ олорор дьиэлэртэн ураты архитектуралаахтар. Н. Якутскай
Аҥардас олорор дьиэлэр тутууларыгар 10 550 тыһыынча солкуобай ороскуоттанна, ол түмүгэр 19 236 кыбадыраатынай миэтэрэ иэннээх олорор дьиэ тутулунна. ПДИ КК. Ородобуой дьиэ истор. - аҕа ууһун салалтата үлэлиир, мунньахтыыр дьиэтэ. ☉ Родовая управа
Төҥүлү күөл соботун курдук, мараччы уойбут, улахан төрөл оҕонньор нэһилиэк ородобуой дьиэтигэр кэтэҕэриин диэки көмүс иилэҕэстээх тайаҕынан сири анньа-анньа, кимтэн да толлубакка ыҕарыйа олордо. Бэс Дьарааһын
Сураҕы ылаат, кини сонно тута үтүөрэ охсубута уонна иһэр тойону ородобуой дьиэҕэ тоһуйа барар буолбута. Н. Заболоцкай
Бочуоттаах академик Э.К. Пекарскай дьиэтэ. Бу дьиэ бастаан сибииккэлээх ородобуой дьиэ эбит. «ХС». Отор дьиэ эргэр.- күһүн сылаас кэмҥэ олорор дьиэ (бу кэмҥэ оттоммотох сиргэ ынахтары мэччитэллэр). ☉ Дом (юрта) для временного проживания осенью (в это время рогатый скот пасется на нескошенных местах)
Хоспохтооҕор, сарайдааҕар буолуох сайын тахсан сайылыыр, наада буоллаҕына, күһүн, саас даҕаны олорор отор дьиэлэри кытары оҥостор кыахтаахтар. Күннүк Уурастыырап. Охсуу дьиэ эргэр. - бэрэбинэлэри сытыары ууран, оҥоһуллубут дьиэ. ☉ Дом, построенный из горизонтально сложенных бревен. Куоракка сэттэ уонча ыал баар үһү. Наар охсуу дьиэни туппуттар. Саха сэһ
1977
Сити икки ардыгар Сытыы сымала сыттаах Сырдык мас эркиннээх Сытыары охсуу дьиэҕэ Сырайбынан кэтиллэ түстүм. С. Зверев
Бу хонуу бөһүөлэгэр сэрии кэннигэр аҕай отучча сыллааҕыта бэрт аҕыйах охсуу дьиэ баара. АНТ ДьҮС. Сайылык дьиэ - сайынын олорор дьиэ, даача. ☉ Летний дом, дача
Үчүгэй сайылык дьиэлээҕин кэргэнэ ол Дьөгүөр Дьэргиэйэпкэ босхону эрэ үрдүнэн атыылаан кэбиһэн баран, былырыын күһүн өлбүтэ. Амма Аччыгыйа
Сэргэлээх ойуурун бүччүм хонноҕор мас эрэһиэҥкэ тулалаах сайылык дьиэ көстөр. Софр. Данилов
Биир сарайа суох сайылык дьиэ кэннинээҕи солооһуҥҥа уончалаах уол оҕо дьиэтигэр кэлэн истэҕинэ, айан суолунан биир маҥан аттаах мааны баҕайы киһи ааһан иһэн, тосту кинилэр диэки туораан айаннатан мэҥилитэн кэллэ. Күндэ. Сайыымка дьиэ эргэр. - бөһүөлэктэн тэйиччи турар, быстах кэмҥэ олорорго аналлаах дьиэ (балаҕан, үүтээн). ☉ Заимка
Ааҕааччы, Чөркөөх дэриэбинэтигэр кэлэн туран көрөн эрэриҥ буоллар, арыы ойуур саҕатынааҕы биир бэрт сиэдэрэй оҥоһуулаах, эргэ сайыымка дьиэни көрөн хараххын хатаан ааһыаҥ этэ. Бэс Дьарааһын
Саха дьиэтэ (балаҕана) көр балаҕан. Саха дьиэтэ, аргыый көмүлүөк уота умайар, ип-итии, муус түннүк тиритэн ньалҕарыйар. Н. Заболоцкай
Сааскы күммүт тахсыыта Саха дьиэтин үрдүнэн Көмүс куолас көтөрбүт Көтөн дьырыбынаата. А. Абаҕыыныскай. Сынньанар дьиэ - күүһү-уоҕу, доруобуйаны тупсарар туһугар анал путевканан сынньанар, сытар тэрилтэ. ☉ Дом отдыха
Учууталлар сынньанар дьиэлэригэр тахсыбытым аҕыйах хонно. Н. Заболоцкай
Иккистээн сылдьыыбар Сергоҕа Ургучан минеральнай источнигар сынньанар дьиэни тутуу туһунан кэпсээбитим. ОТК. Туруорбах дьиэ эргэр. - бэрэбинэлэри туруору кэккэлэтэн оҥоһуллубут истиэнэлээх балаҕан дьиэ. ☉ Юрта в форме усеченной пирамиды из вертикально сложенных бревен
Доромоон диэн киһи кыра соҕус туруорбах дьиэтэ ип-ичигэс. Күндэ
