Якутские буквы:

Якутский → Якутский

ааранан

сыһ. Быһаччы сыһыана суох эрээри, туораттан. ☉ Не имея прямого отношения, со стороны (быть втянутым во что-л.)
Чэ, бэйэҥ бил, ааранан мин тугум кыһалҕатай. Болот Боотур
Хата ааранан мин саатан сирдээн тимирбэтим. М. Доҕордуурап
Арахсыбыт ыал даачатын аттынан Аа-дьуо, аргыый ааһабын. Ааранан мин санааҕа баттатан, Аймаһыйан, үөһэ тыынабын. И. Федосеев

аара

  1. сыһ. Ханна эрэ баран, айаннаан иһэн, суолга. ☉ По пути, по дороге. Аара тохтоо. Аара дьону көрүс
    □ Аара төһө эмэ дьону, массыынаны, тыраахтары эмиэ көрүстүлэр. Суорун Омоллоон
    Кинилэр аара нэһилиэк сэбиэтин ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлигэр таарыйбыттара. И. Федосеев
    Аҕам сааспын, сүгэһэрдии, Аара устан хаалларыам, Уонна дьэ эр бэрдинии Алаас сыырын дабайыам. С. Данилов
  2. аат суолт. Барыллар сир, барыллыахтаах суол; тахсыбыт сиртэн тиийиллиэхтээх сир икки арда. ☉ Путь, который преодолевают; путь между пунктом отправления и прибытия
    Аараны быһа Микиитэ билэр ырыаларын иккиэн ыллаан, билбэтин Бииктэр соҕотоҕун ыллаан кэллилэр. Амма Аччыгыйа
    [Адыгей] хааман тэлэкэччийэн иһэн, аараттан олох маһы эһэ охсон аҕалан биһиги остуолбут аттыгар «тарк» гына бырахта. Амма Аччыгыйа
    ср. туркм. аара ‘промежуток’

Якутский → Русский

аара

в пути, в дороге; по пути, по дороге; аара тохтоо = остановиться по пути; аараттан төнүн = вернуться с полпути; аара ыал баар буолуо по дороге будет жильё # ыһыгын аара ыйаабыт киһи торопливый человек (букв. человек, оставивший свою провизию в пути).

Еще переводы:

кугдарыччы

кугдарыччы (Якутский → Якутский)

сыһ. Кубарыччы, саһарчы. ☉ Добела, до белесости, до полного обесцвечения (выгореть)
Оо, сүрүкэтин! От үрэхпит кугдарыччы куурбут. Оҕонньор хортууһа күн уотуттан кугдарыччы саһарбыт. — Акыйа кырдьыбыт аҕабын, Ааранан миигин бэйэбин Кулаак оҥороору гыналлар, Кугдарыччы куурдарга туруналлар. С. Васильев

аараттан

аараттан (Якутский → Якутский)

сыһ.
1. Тиийиэхтээх сиргэ тиийбэккэ, баран иһэн, суолтан (хол., туораа, төнүн, холбос, бул). ☉ С пути, с полпути; с дороги, не окончив дорогу (напр., сворачивать, возвращаться, присоединяться и др.). Аараттан төнүн. Аараттан аргыстас
□ Кинилэргэ мин аараттан, ыал уһугунааҕы Саһыл нэһилиэгиттэн холбоспутум. Н. Заболоцкай
Тыый! Тыыннаах эбиккин дуу?! Аараттан киэпкэҕин булбут этилэр. Уонна өлөрбүттэр үһү диэбиттэрэ. П. Ойуунускай
Попов иһиллээн иһийэн сыппахтыы түһээт, саҥа ырыаҕа аараттан аргыстаһан, ыллаһан киҥинэйбитинэн барар. Амма Аччыгыйа
2
ааранан диэн курдук. Нохоо, Тойон Ньургун, Тохтоо, болҕой! Атын киһи иннигэр Аараттан кэлэн, тоҕо Бэрдимсийэн охсуһа тураҕын? ТТИГ КХКК
Алыс сүрэ бэрдиттэн, Айаҕалыы бара сатаан, Аараттан, бэл, биһиги Аһынныбыт кинини. Күннүк Уурастыырап
Арыт бэйэм да дьоммун Аараттан сэмэлиибин. Баал Хабырыыс

атарахсыт

атарахсыт (Якутский → Якутский)

