союз усл. если; өскө кини кэллэҕинэ если он придёт; өскө итинник буоллаҕына если так.

I редко слово, речь; өс кэпсии , тыл этэ тур = фольк. говорить, молвить; өлөрүмэ , өспүн этиим фольк. не убивай, дай слово молвить # өс киирбэх наивный, легковерный; өс хоһооно пословица, поговорка; өһө тобуллар суола это его конёк.
II 1) зло, злоба; ненависть; мин киниэхэ өһүм суох я к нему злобы не питаю; 2) месть; өһү ситис = мстить # өс саҕа буол = быть недовольным кем-л., чувствовать раздражение.

месть, отмщение, расплата.

1) прям., перен. гаснуть (об огне, глазах); чох өһөн барар уголь гаснет (постепенно покрывается пеплом); оҕонньор өспүт харахтара угасшие глаза старика; 2) перен. мрачнеть, впадать в подавленное состояние; ити тыллартан кини өһөн түстэ от этих слов он сразу помрачнел.

слухи; молва; норуот тыла-өһө народная молва; туох тыл-өс иһиллэр ? что слышно?; итини тыл-өс оҥостума об этом нигде не говори.

n. spite, hostility, enmity, hate

n. word, speech; тыл-өс n. speech, language, hearsay, gossip; өс киирбэх a. gullible