Хотонтон чугас саах сыбахтаах, муус түннүктээх туруорбах дьиэ көстөр. И. Никифоров
Оол, үөлэс кыымынан кытыастар быһах угун саҕа харбалыы охсуллубут туруорбах дьиэни аҕам уонча сыллааҕыта бултуу сылдьан туттубута. «ХС». Туруу бараан дьиэ фольк. - норуот уус-уран айымньытыгар олорор дьиэни ытыктаан хоһуйан этии. ☉ В устном народном творчестве: почтительно-церемонное описание жилого дома
Туруу бараан дьиэҕэ Көтөн түһэн көрбүтүм. С. Зверев. Тэрилтэ дьиэтэ - дьон олорор дьиэлэриттэн арааран, дьон мустан үлэлиир дьиэлэрин ааттыыллар. ☉ Здание какого-л. учреждения, организации. Тэрилтэлэр дьиэлэрин ааныгар биллэриилэр ыйаналлар. И. Бочкарев. Уҥа (үрүҥ) дьиэ эргэр. - дьиэ мааны, ыраас өттө (манна дьиэ хаһаайыттара олороллор, ыалдьыттары көрсөллөр). ☉ Большая, светлая, уютная половина дома, где живут хозяева
Үрүҥ дьиэ түннүгүн уурбуттара хайдах эрэ киһи хаамтаҕын аайы хараарыҥнаан, долгуннанан көстөр. Амма Аччыгыйа
Маладьыас, киһи да киһи! - уҥа дьиэҕэ куолаһа бааҕыныыр. А. Сыромятникова
Эдьиийэ эппитин курдук ыраас, саҥа таҥаһын таҥнан, бытааннык хааман үрүҥ дьиэҕэ киирдэ. А. Сыромятникова. Уопсай дьиэ - устудьуоннар эбэтэр ханнык эмэ тэрилтэ үлэһиттэрэ олорор дьиэлэрэ. ☉ Общежитие
Хас сарсыарда аайы кини курсааннар уопсай дьиэлэригэр мин хоспун хомуйа киирэр. Амма Аччыгыйа
Дьону тиэйбит таһаҕас массыыната үллэрэҥнээн кэлэн райактив уопсай дьиэтин айаҕар тохтуу биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Эһиннэххэ иэс ылсан, Эйэлэһэн, кыыһырсан, Уопсай дьиэҕэ сыл ахсын Олоробут син тапсан. Дьуон Дьаҥылы. Үрүҥ дьиэ полит. - Вашингтоҥҥа АХШ президенин резинденцията. ☉ Белый дом (резиденция президента США в Вашингтоне). Үрүҥ дьиэ атын норуоттары баһылыыр-көһүлүүр бэлиитикэни ыыта сатыыр. Уһанар дьиэ - уһанарга аналлаах, онно сөптөөх тэриллэрдээх дьиэ. ☉ Мастерская
Мин, эн курдук уус буолларбын, төһө да үүрдүннэр, уһанар дьиэбиттэн тахсыам суоҕа этэ. С. Ефремов
Үүтээн дьиэ көр үүтээн. Киһи хараҕын курдук чөҥөрүйбүт соччо улахана суох күөл хонноҕор сиргэ тимириэххэ айылаах үүтээн дьиэ самналлан турара. И. Федосеев
Оо, ийэ барахсан! Бу кэмҥэ олус муударай, олус да истиҥ-иһирэх киһи сүрэҕин сылааһа бу кыракый үүтээн дьиэ кутун-сүрүн тутар, тыынныыр. «ХС». Хаҥас (хара) дьиэ эргэр. - салҕааһыннаах дьиэҕэ ас астыыр, былыр хамначчыттар олорор дьиэлэрэ. ☉ Пристройка или меньшая часть дома, служащая кухней, а в старину - помещение для прислуги
Биһиги булпутун хаҥас дьиэҕэ таспыттара, онно көрбүттэрэ-истибиттэрэ. Далан
Хара дьиэҕэ Хамначчыттары кытта Хаартылыыр буолла. А. Софронов
Оруос Баай айгырас алтан тайаҕынан сири тоҥсуйбутугар, икки эдэр сорук-боллур уоллаах кыыс хаҥас хара дьиэттэн тахсаннар сиргэ тиийэ сүгүрүс гыналлар. П. Ойуунускай
Тукаам, Хабырыыс, хара дьиэҕэ тахсан, Ылдьаанаҕа эт эрэ, булуустан сыһыгы таһаардын. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. йэв 'юрта'
II
саҥа алл. Норуот ырыатыгар дэгэт тыл. ☉ Междометие, употребляемое в якутских народных песнях
Омурпатаххытына уолуккутунан кутуом! Дьиэ!.. Дьиэ!!. Дьиэ!.. Мэйиим эргийдэ, Хааным хамсаата, Куттаҕым курулуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй