кыһалҕатый диэнтэн хай
аата. Тырааныспарга кыһалҕатыйыыттан ГЭС тутуута тахсыбыта. В. Яковлев
Ханныгын да иһин аны мин балаһыанньам куһаҕана суох: кыһалҕатыйыы суох. ЛА ЛТК

аат. Алмааһы хостооччу, алмаас промышленноһын үлэһитэ. ☉ Алмазодобытчик, рабочий алмазной промышленности
Кинилэр [артыыстар] Айхал алмаасчыттарыгар, Удачнай тутааччыларыгар киэҥ программалаах кэнсиэри көрдөрдүлэр. «Кыым»
Өтөр бу ГЭС — умаппыт уота Сылаас, сырдык уйгулуоҕа Алмаасчыт дьоммут дьиэлэрин. Эллэй

аат. Тугу эмэ кытта сөбүлэспэти биллэрии, тугу эмэ булгуччулаахтык утарыы. ☉ Протест
К.Г. Неустроев тэрийиитинэн хаайыылаахтар хас да төгүл суругунан ыраахтааҕыга тиийэ бырачыас оҥоро, сайабылыанньа түһэрэ сылдьыбыттар. П. Филиппов
Батурин, соһуччу ойон туран, бырачыас оҥоро сылдьыбыта дьайбыта эбитэ дуу — тыл этээччилэр бары кэриэтэ ГЭС дириэксийэтин үрдүгэр түспүттэрэ. В. Яковлев
«Киэр буолуҥ Вьетнам сириттэн, Хааннаах талаанньыттар!»— сир шарын бары өттүттэн Бырачыас хабырыттар. И. Эртюков. Тэҥн. бырачыастааһын

сылый диэнтэн дьаһ
туһ. Оҕонньор холтуунун ылла, аһан көрөөт, холумтан кытыытыгар сылыта ууран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[ГЭС] сорох сирдэргэ, холобур, Мирнэй куоракка, дьиэлэрин муостатын биитэр истиэнэтин сылытан, оһоҕу солбуйан, дьиэни ититиэхтээх. Суорун Омоллоон
Сырдык күн үрдээтэр-үрдээн, …… сылаас тыынынан сири-дойдуну, үүнэр-үүнээйини, хамсыыр харамайы сылытта. Н. Якутскай. ДТС, тюрк. йылыт, чылыт, жылыт

тимирт диэнтэн атын
туһ. Аҕыс уонус сыллар Бүлүү эбэ хотун уута алмааһы сууйар суурадаһыннартан уонна ГЭС муоратыгар тимирдиллибит мас сытыйыытыттан муҥутуурдук сүһүрэ сылдьыбыт сыллара этилэр. Софр. Данилов
Перстэр икки сүүстэн тахса харааптара тимирдиллибитэ, флоттарын тобоҕо чугуйарга күһэллибитэ. КФП БАаДИ
Туу үөһээ киспэтин уу ньууруттан балайда намыһах турар гына тимирдиллиэхтээх, оччоҕо сотору хам тоҥмот. ҮБНьТ

туохт. Элбээ, үксээ (хол., үп-ас, баай-дуол), толору, дэлэгэй буол. ☉ Изобиловать, быть в изобилии. Сайын үрүҥ ас уйгулуур кэмэ
□ Күөх урсун күүһүнэн Күн уотун көлүйэн Сир ийэҥ иэнигэр Уйгулуоҥ, Уруйдуоҥ. П. Ойуунускай
Өтөр бу ГЭС умаппыт уота Электро-муора буолуоҕа... Сылаас, сырдык уйгулуоҕа Алмаасчыт дьоммут дьиэлэрин. Эллэй

урусхаллаа диэнтэн атын
туһ. Тогойкин үлтү урусхалланан, күөрэ-лаҥкы түһэн сытар тимир быыһыгар хаптаһын муннуга эмтэрийэн сытарын таба көрбүтэ. Амма Аччыгыйа
Пепеляевщина төһөнөн түргэнник урусхалланар да, нэһилиэнньэҕэ оччонон ордук буолуоҕа. Идэлги
Кини ГЭС тутуутугар кэлэн баран, бу сөҕүмэр тутууттан айылҕа барахсан урусхалланар эбитин таба көрөр. ПБН БЭДь
Куорат киһи билбэт гына урусхалламмыта. ИИФ УС

аат. Туох эмэ үлэни толорор киһи. ☉ Тот, кто выполняет какую-л. работу
Бүлүүтээҕи ГЭС тутуутугар үлэлээччи сэбиэскэй дьоннору [оҕонньор] халыҥ хайаны хампарытар, дохсун дьулусханы бохсор кыахтаах олоҥхо бухатыырдарыгар холуйара. И. Данилов
Ону таһынан сиэйэлкэҕэ үлэлээччилэргэ, үчүгэй хаачыстыбалаахтык ыстахтарына, хамнастарын сэттэ уон биэс бырыһыан үрдэтэллэр эбит. П. Егоров

дьуукка бары кэпс. - адьас, бүтүннүү, олорчу, кими да ордорбокко, тугу да хаалларбакка. ☉ Все, полностью, без исключения. Кинигэлэрин дьуукка барытын атын хоско таһаарар.  «Чэ-чэ, этэн ис, Кыыс Хотун! Биһиги барыбыт санаата итинник! - Өндүрэй Халычыан омунугар аҥаар атаҕар эргичийэн ылла. - Дьуукка барыбыт куолаһа!» А. Сыромятникова
Манна тутуллар модун ГЭС эрчимигэр бу мин харым күүһэ кытта холбоһон киирдэ. От-мас, хамсыыр харамай, дьон-сэргэ - аан дойду дьуукка барыта миигин истиҥ, билиҥ, эһэ-һэһээй! В. Яковлев
Дьуукка бары манна бааллара. М. Лермонтов (тылб.)

сыһ.
1. Олус, аһара. ☉ С л и шком, чересчур, очень
Сөдүөтү наһаа хайҕаан айдаараллар. Амма Аччыгыйа
На һаа сылайан, ыкса түүн нарын оронун булбута. Күннүк Уурастыырап. Кини мин аҕабын кытта саас аайы бииргэ сааланарын наһаа таптыыр. И. Ф едосеев
2. Тугу эмэ таһынан, аһара. ☉ Сверх положенного, предусмотренного, больше нормы
Кини [Далбарай] наһаа баай буолан баран, төрүүр оҕото төннү гэс буолан, кырдьар сааһыгар эмээхсининээн иккиэйэҕин хаалбыттар. И. Данилов
Дьыала туһугар тугу барытын, сокуону токуруппакка, наһаа түспэккэ эрэ олоххо киллэриэхтээхпит. М. Попов