туохт. Кими эмэ сөбүлээмэ, туора көр. ☉ Недолюбливать, не уважать, не признавать кого-л.. Атарахсыта санаа
□ Интэринээт олоҕо Сеняны бэйэтин көстүбэт илиитинэн хомуйа харбаан, ардыгар таптаан, ардыгар атарахсытан барбыта. «ХС»
Аҕаҥ атаҕастаан атарахсыппытыттан ааранан баран аһыннаҕым даҕаны. М. Обутова-Эверстова. Эн, эрдьигэн, кыыспын атарахсытар буолаайаҕыҥ! И. Семенов

дапсылын

дапсылын (Якутский → Якутский)

I
дапсылый диэнтэн бэй., атын
туһ. Хараҥа халлааҥҥа холорук ытыллар, Хахсааттаах тыалынан таҥнары дапсыллар. П. Ойуунускай
Этиҥ этэн лиһиргээтэ, чаҕылҕан уота таҥнары дапсылынна. «ХС»
II
дапсылый диэнтэн бэй., атын туһ. [Хамначчыттар] билбэт айдааннарыгар ааранан дапсыллыахпыт диэн, кутталларыттан эҥээрдэрэ илибирии турбута. П. Аввакумов

түүрэйдэн

түүрэйдэн (Якутский → Якутский)

  1. түүрэйдээ диэнтэн атын. туһ. Оҕону онно-манна чүүччэйэн көрдүү сатаабыттар да, булбатахтар, ааранан буруйа суох дьон түүрэйдэммиттэр. П. Аввакумов
  2. кэпс. Кыыһыран, киҥнэнэн сирбиэтэн. ☉ Бурно проявлять гнев, ярость, судорожно двигаясь, дёргаясь всем телом
    Аарыма улахан Адаарыйбыт баҕайы …… Өлөрүн да кэрэйбэккэ үлүскэнник мөхсөн, Төбөтүн маска сабыы-сабыы, Түүрэйдэнэн, дьүһүлэнэн Муоһунан-туйаҕынан Буору-сири булкуйан, Иннигэр түбэспити барытын Иэмэх курдук эрийэн Ииримтийэн эрэр эбит. Н. Ефремов
куттал

куттал (Якутский → Якутский)

аат.
1. Туохтан, кимтэн эмэ дьиксинии, дьулайыы, дьаарханыы. ☉ Страх, боязнь
Сип-сибилигин кэлиэҕэ, Мэхээскэ ити уолун үҥсэ барбыта. Дьэ, куһаҕан инилээх буолан, ааранан биһиги да кутталбытыгар өлө сыстыбыт. П. Ойуунускай
Бурдукка сүөһүнү хаайан, уот ыытан, Бороҥ түүнү аннынан үөмпүтүн, Барытын илэччи билиннэ, Кутталыгар куолайа бүөлэннэ. С. Васильев
2. Туох эмэ куһаҕан буолаары ыгыыта, суоһааһына. ☉ Угроза возникновения или наступления чего-л. опасного, опасность
Хайыһар тостон, күүс эстэн, тоҥуу хаарга сууллан түһэн баран, иккиһин кыайан турбакка, налыйан хаалар куттал эмиэ баара. Амма Аччыгыйа
Сэрии сорун-муҥун алдьархайын куттала икки атахтаахтан тоҕо арахсан биэрбэтий? Суорун Омоллоон

сэгэччи

сэгэччи (Якутский → Якутский)

сыһ.
1. Кыратык аһаҕас буоларын курдук, аппаччы. ☉ Слегка приоткрыв, полураскрыв (напр., о двери)
Уоһун сэгэччи атан, нарыннык сыһыгыраан, ис-иһиттэн үчүгэйдик да күлэр. С. Никифоров
[Уулаах] чомпойун быатын сүөрэн, кэтэҕин диэки сэгэччи анньан туран иһиллээтэ. Эрилик Эристиин
Биһиги остуораспыт Софрон Чаахап оһоҕун оттоору сарсыарда эрдэ туран, …… бородуукта ампаарын аана сэгэччи аһыллан турарын көрбүт аатырда. «ХС»
2. Туохтан эрэ үөрбүттүү, чэпчээбиттии, сэргэхтик. ☉ Воодушевлённо, оживлённо, с приподнятым настроением
Кэтит, көнө сарыннарын даратан, төбөтүн сэргэхтик сэгэччи туттубутунан, эрчимнээхтик, суһаллык сулбу хааман, Максим Горькай остуол диэки кэлэн иһэр эбит. Амма Аччыгыйа
Тииҥ Мэйии сэгэччи туттан, чэпчэкитик тэп-тэп үктэнэн, бэйэтэ туппут антыанналаах дьиэтин диэки хааман бэдьэйэ турда. Г. Угаров
Миитэрэй, ааранан кини үөрбүт курдук ыҥыырын үрдүгэр сэгэччи туттан, икки өттүн эргиччи көрүтэлээмэхтээн ылла. «ХС»

