туохт. Өһөх өҥнөөх буол. ☉ Стать багровым, тёмно-красным
Өндөл дьүрүс халлаан Өһөхтүйэ өлбөөдүйдэ, Сандал маҥан халлаан Саппаҕыра сабылынна. С. Тимофеев
Уота умуллан эрэр, хойуорбут харахтара өһөхтүйдүлэр, этэ суох омурда хомуллаҥнаата: «Суох, мин хаһан да эйэлэһиэм суоҕа. Иккиттэн биирэ». И. Никифоров

дьүһ. туохт. Кумун, холбуу тутун (хол., хотоҕой, кынат туһунан). ☉ Сомкнуть, сложить (напр., маховые перья). Өксөкүлээх буолан, Өндөл маҕан халлаан Өрөһөтүгэр өрө көтөн таҕыста, Тус хоту диэки Тумсун чулбутан, Хотоҕойун куллутан Кустук курдук Куугунуу турда. С. Васильев
△ Ыга тарт (хол., ыҥыыр холунун). ☉ Затянуть туго (напр., подпругу)
Буутайдаатым, Ыҥыырдаатым, Холун тардан куллуттум, Дьирим тардан дьиндиттим. Саха нар. той. IV

сыһ. Үөрбэ курдук, өрө тутуллубут үөрбэҕэ маарынныырдык. ☉ Подобно пике, поднятой вверх
Тула, чугаһынан, хайа арҕастара үөрбэлии чочоруспуттар. А. Фёдоров
Афоня иннигэр уһулу ойон тахсан, өндөл халлааны харбаһа үөрбэлии өрө үүнэн турар чочумаас тааһы одуулаһа истэ. «ХС»
Үөрбэлии хоройбут Үтүмэх төбөтө Үтүмэн Үйэлэр Күөннэрин үрдүнэн Күөрэйэн көһүннэ. В. Лебедев (тылб.)

хараар диэнтэн көстө түһүү. [Оҕус] эмискэ өрө хорос гынан иһэн, тиэрэ таралайбытынан, түөрт атаҕа салгыҥҥа хараарыс гынан хаалаахтаата. Н. Заболоцкай
Ыраах иннибэр кыра килэгир ырааһыйаҕа туох эрэ хараарыс гына түстэ. «ХС»
Өндөл халлаан көҕөрөн көстөр күөнүгэр уу барааҕын халыҥ үөрэ хараарыс гына түстэ. «Чолбон»

сыһ.
1. Иннин диэки нөрүйэн, нөрүччү (тутун — хол., ат мииммит хатыҥыр киһи туһунан). ☉ Сгорбившись, подавшись вперёд туловищем (напр., о худощавом всаднике)
Ылдьаака Харчы Туйах [ат аата] үрдүк мындаатыгар өксөччү соҕус олорон инники барда. Н. Босиков
Өксөкү Кыыл өксөччү туттан, субу өндөл халлааҥҥа өрө көтөн хаалыахтыы олорор. «Чолбон»
2. Хапсыччы, экчэччи (олус ырыган, аччык ыт, бөрө иһин туһунан). ☉ Так, чтобы втянулся (о животе исхудавшей собаки, волка)
Ыран өксөччү таттарбыт тыһы бөрө уонна кини ыамалара — эдэр бөрөлөр — салааска тула үөмэхтэстилэр. В. Протодьяконов

дьүһ. туохт.
1. Тыаһа-ууһа суох түргэнник сүүрүгүр, уһун (үрэх, өрүс туһунан). ☉ Течь, струиться быстро, устремляться вперед без шума (о реке, речке)
Кини дьылыһыйа устар ыраас уулаах Алданы, …… киэһэ буоллар эрэ ыаллар түптэлэринэн унаарар Эбэ алааһын олус таптыыра. Д. Кустуров. Күн сири сылытар, Хаар оннугар туман уостар, Сиик-таммах сэбирдэхтэн сууллар - Ол аата Үрүйэ уута дьылыһыйа устар. Д. Васильев
2. Көбүс-көнөтүк, уһун синньигэс гына үүн. ☉ Расти прямо, стройно, высоко
Үрдүк үтүө мас киэнэ Дьоллоох тойон салаата …… Өндөл маҥан халлаан Үрүт өттүн диэки Өрө үүнэн дьылыһыйан Тахсан бара турбута эбитэ үһү. Күннүк Уурастыырап
Куула маһыныы дьылыһыйар Көнө уҥуоҕунан аатырар Милабыт өссө улаатта. Р. Баҕатаайыскай
Кыракый хатыҥчааннар быгыталаан …… дьылыһыйа үүнэн тахсаллар. ЕП МИ

