1. даҕ.
2. Өлгөм, дэлэгэй, баай-дуол, байылыат олохтоох. ☉ Зажиточный, богатый, обильный (о жизни). Өнөр ыал. Өнөр олох
   □ Баай талымнаах, Балым быйаҥнаах, Өнөр үскэмнээх, Өлгөм баайдаах дойду эбит. П. Ойуунускай
   Өрүү өйдүүбүн, өрүү таптыыбын Үрэхпин, тыабын, өнөр налыыбын, Хаартан, сулустан үөскээбит сыһыыбын! Л. Попов
3. Бөдөҥ, түргэнник улаатар, ситэр, бөдөҥүүр, талбыт курдук толуу. ☉ Отборный, лучший, крупный (о сорте; породе)
   Өҥнүүр дьылбыт эргийдэ, Өлбөт оҕо төрөөтө, Өнөр сүөһү үөскээтэ, Уруй-айхал улаатта, Үөрүү-көтүү үксээтэ, Өрөгөй-талаан үрдээтэ. Саха фольк. Эн үүннэрбит өнөр куоластаах бурдуккунан, оттообут отуҥ күөх салаатынан, күүтэр доҕоруҥ көтөн кэлэр кынатыгар куорсун-дабыдал үүннэрдиҥ. Т. Сметанин
4. аат суолт. Туох эмэ элбэҕэ, өлгөмө. ☉ Изобилие, богатство
   Тэриэлкэҕэ кэлбит куһу биилкэнэн Тэһэ анньары да сирбэтэрбин, Булчута суох урааҥхай сиэринэн Булт өнөрө диэн тугун билбэппин. С. Руфов
   Күһүн кукурузаҥ саамай өнөрүттэн түүтэхтээҥҥин биһиэхэ ыытаар. А. Фёдоров
   ср. монг. өнөр ‘многодетный’, др.- тюрк. унур ‘могущественный, сильный’

прил. төрөл, өнөр, улахан уҥуохтаах; рослый мальчик уҥуохтаах уол.

богатый растительностью; өнөр оттоох-мастаах дойду край с буйной растительностью.

учууталлаа диэнтэн дьаһ
туһ. Онтон оччугуйдук үөрэтэ түһээт, Учууталлата ыыппыта оскуолаҕа. С. Данилов
Куорат чугаһынааҕы оскуолаҕа учуууталлатыахтара дуо? Н. Лугинов
Мүрүгэ учуутал кууруһугар үөрэммит Тарскай Николай Николаевич диэн уолу Өнөргө учууталлата ыыппыттар. КНЗ ОО

туохт., кэпс.
1. Төттөрү-таары сырыт, туора ой, буруй, суолгун бутуй (куобах туһунан). ☉ Петлять, путать (затаптывать) свои следы, идти по ним же назад, намётывать петли и крюки, делать дальний прыжок вбок (напр., о зайце). Көр, бу куобах өннүбүт. Тыатааҕы арҕаҕар киириэн иннинэ суолун өннүбүт үһү
2. Куруук сылдьар ыыргыттан, олорор сиргиттэн тэй, ыраат. ☉ Отрываться, отдаляться от постоянного местожительства (насиженного места). Дойдугуттан өннүбүтүҥ ыраатта дуо?
□ Төрөөбүт өтөххүттэн өннүбэккэ, Тиэрийбит тиэргэҥҥиттэн тэйбэккэ [өлүөҥ]. Өксөкүлээх Өлөксөй

редко 1) зажиточный; өнөр ыал зажиточный двор; 2) отборный, лучший (о сорте).

бирилээ диэнтэн дьаһ
туһ. Киэһэлик солооһуҥҥа сылдьар оҕолор, «Урал» массыынаҕа олорон, бөһүөлэккэ бирилэтэн кэллилэр. П. Аввакумов
Кинилэр киэһэ, күн дьааһыгырыыта Өнөр эбэтэ диэн ааттанар улахан күөлгэ матасыыкылынан бирилэтэн кэлбиттэрэ. И. Федосеев
Айаан, баттаҕын өрө-таҥнары суураланаат, тыраахтарын гаастаан бирилэттэ. Софр. Данилов

сыгынаал, имнэник (тыас, сырдык, электричество эган көмөтүнэн биллэрэн бэриллэр бэлиэ, дьайыы, көстүү (холобура, светофор сыгынаала — уотун өнө).)

аат., эргэр. Холбоһугунан үлэни тэрийии, тыа сиригэр уопсай хаһаайыстыбалары тэрийии, биирдиилээн бытарыйан олорор дьону бөдөҥ хаһаайыстыбаларга, холкуостарга киллэрии. ☉ Объединение мелких единоличных крестьянских хозяйств в крупные коллективные хозяйства — колхозы с обобществлением собственности, коллективизация
Миитэрэй холбоһуктааһын саҕана барыта отучча ынах уонна сылгы сүөһүнү артыалга холбообут. С. Маисов
Өнөргө холбоһуктааһын туох да улахан айдаана, охсуһуута суох тэриллибитэ. КНЗ ОО
Отутус сыллардаахха тыа хаһаайыстыбатын холбоһуктааһын саха литературатын биир саамай сүрүн, киин тиэмэтэ этэ. «Кыым»

аат. Ынах сүөһү уонна сорох кыыллар моонньуларын аннынааҕы намылыйа сылдьар тириилэрэ. ☉ Под грудок у рогатого скота и у некоторых животных. Оҕус моонньоҕо. Атыыр таба моонньоҕо
♦ Хос моонньох сөбүлээб. — к имиэ хэ эмэ куомуннаһааччы. ☉ Прислужник, приспешник
Ол миигин сиилии олорор Өн дүрүүс Уйбаан хос моонньоҕо. А. Софронов
Мин бэйэм чааһым батталлаах баайдары, кинилэр хос моонньохторун букатын итэҕэйбэппин. Н. Якутскай
Сор туохап кулуба истиҥ уола, хос моон ньоҕо Сиидэркэ этэ. А. Сыромятникова
◊ Ат моонньоҕо эргэр. — былыргы сүктэр кыыс атын моонньугар кэтэрдиллэр үрүҥ көмүс киэргэлэ. ☉ Серебряное украшение для узды лошади, верхом на которой невеста обычно выезжает на свадьбу.
ср. казах. мойнак, кирг. мойнох ‘шкура шеи; шейная кожа верблюда’, хак. мончах ‘ожерелье из бус’