I 1. частица усил.: истэр аата суох никак не слушает; кырдьык аата кырдьык правда есть правда; суох аата суох , көрдөөмөҥ нет, значит — нет, не ищите; 2. союз 1) усл. если, раз; билбэт аата мөккүһүмэ раз не знаешь, (то) не спорь; 2) уступ, хотя, хоть; кыайбат аата көтөҕө сатыыллар они силятся поднять, хотя не могут.
II межд. выражает неожиданность, удивление, возмущение фу-ты; а ну; господи; аата көрүстэхпит ! господи, ведь встретились же мы, наконец!; аата , утуйбута тугун кытаанаҕай ! фу-ты, ну и крепко же он спит!; аата , кини айаҕыттан кыһыл көмүс тохтуо буоллаҕай ! погов. а ну его, будто у него изо рта золото посыплется! (говорят выведенные из терпения молчанием того, от кого ожидали услышать что-л. интересное).

1) модальное сл. да; так-так; м-да; да, буоллаҕа да, так-так; дьэ буоллаҕа , итинник эбит дии да, ведь так, оказывается; буоллаҕа , хантан булабыт? м-да, где мы (это) найдём?; 2) частица модальная, выражает а) предположение с оттенком уверенности значит, выходит; билбит буоллаҕа значит, он узнал; б) с гл. 1-го лица буд. вр. — вынужденное согласие: быраатым аахха олоруом буоллаҕа что ж, придётся мне жить у своего брата; үүрэр буоллаххына , барыам буоллаҕа если уж гоните — уйду; в) очевидную возможность или неизбежность высказываемого: аты кыайан миинниэ суоҕа буоллаҕа она наверняка не сможет ехать верхом; г) усиление высказываемой мысли: үөрэн бөҕө буоллаҕа конечно, (он, я) очень рад; мин сокуону билбэт буоллаҕым ведь я законов не знаю; инньэ гыныаҥ этэ буоллаҕа дии ! ведь ты бы так и сделал!

модальная частица, выражает 1) ссылку на чужую речь говорят, мол, дескать; манна улуу күөл баара үһү здесь, говорят, было огромное озеро; кэлбит үһү говорят, он приехал; барар үһүгүн велят тебе идти; оҕонньордоох эмээхсин олорбуттара үһү жили-были старик со старухой; үһү буолбат дуо говорят (употр. в вопр. предл.); 2) подтверждение, усиление подлинности высказываемой мысли с различными эмоционально-экспрессивными оттенками; дьэ биллэҕим үһү ! наконец-то, я и узнал!; кини буолуо уонна ким үһү наверняка он, а кто же ещё; диибин үһү ! говорю же!; суох аата суох , хайыыр үһүгүт нет, значит, нет, ничего не сделаете.

I 1. 1) имя; прозвище; кличка; аатыҥ кимий ? как твоё имя?, как тебя зовут?; хос аат прозвище; аҕатын аата отчество; ытым аата Харабыл кличка моей собаки Страж, мою собаку зовут Страж; аатынан ыҥыр = звать по имени; аат биэр = давать имя, кличку, прозвище; 2) название; заголовок, заглавие; кинигэ аата название книги; 3) имя, известность, слава; үрдүк аат высокое имя; слава; аакка киирбит прославленный, известный; аатын алдьат = опозорить; аатын киртиппит он запятнал своё имя, свою честь; аатын ыл = победив, обесславить; 4) звание; республика үтүөлээх учууталын аатын биэрбиттэр ему присвоили звание заслуженного учителя республики; 5) именины; 2. в ф. дат. п. выступает в роли послелога со значением во имя, в знак, в честь, в память чего-л.; ийэ дойду аатыгар во имя родины; бу малы Москваҕа сылдьыбыт ааппар атыыластым эту вещь я купил в память о пребывании в Москве; 3. в знач. модальной частицы употр. при противопоставлении: аҕатын сүрэхтээх аатыгар сүрэҕэ суох уол төрөөбүт в противоположность работяге отцу сын оказался лентяем (букв. родился сын-лентяй) # аат аҕай харата кое-как, спустя рукава; аата (или аатыгар ) эрэ а) дрянной, неважный; только и славы, что...; аата эрэ сүөһү дрянная скотина; аатыгар эрэ үлэһит неважный работник; б) для виду; спустя рукава; аата эрэ үлэлиир он работает только для виду; аат былдьас см. былдьас ; аатыттан ааспыт а) это стало ни к чему непригодным; илим аатыттан ааспыт сеть стала ни к чему непригодной (вся изорвалась); б) оно стало ни к чему непригодным (о животном); аатыттан суох и в помине нет; аат ыыт = распространять клевету; клеветать на кого-л.; ити аата см. ити 2; ол аата см. ол II; туох аатай см. туох .
II ад||адский; аат уола ! бран. исчадие ада!; аҕабыт ойоҕо аакка түһэр погов. жена священника в ад попадает.