дьөһ.
1. Бириэмэ сыһыанын бэлиэтээн хайааһын туох эмэ буолбутун кэнниттэн оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при обозначении какого-л. момента, события или процесса, после которых совершается действие (после)
Эбиэт кэннинэ тугу гынабыт? Сэрии кэннинэ ас-таҥас адьас тиийбэт этэ да, дьон инники эрэлэ улахан этэ. «ХС»
2. Ситим тыл суолтатыгар бириэмэ салаа этиини тутаах этиигэ холбуур. ☉ В значении союза присоединяет придаточное предложение времени к главному (после того как)
Чита куоракка тиийбиппит кэннинэ, биһигини араас чаастарга тарҕаппыттара.  Утуйан хаалбыттарын кэннинэ, [туппут киһилэрэ кэлгиэтин быһа тыыллан баран куоппута]. Бу буолбутун кэннинэ, [өндөл халлаан оройунан хайа ыстанарга дылы гынна]. ПЭК СЯЯ

аат.
1. Саха көмүлүөк оһоҕун буруо, төлөн тахсар турбата. ☉ Дымовая труба камелька — якутской печи
Балаҕаннарын оһоҕун үөлэһэ чоҥкуйа кырыаран хаалла. А. Софронов
Буор сыбахтаах саха балаҕанын үөлэһэ түүтэх кыымынан өрүкүйэ турар. Амма Аччыгыйа
Үөлэстэн кыһыл уот кыымнара Кытыастан, оргуйан тахсаллар. Күннүк Уурастыырап
△ Ханнык эмэ оттуллар оһох турбата. ☉ Дымовая, затяжная труба какой-л. печи
Аллараа күөл кытыытыгар сүүрбэ биэс ат күүһэ күүстээх локомобиль үлэлиир паровигын үөлэһэ хоройон көстөр. Н. Заболоцкай
Өндөл маҥан халлаан Өрөһөтүгэр өрө ууммут Үрдүк үөлэстэр үөгүлээн дуораһыттылар. С. Васильев
♦ Үөлэстэрин өҥөйдө көр өҥөй
Үрдүк ааппытын ааттаан Үөлэспитин өҥөйөр күнэ Үтүрүйэн кэлиэҕэ. П. Ойуунускай
Үөлэһин үүтүн өҥөйөр күнүм, Тоҥ суолун тордуур күнүм, Ир суолун ирдиир кэмим Түөн түөспэр Күөйдэҕэ буолуо. П. Ойуунускай

даҕ.
1. Үөһэ баар, үөһээҥҥи. ☉ Находящийся наверху, верхний
Итэҕэйэбин, Үрдүкү айыылар үтүө харахтарынан көрүөхтэрэ. Саха фольк. Саҥа таҥара дьиэтин үрдүкү куупалын мөҥүүн кэриэһэ өндөл халлааны өрө үүттээн тахсар. Л. Попов. Сорох сахалар былыргы языческай итэҕэллээхтэр, баччааҥҥа диэри айылҕа күүстэригэр, үрдүкү айыыларга сүгүрүйэ сылдьаллар. С-МКИ Дь.Т
2. Орто сүһүөхтэн үөһээҥҥи (кими, тугу эмэ дуо7уна7ынан арааран этэргэ). ☉ Стоящий выше, чем среднее звено чего-л., старший (напр., по званию)
Аҕыйах сааһын устатыгар үрдүкү хамандыыр дуоһунаһын ылбыт, үрдүк үөрэҕи бүтэрбит, дьоруой буолбут. Амма Аччыгыйа
Кэлин үрдүкү кылаастарга да үөрэнэ сылдьан, мин учууталбар сотору-сотору сылдьарым. КНЗ ОО
Ол Татьяна биһиэхэ эрэ сылдьыбыт буолбатах, атын үрдүкү сууттары да кэрийбит буолуохтаах. «ХС». Утар. анныкы

сыһ. Быыра курдук түргэнник. ☉ Очень быстро, стремительно
Били киһибит быыралыы сүтэн хаалла дии. Н. Якутскай
Батыллар тоҥуу хаар үрдүнэн Быыралыы быыппаста түһүүнэн, Кус быһый, ат бөҕө бэйэккэҥ Кутаалас уоттаммыт биир кэккэҥ Инники киириитин хааччыйан, — Чаҕыллан турбутуҥ туйгунун! Р. Баҕатаайыскай
Мин үрдүгү таптыыбын: Былыттары анныбар быраҕан Быыралыы быралыйарбын. С. Тарасов
◊ Быыра ох эргэр. — айа ырбатын курдук ачаахтаах төбөлөөх сэриилэһэр ох. ☉ Боевая стрела с вилообразным наконечником
Быдан дойдуттан быыра ох курдук быралыйан кэллим. П. Ойуунускай
Биир сара куорсуннаах быыра ох Өрөгөчөйү сиирэ-халты ааһан уота хайыы-үйэҕэ умуллубута ырааппыт арааҥҥа кэлэн быһаҕаһыгар диэри батары сааллыбыта. Далан
Былыттары быыһынан Быыра охтуу кыырайан, Өндөл мэҥэ халлааҥҥа Өрө көтөн таҕыста Күлүмүрдэс көтөр аал — Көстө сүттэ Даркылаах. М. Тимофеев. Тэҥн. ырба