эрилин

эрилин (Якутский → Якутский)

I
1.
эрий I диэнтэн бэй., атын. туһ. Былырыын күһүн Халаҥаатта муҥхатыгар көрсүөҕүттэн ыла, санаата өрүү ол дьахтарга эриллэр. Болот Боотур
Эриллэ-эриллэ дьэрэлийэ устар сүүрүктээх, ыраас уулаах Өлүөнэ уутугар өрөҕөлөрүгэр тиийэ киирэн, турунан кэбистилэр. И. Никифоров
Тиэстэ оһох кэннигэр муостаҕа турар, эриллибит эт бу баар. Н. Борисов
Ыалдьыт түрбэлии эриллибит кумааҕыны сиэбиттэн ороон ылан, Курильга уунна. С. Курилов (тылб.)
2. Көнө буолбатах, эрийэ барбыт буол. ☉ Иметь волнообразный изгиб, скручиваться, быть скрученным, витым, виться
Ити аата кини эриллибит соҕотох муостаах саадьаҕай ынаҕын кытта этиһэр. Амма Аччыгыйа
Аһаҕас сиргэ үүммүт хатыҥы куруутун тыал мускуйар буолан, төрдүн сааһа эриллэн хаалар. Суорун Омоллоон
Уот кыһыл төлөнө лиэнтэлии эриллэн, үөрүнньэҥ кыымнарын үөлэс үүтүнэн үрэр. М. Доҕордуурап
Оттон суол субулла эриллэрэ. И. Эртюков
3. көсп. Туох эмэ улахан уустуктары, тургутууну аас, эрилин-мускулун, бус-хат. ☉ Пройти через серьёзные испытания, закалиться
Биһиги аармыйа кытаанах олоҕор эриллибит дьоммут. Амма Аччыгыйа
Кини дуобакка үгүс хатыһыыларга сааһын тухары эриллибит кырдьаҕас оонньооччу этэ. Далан
Тимир уһаарыллан тимир буолар, уол оҕо эриллэн эр бэрдэ буолар. И. Сосин
Кини дьону-сэргэни кытта бодоруспут, үлэҕэхамнаска эриллибит, элбэҕи аахпыт, билбит уол этэ. Т. Находкина
◊ Сүрэҕэ эриллэр — сүрэҕэ мөхсөр, хотуолаары гынар. ☉ [Он] испытывает тошноту (букв. сердце скручивается)
Галя сыыспытын өйдөөн, этин сааһа аһылынна, сүрэҕэ эрилиннэ. И. Попова
Кыыс наһаа элбэх сакалааты сиэн сүрэҕэ эрилиннэ. Күрүлгэн
Эрийэ (эриллэ) хат көр эрий I. Эриллэ хаппыт оҕонньор дьиэ ортотугар өкчөрүс гына түспүт. Ф. Постников
Улахан уолаттар үүт-үкчүлэрэ, эрийэ хаппыт, иҥиир-ситии этилэр. «Чолбон»
II
эрий II диэнтэн бэй., атын
туһ. Кэбис, мэлдьэһэн кэбиһиэхтэрэ, бэйэбэр эриллиэхтэрэ. Болот Боотур
Онон, буруйга эриллэртэн босхолонуом диэн бүк эрэнэн кэбис. И. Гоголев
«Аны илиитин-атаҕын тоһутан, ааранан биһиги эриллэ сылдьыахпыт», — диэбитэ Мүчүк. Р. Баҕатаайыскай
Мин эдэр эрдэхпинэ манныкка майгынныыр дьыалаҕа эриллэ сыһан турардаахпын. ЭКС ТБТ

аҕыйах

аҕыйах (Якутский → Якутский)