громкая слава; таптал баай хоту, аат-суол да хоту буолбат погов. любят не ради богатства и не ради громкой славы.

громкая известность, громкая слава; аат-сурах ыраах барар погов. имя и слава далеко идут.

1) быть, являться; делаться, становиться; учуутал буол = стать учителем; харса суох буол = быть храбрым; киһи буол = а) стать человеком, выйти в люди; б) перен. остаться в живых, выжить; баар буол = а) иметься, быть в наличии; б) явиться куда-л.; суох буол = а) не быть в наличии, отсутствовать; б) уйти, уехать откуда-л.; доҕордуу буолуох будемте друзьями; барбыт буоллаҕына , төннөөр если он уехал, ты возвращайся назад; киһи билбэт буола (измениться) до неузнаваемости; эбэтэр киһи буол , эбэтэр кии буол погов. или будь человеком, или превратись в навоз (соотв. или грудь в крестах, или голова в кустах); 2) быть, бывать, происходить, случаться; бүгүн мунньах буолар сегодня будет собрание; аан дойдуга араас событиелар буолаллар в мире происходят разные события; күһүн-саас тоҥоруулар буолаллар весной и осенью бывают заморозки; туох барыта буолар всякое бывает; оннук буолбат так не бывает; туох буолла? что случилось?; бу улахан ситиһии буолар это является большим успехом; итинник буолбат буол никогда больше не поступай так; оннук ордук буолуо так будет лучше; оннук эрэ буоллун я этому рад (букв. пусть будет только так); оннук эрэ буолбатын! только бы не это!; только бы этого не случилось!; 3) наступать, начинаться; приходить; кыһын буолла настала зима; күн ортото буолбут настал полдень; үчүгэй күннэр-дьыллар буоллулар пришли хорошие времена; 4) в сочет. с прич. на =ар осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает регулярность, обычность, постоянство действия: көстөр буол = быть видимым; барар буол = а) постоянно ходить, уходить куда-л.; б) решиться идти, ехать куда-л.; сылдьар буолуҥ захаживайте к нам, заходите к нам почаще; 5) в сочет. с прич. на =быта осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. со знач. делать вид, прикидываться; ыарыһах аһаабыта буолла больной сделал вид, что ест; больной почти не поел; кыыһырбыта буол = напустить на себя сердитый вид, прикинуться сердитым # буолаары буолан притом ещё, к тому же; кинигэ бэлэхтэттим , буолаары буолан олус наадыйарбын мне подарили книгу, притом ещё такую для меня нужную; буола-буола выражает раздражение, гнев; өһүргэммитэ буола-буола ! он ещё обижается!; буолбат дуо ведь, же; кини барбыта ыраатта буолбат дуо он ведь давным-давно уехал; хайа суох буолбат дуо ? да нету же!, да ведь нету!; буоллаҕа ити вот и всё; буоллар буоллун пусть; так тому и быть; буоллар буоллун мин кыһаммаппын пусть, мне всё равно; буоллун-хааллын диэн оҥор = делать что-л. на живую нитку; буолуо даҕаны может быть; буолуох буоллаҕа так и следовало ожидать; дьэ буоллаҕа ! ну и ну!; м-да!; кэм буолан ипиэхпит (или истэхпит ) ! этого ещё не хватало!; санаам буолбат у меня рука не поднимается; туох буолуой ничего, и так сойдёт.

три; үс киһи три человека; икки аҕыйах үс элбэх игра в "третий лишний" (букв. два мало, три много) # үс дойдуттан со всего света; со всех концов, со всех сторон; үс күлүктээх проныра, плут; үс өргөстөөх , аҕыс кырыылаах добрый молодец; удалец; үс саха фольк. якуты, якутский народ.

смутно, неясно, туманно || смутный, неясный, туманный; үһү-бадах кэпсииллэр рассказывают туманно; үһү-бадах кэпсээн смутные слухи.