I
туохт. Күөдьүйэн, сирэлийэн умайбат буол, умайан бүтэн сөҕүрүйэн, мөлтөөн, умуллан бар, умулун. ☉ Угасать (об огне)
Соторутааҕыта үөрэн-көтөн күүдэпчилэнэ турбут кутаа уот улам мөлтөөн, өһөн истэ. С. Никифоров
Балаҕан букатын хараҥарда, уот өстө. Суорун Омоллоон
△ Ырааһа, сырдыга, килбиэнэ суох буол, мөлтөө, умулун (киһи-сүөһү хараҕын уотун этэргэ). ☉ Тускнеть, блёкнуть (о глазах)
Иҥнэри Дьарааһын хараҕын уота өспүтэ, иэдэһинэн көлөһүнэ түспүтэ. Д. Таас
Күммүтүн көмө Күдэрик көттө, Халлааммыт өҥө Хараара өстө. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Санньыйбыт, соҥуорбут, санаарҕаабыт көрүҥнэн. ☉ Мрачнеть, быть в подавленном состоянии
Сиидэрэп киһини таба көрбөт, сирэйэ-хараҕа суула өспүт, дьиэтигэр киирэн хаҥас диэки олордо. Күндэ
Бэҕэһээ дьон өйө-санаата арыый сырдаабыт курдукка дылыта ээ, оттон бүгүн улуус тойотторун көрөөт, өһөн түстүлэр. М. Доҕордуурап
♦ Өһөн түс — харааһын, хараастыбыт дьүһүннэн, туохтан эмэ хам баттат. ☉ Мрачнеть, впадать в подавленное состояние
Ити тыллартан кини өһөн түстэ. НАГ ЯРФС II
др.-тюрк., тюрк. өч
II
аат., сэдэх. Саҥа туспа өйдөбүлү биэрэр кэрчигэ, тыл (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Слово. Биһиги кини өһүн истибиппит
□ [Сырааннаах Мэхээччэ — оҕонньорго:] Олус дьуон дьаҥыдыйдыҥ, өс тамалыйдыҥ. Болот Боотур
Киһилэрэ бастаан өс хоту итэҕэйэр, барытын ыраас муустуу ылынар. С. Федотов
♦ Аман өс көр аман
Суол киһитэ Соругун кэпсээтэ, Айан киһитэ Аман өһүн тамалыйда. П. Ойуунускай. Өс киирбэх — дэбигис итэҕэйимтиэ, кэнэн. ☉ Наивный, легковерный. Олус өс киирбэх киһи
□ Сэмэн оҕонньор өс киирбэх, сэргэхсийбиттии чэрэличчи көрдө. Н. Лугинов. Өс күөрсүнэ эргэр. — туох эмэ солуута суох этиллибитэ, ыйытыллыбыта. ☉ Что-л., сказанное или спрошенное между прочим, вскользь, без серьёзного намерения
Өс күөрсүнэ эрэ ыйыппыта. Өс күөрсүнүн этэллэр. ПЭК СЯЯ. Өс кэпсээ, тыл эт фольк. – бухатыыр туох эрэ суолталааҕы, дьоһуну кэпсии кэлбитин туһунан ырыатын саҕалыырын биллэриитэ. ☉ Постоянная этикетная формула, предупреждающая о том, что богатырь имеет сообщить важную весть (в олонхо). [Күн Тэгиэримэн бухатыыр] Өс кэпсии, Тыл этэ, Тойук туойа турбута үһү. КММ БМБ. Өс мүөҥүтэ киһи түөлбэ. — солуута суоҕу саҥарар, туһата суох, мөлтөһүөр киһи. ☉ Слабый, ни к чему не годный человек, который попусту мелет языком, болтун, краснобай. Өс сөҕүүтүгэр киир түөлбэ. — албан аатыр. ☉ Прославиться
Өс сөҕүүтүгэр киирбит гипнозтаах оҕонньор баар эбит. НАГ ЯРФС II. Өһө тобуллар (тэстэр) суола — санаата көнөр, дуоһуйар, онон табыллан кэпсиир түгэнэ. ☉ Это его любимое занятие, конёк
Булт туһунан кэпсэтии буолла да — кини өһө тэстэр суола. НАГ ЯРФС II. Өһө тэһиннэ (тобулунна) — санаата көнөн, дуоһуйан иҥнибэккэ эрэ саҥаран барда. ☉ соотв. язык развязался
Бэйэтин идэтин туһунан дэлэйдик кэпсээччи: өһө тэһиннэҕинэ, хата эн кинини өтөрүнэн тохтоппоккун. Күннүк Уурастыырап
Дэлиһиэй оҕонньор уот иннигэр аргынньахтыы олорон, өһө тэстэн, дьэ киһилии бэҕэһээ Алачай нэһилиэгэр бара сылдьыбытын кэпсээн күһүгүрээн барда. Эрилик Эристиин
◊ Өс хоһооно — үөрэтэр өйдөбүллээх кылгас бэргэн этии, ох тыл арааһа. ☉ Пословица
«Киһи кыайбата диэн суох» диэн саха өһүн хоһооно кырдьык эбит буолбаат. М. Доҕордуурап
тюрк. сөз, сүз
III
аат. Абааһы көрүү, кимиэхэ эмэ уордаахтык кыыһырыы, өстүйүү. ☉ Злоба, ненависть, вражда
Онуоха: «Бу эн убайыҥ үөһээ, аллараа абааһы биистэригэр бэрт улахан өлүүнү, өһү тэрийдэ». Ньургун Боотур
[Дьаакып:] Хоргутума, тукаам, өлүөхпэр диэри Быыпсай оҕонньортон өспүн өһүлүөм суоҕа. А. Софронов
Нээстэр аймах бу киһиэхэ хааннаах өһү өстүйэр. Бэс Дьарааһын
♦ Өс саҕа буол (буолар) — туохтан, кимтэн эрэ кыыһырбыты, тымтыбыты, өһүргэммити аһаҕастык биллэр. ☉ Проявлять, выражать недовольство, раздражаться
«Эйиэхэ кэпсээн кэпсии кэлбит үһүбүн дуо?» – саалаах киһи өс саҕа буолла. Софр. Данилов
«Тоҕо ыттахпыный? Мин моҕотойу, дьабарааскыны эрэ бултаһабын буолбат дуо?» – уол өс саҕа буолла. П. Тобуруокап
◊ Өс ситис — туох эмэ куһаҕаны оҥоруу (өлөрүү, алдьатыы, уоруу о. д. а.) иһин эмиэ оннугунан төлүүргэ дьулуһуу. ☉ Месть, отмщение
Ньиэмэс кээлтэ… Өс ситиһэн, Хобуоччу онно тыллаабыта. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр миигиттэн өстөрүн ситиһээри дьаабыламмыттар. С. Никифоров
ср. др.-тюрк. өч ‘месть, гнев’, тув. өш ‘месть; зло’, монг. өс ‘месть; злоба’