  1. даҕ.
  2. Ахсаанынан элбэҕэ суох, үгүс ахсаана суох, ахсааннаах («элбэх» диэҥҥэ утары суолталаах быһаарыыта суох аат). ☉ Малочисленный, немногочисленный, незначительный; несколько; мало (неопределенное в количественном отношении имя, имеющее противоположное значение слову «много»). Аҕыйах хонуктааҕыта. Аҕыйах чаас иһинэн. Аҕыйах сыллаахха диэри. Аҕыйах саҥалаах
    □ Аҕыйах тыл минньигэс, үгүс тыл сымсах (өс ном.)
    Аҕыйах хонугунан, баскыһыанньаҕа дьиэбэр өрөөн баран, эрдэ сарсыарда туран оскуолабар бардым. Амма Аччыгыйа
    Орон үрдүгэр ходуул кутуллан сытар, онон буоллаҕына аҕыйах хонуктааҕыта ким эрэ сор суоллаах манна хааллыбыт быһыылаах. Эрилик Эристиин
    Манна холкуос сүөһүтүн сорҕото аһыыр, сүөһү көрөөччү аҕыйах ыал, үксэ дьахтар олорор. Н. Заболоцкай
  3. Элбэх, хойуу буолбат (буолбатах), сэдэхтик көстөр, сэдэх. ☉ Редкий, редко встречающийся, нечастый
    Киһиэхэ мас курдук туһалаах бэрт аҕыйах. М. Доҕордуурап
    Айаас аты аҕыйах Анал дьон сыһыталлар. Күннүк Уурастыырап
    Тыа маһа араастаах буолааччы, Норуокка киһи да араастаах, Ол эрэн кэрэтэ кыайааччы, Эмэҕэ, дьааттааҕа аҕыйах. С. Данилов
  4. Өлгөмө суох, дьадаҥы, куйа; таһаарыыта суох (хол., үлэ, булт эҥин). ☉ Скудный по своим результатам, бедный, непроизводительный (напр., о работе, добыче и др.)
    Хоһооннорум отоно оччо өлгөм буолбатах: Отут сылга сордоно Оҥорбутум аҕыйах. И. Эртюков
  5. аат суолт. Ахсаанынан элбэҕэ суох, биллэр, чөкө ахсааннааҕа. ☉ Незначительное количество, малость
    Лоокуут айманан, аатыгар эрэ бултаабыт буолара. Уруккутунааҕар аҕыйаҕы бултаан кэлэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
    [Өрүүскэ — Ыстапааһаҕа:] Эһиги сүөһүгүтүн, дьоннорго хорҕотон кистии-кистиигит, аҕыйаҕынан көрдөрөн суруйтара олороҕут. Күндэ
    Куһаҕан аҕыйаҕына, үчүгэй үксүнэ Өргөстөөхпөр үөлүллэммин Өлбүтүм ордук буолсу. П. Ойуунускай
    ♦ Аҕыйахтан аҕыйах ордуо (охтуо, өлүө), үгүстэн үгүс (элбэхтэн элбэх) өлүө (охтуо) — биир эбэтэр дуона суох ахсааннаах киһи элбэх дьону кытта утары киирсиитигэр: «аҕыйахпыт диэн толлон туруохпут суоҕа, ороскуот, сүтүк улахана элбэххэ буолуо»— диэн саанансэрэтэн этэр былыргы көһөр олук тыллара. ☉ букв. от меньшего падет меньше, от большего падет больше (старинная формула-угроза перед выступлением одиночки или меньшинства против превосходящей силы)
    [Манчаары:] Ааранан атаҕастыыр буоллаххытына, Аҕыйахтан аҕыйах ордуо, Үгүстэн үгүс өлүө.— Ону бигэтик биллэриҥ! А. Софронов
    Күүстээх Куонаан балаҕан тулааһын баҕанатын туура охсон ылбыт да: «Дьэ, кэлиҥ бэттэх, үгүстэн үгүс охтуоҕа, аҕыйахтан аҕыйах охтуоҕа», — диэн буолбут. «ХС»
    Оҕолоор, сибилигин босхолонуоҕуҥ, элбэхтэн элбэх өлүө, аҕыйахтан аҕыйах өлүө. С. Ефремов
    ◊ Аҕыйах тылынан — биир-икки тылынан, кылгастык; уһаппакка-тэниппэккэ быһыта-орута (кэпсээ). ☉ В двух словах, короче говоря
    Атаспар, эйиэхэ, аны дьэ, Ааттаммыт атамаан сааһыттар Анааннар көтөрдүүр сирдэрин Аҕыйах тылынан мин кэпсиим. Күннүк Уурастыырап
    Ипатий туһунан аҕыйах тылы аҕыннахха, үлэттэн үлэҕэ сиэттэрэн, арыый сүнньэ көнөн сылдьар курдук. М. Доҕордуурап. Аҕыйах-үгүс (үгүс-аҕыйах) кэпсэтии (саҥа) (наадата суох) — элбэхтик дьүүллэспэккэ биллэр дьыаланы түргэнник быһаарыахха диэн этии. ☉ Ясное дело, надо решать без (долгих) разговоров (соотв. меньше слов — больше дела)
    Туох үгүс-аҕыйах саҥа баар буолуой? Хата оҕолорбутун алгыс үтүөтүн алҕаан, тыл үтүөтүн этэн, орто аан ийэ дойдуга түһэрдэхпит! Саха фольк. Үгүс-аҕыйах кэпсэтии наадата суох. Солуута суох мээнэ лабаардыыгын. Н. Неустроев
куһаҕан

