ж. холбоһуктааһын; коллективизация сельского хозяйства тыа хаһаайыстыбатын холбоһуктааһын.

прил. 1. кэлимсэ, үргүлдьү, быыстала суох; сплошные леса кэлимсэ тыалар; сплошная коллективизация кэлимсэ холбоһуктааһын; 2. разг. (не содержащий ничего другого) наар, аҥардас; сплошное мучение наар эрэй.

I аат. 1) глыба; сплошная масса чего-л.; кэлимсэ буол превратиться в сплошную массу; таас чох кэлимсэтэ глыба каменного угля; 2) глыба||партия мёрзлой рыбы.

II даҕ. суолт. нераздельный, сплошной, цельный; кэлимсэ сир цельный участок земли; кэлимсэ холбоһуктааһын сплошная коллективизация.

өҕүлүннэр диэнтэн хай
аата. Кэлимсэ холбоһуктааһын суолугар тосту өҕүлүннэриини, Аҕа дойдуну фашизм хара дьайыттан араҥаччылыыр алдьархайдаах сыллары, ол сэрии кэннинээҕи күүрээннээх үлэни суруйааччы [Шолохов] бэйэтин илэ хараҕынан көрбүтэ диэн этэр өссө ордук. Софр. Данилов

I
өртөө I диэнтэн дьаһ
туһ. Сопхуос, отделение салалталара холбоһуктааһын кэнниттэн биир тоһоҕону аспатахтар. Эгэ, өртөтүөхтэрэ, тупсарыахтара, оҥорторуохтара баара дуо? «Кыым»
II
өртөө II диэнтэн дьаһ. туһ. Уолунан аттары өртөтө ыытыахха
□ Аттары уулатыахха уонна күөх окко өртөтүөххэ. И. Никифоров

сытыырхай диэнтэн дьаһ
туһ. Биллэрин курдук, кэлимсэ холбоһуктааһын тыа сиригэр кылаас охсуһуутун улаханнык сытыырхаппыта. Күннүк Уурастыырап
Ити барыта тустууну сэҥээрээччилэр болҕомтолорун сытыырхаппыта, биһигини даҕаны кынаттаабыта. ВВ ТТ. Амма Аччыгыйа антонимнары тоҕоостоохтук туттан, сөптөөх утары туруорууну (антитезаны) оҥорон, айымньы ис хоһоонун арыт ордук чуолкайдыыр, арыт сытыырхатар. «ХС»

даҕ. К и э ҥ х а б ы ылаах, далааһыннаах (хамсааһын, үлэ-хамнас). ☉ Массовый (движение, мероприятия)
Норуот маассабай хамсааһына.  [Чаҕылҕан] маассабай холбоһуктааһын саҕаланыытыгар Байаҕантай улууһугар батараактар кэмитиэттэрин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Софр. Дан и л о в. Фашистскай халабырдьыттартан Ийэ дойдуну көмүскүүр сэриигэ сэбиэскэй норуот маассабай героизмы көрдөрбүтэ. «Кыым»
△ Элб эх д ьо н- с эргэ кыттыылаах (оонньуу, көр). ☉ Массовый, командный (о б и г р а х)
Саала аҥаарыгар араас маассабай оонньуу, күлсүү, көр-нар, сырсыы. Д. Таас