I
аат эб.
1. Саҥарааччы хайааһын буолбатын туһунан күүһүрдэн этиитин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное усиление модального отрицания действия
Биһиги тиийэн Көстөкүүнү өрүһүйэрбит аата суох. Күндэ
Тахсан хат сүөкээн баран, төттөрү симээри гыммыта, иистэнэр холбуйата туох иһин батан киирэр аата суох буолта. Н. Заболоцкай
Силэпсиэпкэ сарсыарда аайы дьиэтигэр тиийэн ньаҥсыы сатаан кэбиһэбин да, киһим истэр аата суох. В. Яковлев
Кини, идэтинэн, сөбүлэһэр аата кэлиэ дуо? «ХС»
2. Киһи аата киһи диэн курдук этэр санааны бигэргэтэн быһаарар суолталаах халбаҥнаабат киэптэргэ чорботон бэлиэтээһини, күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ В устойчивых моделях типа киһи аата киһи ‘человек есть человек’ употребляется для обоснования, подкрепления, объяснения высказываемых мыслей, выражает подчеркивание, акцентирование
Саҥа үлэ аата саҥа үлэ. В. Яковлев
Ылдьаана кыыһын Маайаны: «Хамначчыттар балаҕаннарыгар сылдьыма», — диэн буойа сатыыр да, оҕо аата оҕо, быыс буллар эрэ бара турар. Н. Якутскай
Көрсүһүү аата көрсүһүү — күндүкэтэ дэлэ дуо? С. Федотов
Хайа, киһи аата киһи, ыт аата ыт ини. Софр. Данилов
II
ситим т. Чугуйар сыһыаны көрдөрөр, этии чилиэннэрин, холбуу этии чаастарын ситимниир. ☉ Выражает уступительное отношение, присоединяет члены предложения, части сложного предложения
Бастыҥ пионер аатаҕын, «Луодур» уолтан охтоҕун. П. Тобуруокап
«Ат, түөрт атахтаах аата, бүдүрүйэр», — диэтэ Кууһума, аргыһын санаатын таайбыттыы. Н. Павлов
Сорохтор туохха эрэнэллэрин бэйэлэрэ да билбэт аата, кыһылларга билигин даҕаны утарылаһан, соһумар тоһуурдары оҥортуу-оҥортуу, куотан биэрэ сырыттылар. Амма Аччыгыйа
Бииргэ сылдьыбат аата, ити тоҕо кучуйара буолла?! Н. Лугинов
Барбат-кэлбэт ааталар, күлүү гынан ыҥырбыттара дуу? Софр. Данилов
III
саҥа алл.
1. Бэркиһээһини, бэркиһээн сөҕүүнү, бэркиһээн дьиибэргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, изумление с оттенком сетования, крайнего недовольства. Бүрүнэ сытар суорҕанын Арыйа тардан ылбыта: «Бу үлүгэр итиигэ Аата сүрүн сууланнаҕын!» Күннүк Уурастыырап
Эмээхсиэн? Марыына! Аата утуйдаҕа баҕас кытаанаҕын! Н. Неустроев
Аата эттэххитин даа! Үөрэх даҕаны, эмп даҕаны хос тутааһын буоллахтара дии. Булумньу буоллаҕа дии — бастар бараммат быйаҥ, дириҥ чүөмпэ. П. Ойуунускай
2. Кыйаханыы, сүөргүлээһин, абарыы иэйиитэ бииргэ холбоспутун көрдөрөр. ☉ Выражает раздражение, крайнюю досаду, злобу, возмущение
«Аата, абата, бэйэтин үчүгэй аҕайдык үөрэтэн биэрбит киһи баар ини!» — дии санаата Болот. Н. Заболоцкай
Аата абам эбит... Ама мин атым барахсан Кинини киһилиэ этэ дуо?!! П. Ойуунускай
Аата күтүр, киһи өлбүтүгэр дылы!.. Оҕолорум этэҥҥэ сырыттахтарына, маннааҕар буолуох ынахтары булуохтара. Амма Аччыгыйа
3. Улахан үөрүү, сөҕүү-махтайыы, уонна соһуччутуттан соһуйуу-долгуйуу холбоспутун көрдөрөр. ☉ Выражает чувство радости, восхищения с оттенком изумления, волнения и неожиданности
Аата эйигин харахтыыр, эн саҥаҕын истэр күннээх эбиппин ээ! Н. Неустроев
Аата үөрүүм да баар эбит! Отчуттарбын аһатар астаннаҕым... Амма Аччыгыйа
«Аата көрсүөхпүт баар эбит ээ», — диэн Абдуркулла бобуллубут куолаһынан этэ-этэ хараҕын уута таммалыыр, кууһан ылар. Эрилик Эристиин

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы сөҕөр, сөбүлээбэт сыһыанын көрдөрөр (саҥа алл. суолтата лаппа биллэр). ☉ Выражает удивленное отрицательное отношение говорящего (межд. оттенок значителен; соотв. боже мой, да ну). Аата айыытын, оччо билэн баран, сэрэппэт эбиккин дуу!
□ «Аата айыытын!» — диэтэ дьиэлээх хотун сөхпүттүк. Н. Заболоцкай

саҥа алл. сыһыан холб.
1. Саҥарааччы эрэйдэнии, долгуйуу кэнниттэн астыныытын, нус-хас буолуутун көрдөрөр. ☉ Выражает удовлетворение, облегчение после переживания, душевного волнения (соотв. ну, наконец-то). Аата буоллаҕа үһү. Эрэйдэнэн да биэрбитим
□ Аата буоллаҕа үһү!.
Аны мин куһаҕан олохтон, сортон-муҥтан быыһаныам буоллаҕа. Н. Неустроев
2. Саҥарааччы сөбүлээбэт, сүөлүргүүр сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, осуждение говорящего (соотв. ну и ну). Аата буоллаҕа үһү, бу үһү дуу махталбыт диэн? Аата буоллаҕа үһү, эн эрэ айаххыттан күөх от үүннэҕэй!