куһаҕан (Якутский → Якутский)

  1. даҕ. Туох да үчүгэйэ суох, ханнык эмэ ирдэбилгэ сөп түбэспэт, быстар мөлтөх. ☉ Плохой, худой
    Сип-сибилигин кэлиэҕэ, Мэхээскэ ити уолун үҥсэ баарта. Дьэ, куһаҕан инилээх буолан, ааранан биһиги да кутталбытыгар өлө сыстыбыт. П. Ойуунускай
    Куһаҕан дьыллартан, кураантан арахсан, ходуһа муҥутуу көҕөрдө. Күннүк Уурастыырап
    Саха уола куһаҕан сааһыт дуо? Суох! Т. Сметанин
  2. аат суолт.
  3. Туох эмэ саамай мөлтөҕө, үчүгэйэ суоҕа, ханнык эмэ ирдэбилгэ кыайан сөп түбэспэтэ. ☉ Что-л. плохое, дурное
    Куһаҕан сымыйа буолбат (өс ном.). Куһаҕантан киһи да күлэр (өс ном.). Дьиҥэр, үчүгэй куһаҕаннааҕар быдан күүстээх эбээт, уһугар тиийэн кини хайаан да баһыйар. Амма Аччыгыйа
    Икки сүүс сэттэ уонча ыал үс сүүс күрүө сири, өссө этиэххэ наада, ходуһа саамай куһаҕанын бас билэллэр. М. Доҕордуурап
  4. көсп. Кир-хах, бөх-сыыс. ☉ Грязь, нечистоты
    Кулугур кулгаахтаах Кулут уол оҥостуом, Куһаҕаммын ыраастатыам, Күөрт ыт оҥоруом, Күөдэлитэ сүүрдүөм. П. Ойуунускай
    ♦ Куһаҕан биккэ дылы — куһаҕаны эрдэттэн биллэрэр бэлиэҕэ дылы. ☉ Подобно дурному знаку, дурной примете
    Макаар түннүккэ тиийдэ. Сибиинньэни көрдө. «Аата баҕайы куһаҕан биккэ дылы көһүннэҕэ». Суорун Омоллоон. Куһаҕан битим тардар — куһаҕан буоларын бэлиэтиир миэстэтэ (этэ) тардар. ☉ Предчувствовать дурное, плохое (букв. у меня дергается то место, которое предзнаменует дурное)
    Бэрт куһаҕан битим тардар. П. Ойуунускай
    Туох түбүлээри гыннаҕай, Аргыылап кэлин күннэргэ наар куһаҕан битэ тардан таҕыста. Софр. Данилов. Куһаҕан буолбут харыс т. — өлбүт диэн таайтаран этии. ☉ Он скончался (букв. он стал плохим)
    «Тыый, куһаҕан буолбут дуо?!» — дьиэлээх эмээхсин, тутан турар сыпсытын мүччү тутан кэбистэ. Болот Боотур
    Саҥа былаас туһа диэн охсуспут, кыргыспыт, сүүрбүт-көппүт биллэр-көстөр дьон эмиэ куһаҕан буолбут сурахтара сир-буор аннынан тарҕаналлара. В. Гольдеров. Куһаҕан эркиннээх — кими эмэ куһаҕаҥҥа тэбэр кыахтаах, сабыдыаллаах. ☉ Влияющий с плохой стороны, оказывающий дурное, плохое влияние
    Норуот мунньахтара эһиэхэ, тойотторго, кырдьык да, куһаҕан эркиннээх буолуохтара. Амма Аччыгыйа
    ◊ Куһаҕан тыын — абааһы аймаҕа. ☉ Злой дух
    [Дьарааһын:] Дьэ, буоллаҕа. Абааһы да ханна барыай. Куһаҕан тыын киһини булара бэрт дөбөҥ. Н. Неустроев
    Бу буоллаҕына (алта харах эбиэннээҕи ылар) абааһы өҥөйөн көрбүт эбит. Онон куһаҕан тыын түһэн баран, бу этэҥҥэ тахсан барда. Суорун Омоллоон. Куһаҕан ыарыы — венерическэй ыарыы (үксүгэр бөрөлөйү этэллэр). ☉ Сифилис (букв. дурная болезнь)
    Оннооҕор, бэл эн-мин дэспит, Уруккута, истиҥ дьоно, Сырҕан баастаах, ханнык эрэ, Сыстыганнаах куһаҕан Ыарыы буолбут киһитин, Ырааҕынан тумналлара. Күннүк Уурастыырап