1. даҕ. Кээмэйинэн улахана суох, ортону аннынан кыра, кыччыгый. ☉ Мелкий, мельче среднего
   Хотугу болбукта бытархай, хойуу туорааҕын тииҥ улаханнык биһирээбит аһа. Н. Заболоцкай
   Хата үрэххэ эрдэ уу кэлэн, тимир атах диэн бытархай балык тахсан, ону сиэн тыыннаах ордубуттара. Болот Боотур
   Манна аатырбыт «Мир», «Айхал», «Удачнай» туруупкалар, бытархай алмаастаах сирдэр бааллар. И. Данилов
2. аат суолт.
3. Атыттарга холоотоххо туох эмэ олус аччыгыйа, кырата. ☉ Мелкота, мелочь, осколки, крошки
   Арай кыра кыыс өлүү ыларга кыһаммакка, сарылыы-сарылыы, килиэп, арыы бытархайын харбыы-харбыы, айаҕар симэ олордо. А. Софронов
   Сылдьан, көрөн истэххинэ, кини суруллубатах сокуона бэйэтэ көбөн кэлэр олох бытархайдарыттан бөдөҥөр тиийэ. Н. Заболоцкай
   Хойуу сулустар, алтан бытархайын ыһан кэбиспиттии, чаҕылыҥнаһа тураллара. М. Доҕордуурап
4. Манньыат, харчы. ☉ Мелочь (мелкие монеты)
   «Бытархайгын балыйтарбыккын дии», — диир уонна сөмүйэтинэн атыылааччы диэки ыйан чочоҥнотор. В. Ойуурускай
   ◊ Бытархай боруода — хостонор туһалаах баайдар бытархайдара, кристаллара баар сир араҥата. ☉ Россыпь, россыпи. Саха сирин арҕаа өттүгэр алмаастаах бытархай боруода үгүстүк көстөр. Бытархай харчы — биирдиилээх (биир, икки, үс, түөрт, биэс харчылаах), уоннуулаах (уон, сүүрбэ, биэс уон харчылаах) манньыаттар. ☉ Мелкие (медные и мельхиоровые) монеты
   Ыстапаан биир киһиэхэ этин сүүрбэ биэс сүүһү кытта аҕыйах бытархай харчыга атыылаата. А. Софронов. Бытархай хаһаайыстыба эргэр., истор. — холбоһуктааһын иннинэ бэйэлэрин көрүнэн олорбут биирдиилээн бааһынай хаһаайыстыбалара, билигин бааһынай хаһаайыстыбата. ☉ Мелкие натуральные крестьянские хозяйства (до коллективизации). Бааһынайдар бытархай хаһаайыстыбаны тэринэллэр, ыһыллаҕастар. «Ленин с.»

туохт.
1. Баран иһэр суолгар туох эмэ мэһэйи көрсөн, ону кыйа, эргийэ бар. ☉ Огибать, объезжать, обходить стороной какое-л. препятствие, идти в обход чего-л.
Бадарааны, чалбаҕы тумнубакка Нина уулуссанан суһаллык хааман дуксуйар. Н. Габышев
Аттаах дьон уоту тумнан көҥүс уҥуор быыппаһыннардылар. М. Доҕордуурап
[Орлик] миинэ, снаряд хойуутук эстэр сирин тумна сатыырга дылы гынар. Н. Кондаков
△ Туохтан эмэ куттанан, сэрэнэн чугаһаабакка, ырааҕынан сырыт (көтөр-сүүрэр туһунан). ☉ Обходить стороной, боясь, опасаясь чего-л. (о птицах и животных)
Онуоха-маныаха диэри суордар куттанан, кини [Чолбон уол] бултуур ыырын ырааҕынан тумна көтөр буолбуттара. И. Федосеев
Сорох ардыгар сээкэйтэн сэрэнэр уонна тумнар наһаа мындыр кырсалар баар буолааччылар. НЛН ББ
2. Кимтэн, туохтан эмэ тэйэ тутун, куота сырыт; туохха эмэ чугаһаама, кыттыма. ☉ Обходить стороной кого-что-л., избегать, сторониться кого-чего-л.; не принимать участия в чём-л. [Фёдор Иванович] кытаанах диэн чаҕыйбат, мара үлэ диэн тумна хаампат киһи. Н. Якутскай
Алдьархайга түбэспити Ырааҕынан тумнан ааһар Үрүҥ илии, халыҥ тирии Бэйэмсэхтэр суох буоллуннар. И. Гоголев
Киһи ис-иһиттэн үчүгэйгэ дьулуһа, куһаҕаны тумна үөрэннэҕинэ эрэ, туох эмэ күттүөннээх тахсыан сөп. «ХС»
3. Туохха эмэ суолта биэримэ, туох эмэ суолталааҕы улахаҥҥа уурума, аахайыма. ☉ Не принимать во внимание, оставлять без внимания что-л., сознательно избегать чего-л.
Бииргэ сылдьан күннээҕини бүтүннүү кэпсэтэллэр. Арай тапталы эрэ тумналлар. Н. Лугинов
Кэччэгэй баай уопсастыба олоҕор кыһаммат, бар дьон быһыытын-майгытын тумнубут киһи курдук көрдөрүллэр. ССЛИО
Уруокка, саараама, биир да оҕону тумнубат. «Кыым»
4. көсп. Кими, тугу эмэ туохха эмэ сыһыарбакка, кытыннарбакка хааллар, туохтан эмэ матар. ☉ Обходить кого-л. стороной
Бандьыыттар Даарыйаны сонордуур аймалҕаннаах суоллара Дьадаҥы Дьарааһыннааҕы тумнубата биллэн турара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Дьадаҥыны саас-үйэ тухары дьол тумнар, сор сонордуур эбит. А. Сыромятникова
Холбоһуктааһын түллүүлээх долгуна ыраах, түҥкэтэх Мастааҕы да тумнубатаҕа, харыстаабатаҕа. Багдарыын Сүлбэ
ср. бараб. тубул ‘извиваться’, монг. тумтури ‘окружать и атаковать’