туттул. сыһыан холб. Буолуо да суох эмискэ, туох эрэ эппитин курдук, оҥоһулунна диэн санааны көрдөрөр. ☉ Выражает такую оценку высказывания, согласно которой действие совершается сразу, вопреки ожидаемому
Мин онуоха, өс киирбэх, сөбүлэспит курдук, тахсан хаалбытым. Софр. Данилов
Эмиэ ытан саайбытым, эһэ өс киирбэх өрө ыстанаат, хоолдьугун тэлгэммитэ. И. Гоголев

аат. Өһүөннэһии, өһүөҥҥэ түбэһии. ☉ Ненависть, вражда
Тэрэнтэй оҕонньор сүрэҕэр-быарыгар сөҥөн хаалбыт урукку кыһыыта-абата, өһөсааһа барыта өйүгэр-санаатыгар киирэн кэлитэлээтэ. Болот Боотур
О, өс-саас дириҥ, улам улаатан сүрэҕин-дууһатын тууйан барда. А. Сыромятникова
◊ Өс-саас ситис — атаҕастаммытыбаттаммыты иэстэс, өстүйбүт санааҕын ситис. ☉ Мстить, отомстить за совершённое когда-то злодеяние
Ити биһи айыыбыт бухатыыра Иэс иэстэһэ, өһүн-сааһын ситиһэ, Үс төгүрүк сыл өрөөбөккө, тура Үс дойду сиксигин сүүрдэн иһэр. И. Эртюков
Икки атах кинини [бөрөнү] куһаҕаҥҥа тэптэ, хайдах эмэ өһү-сааһы ситистэххэ табыллар. Р. Кулаковскай
Өлөр-өһөр тиһэх кэмҥэ Өйө, күүһэ түмүлүннэ: Өһүсааһы ситиһэр Өркөн санаата уһуктар. П. Дмитриев

аат.
1. Ким эмэ өйүн-санаатын, толкуйун олоруутун көрдөрөр саҥата. ☉ Чья-л. речь как показатель сознания, общего мышления говорящего
Бэрт өйдөөх дьахтар быһыылаах, тыла-өһө олохтоох. Н. Якутскай
Маҥнайгы көстүү, тыл-өс, дьүһүн-бодо, таҥас-сап улахан суолталаах дииллэр. И. Федосеев
Пахай даа, бу кыыс тылаөһө баламатын! В. Гаврильева
2. Сурах-садьык, кэпсээн (үксүгэр соччото суох). ☉ Слухи, толки, молва (обычно нехорошие)
Аны киһини сымыйанан тылга-өскө иҥиннэрэ сылдьыаҥ. Н. Якутскай
Дьэ, онтон икки-үс хоноот, ол-бу тыл-өс тарҕанан барар. Софр. Данилов
♦ Тыл-өс буол — 1) туох эмэ буолбутун туһунан дьоҥҥо тыллаа. ☉ Сообщать кому-л., уведомлять кого-л. о чём-л.. Эн бу дьыалаҕа тыл-өс буол
□ Оноҕочоон Чоохоон көтөн түһэр да, удаҕаны симиирдээх кымыска төбөтүнэн таҥнары уган кэбиһэр уонна таһырдьа ыстанан тахсан, дьоҥҥо тыл-өс буола сылдьар. Саха ост. II; 2) кими эмэ өйүүргүн, биһирииргин биллэр, эт. ☉ Говорить слово в поддержку кого-л.
Моочо чаччыына суруксут аттыгар кэлэн, суругу хайдах суруйарын мыҥаан олорон, ким тугу саҥарбытын хайгыы, онно тыл-өс буола олордо. Эрилик Эристиин
Атыттар бары эмиэ тула туран тылөс буоллулар. У. Нуолур
Хата, бу бэйэҕинэн сырыттаҕыҥ, тыл-өс буол. «ХС»; 3) сурахта ыыт, кэпсээн оҥор. ☉ Распространять слухи, молву
Өскө эҥин-дьүһүн да буолан хааллахтарына, тыл-өс буолуо суохтаах. «ХС»