аат.
1. Күүһүнэн киириигэ эбэтэр саба түһүүгэ утарылаһыы, өрөлөһүү. ☉ Противодействие насильственным действиям или нападению, натиску, сопротивление. Өстөөххө күүстээх утарсыыны оҥордубут
□ [Өстөөх] эрдэттэн бэлэмнэммит окуопаларга, траншеяларга кэлэн түһээт, утарсыылара улаатта, уоттара күүһүрдэ. ССС
[Доҕоороп] ыҥырыынан кэлбит милииссийэ үлэһиттэригэр утарсыыны оҥорбут. «ХС»
2. Ким эмэ баҕа санаата олоххо киирэригэр утарылаһыы, өрөлөһүү; кимиэхэтуохха эмэ бас бэриммэт, сөбүлэспэт буолуу. ☉ Противодействие воле, желаниям кого-л.; неподчинение кому-чему-л.. Оҕонньор сиэнэ соҕуруу үөрэххэ барарын утарсыы киэнэ кытаанаҕа. Кэргэнин өттүттэн утарсыы баарын үрдүнэн биир үрүүмкэни иһэн кэбистэ
□ 1929 — 1930 сыллардаахха Сергучев нэһилиэк сэбиэтин салайар уонна кытаанах кылаас охсуһуутун усулуобуйатыгар кулаактар …… харса суох утарсыыларын хам баттаан туран, холбоһуктааһыны ыытар. ССЛИО
3. Бэйэ-бэйэҕэ сөп түбэспэт, утарыта буолуу, көстүү. ☉ Противоречие
[Захар:] Биирдэ баран эттэххэ, эн биһикки үлэбитинэн даҕаны, идэбитинэн да тэҥмит. Онон олохпутугар туох да утарсыы баар буолуо дии санаабаппын. С. Ефремов
[Култуурунай өрөбөлүүссүйэ] өй уонна быччыҥ үлэлэрин икки ардыларынааҕы утарсыыны суох оҥорорго көмөлөстө. ПЭ
Олоххо баары наһаа киэргэтэр суруйааччы олох уустугун, утарсыытын, хараҥа өттүлэрин кырдьыгынан кыайан арыйбат. ВГМ НСПТ
4. филос. (үксүгэр э. ахс.). Айылҕа уонна уопсастыба предметтэригэр, көстүүлэригэр баар утарыта өрүттэр сыһыаннаһыылара. ☉ Отношение противоположностей, внутренне присущих предметам и явлениям природы и общества, противоречия
Биһиэхэ судаарыстыба уонна үлэһиттэр икки ардыларыгар утарсыы суох. МАЕ КТТС
Короленко «Макар түүлүгэр» кылаассабай утарсыы муҥутуу тыҥаабытын, улахан социальнай өрөбөлүүссүйэ чугаһаабытын көрдөрбүтэ. ССЛИО
Билиҥҥи бириэмэҕэ …… дириҥ ис утарсыылар ордук сытыырхайан иһэллэр, үлэ уонна хапытаал икки ардыларыгар охсуһуу күүһүрэр, собостуопкалар ахсааннара үксүүр. СГПТ
5. физ. Эттик ханнык эмэ сабыдыалга, дьайыыга, уларыйыыга-тэлэрийиигэ утарылаһар дьоҕура. ☉ Сопротивление
Салгын утарсыыта улаатан, сөмөлүөтүм адьас сиргэ күр гына түһүөх курдук. КИ АДББ. Холбонор оруудьуйалар уопсай утарсыылара (төттөрү тардыһар күүстэрэ) тыраахтар тардар күүһүгэр тэҥнэһэр