саҥа алл., сыһыан холб. Саҥарааччы сөбүлээбэт, сэмэлиир, сиилиир сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство говорящего с осуждением, упреком (ну и). Аата күтүр, хараҕа да сүрэ бэрт
□ [Кырса оҕотун] Сорохтор таптаан имэрийэллэрэ, сорохтор сиргэнэн: «Аата күтүрү!» — диэт, төттөрү хайыһаллара. И. Федосеев

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы сөбүлээбэт сыһыанын кыыһырыы, хомнуур-сэмэлиир уо. д. а. дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство говорящего с оттенком раздражения, укора, пренебрежения и т. п. (соотв. эх вы, подумаешь, тоже мне)
Аата оҕолор... Абыраабыккыт аҕыйах, алдьаппыккыт элбэх. П. Ойуунускай
Аата оҕолор, Айманыах сир баппатаҕа?! П. Ойуунускай
Аата оҕолор, ол-бу буолаҥҥын, бачча сааскар дылы акаарыгынан кырыйдаҕыҥ. А. Софронов

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы сөҕөр, дьиктиргиир-соһуйар сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает восхищение, удивление говорящего (как хорошо, ну и ну)
Аата үчүгэйин! Тукаам, итинтэн бырааттаргар ыыппаккын баҕас. А. Федоров. «Биэс көһү даа? Аата үчүгэйин!» — соһуйда Баабыр. Н. Заболоцкай

аата эттэххин даа

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы сөбүлэспэт, сөбүлээбэккэ утары этэр эмоциональнай сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное несогласие, возражение говорящего с неодобрением (соотв. ну и, что ты, скажите еще)
— Аата эттэххин, — Нина күлэ түһэр. — Мин саҕа кийииттэрдээх инилэр. Далан
— Мин өллөхпүнэ, ким да эйигин соруйуо, моһуоктуо суоҕа! — Аата эттэххин, мин ол туохпунуй? «ХС»
Аата эттэххин даа! Киһи киһиттэн үөрэммэккэ кыылтан үөрэниэ дуо! «ХС»

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ түмүк, түмүктээһин курдук холбооһунун көрдөрөр уонна маннык дэгэттэрдээх буолуон сөп. ☉ Выражает субъективное присоединение высказываемой мысли к предыдущим как вывод, умозаключение (значит, следовательно) и может иметь следующие оттенки: 1) быһааран, сыаналаан этии. ☉ Объяснения и определения, оценки
Тугуй бу аата табаарыстар? Ааҕыстахха, бу аата, ГЭС сүрүн узелларын төрдүттэн саҥардан оҥоруу буолар. В. Яковлев. Бу аата, бэйэ оҥостуммут куһаҕанын бэйэ хорсуннук көннөрүүтэ буолар; 2) көннөрү ыйан чуолкайдаан, быһааран биэрии. ☉ Простого указания, пояснения и разъяснения. Бу аата, эһэ сылдьыбыт
□ Бу аата, саламалар. Н. Якутскай
Бу аата, биһиги холкуос кырымахтаах хара саһылы иитэр пиэрмэтигэр кэллибит. Суорун Омоллоон; 3) саҥарааччы түмэр санааҕа көһүүтэ. ☉ Субъективного перехода к обобщающей мысли
«Бу аата, биһиги Далдын үрэҕэр ханан таҕыстыбыт?» — дии-дии хаартатыгар Далдын үрэҕин харандааһынан өрө сыыйар. Н. Якутскай
Бу аата, букатыннаахтык быһаарыллыы дьэ кэллэ дуо? В. Яковлев; 4) ситим тыл суолтата баһыйар. ☉ Яркого союзного значения
Мин дьүһүммүнэн ынырыкпын, ол гынан баран бэйэбэр саамай кэрэттэн-кэрэ дьүһүннээх дьахтары атыылаһыахпын сөп, бу аата мин дьүһүнүм ынырыга суоҕар тахсан хаалар. Суорун Омоллоон
Куобах быйыл эмис, бу аата сылгытыгар да үчүгэй дьыл буолаары гынна. «ХС»

I
туохт. сыһыан т.
1. Толкуйга түһүүнү уонна ол кэнниттэн тугу эмэ өйдөөн, түмүктээн санааһыны, этиини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, предположение по поводу какого-л. события после некоторого раздумья
Буоллаҕа. Чэ ол үөрэхтээх билэн эппитэ буолуо. М. Доҕордуурап
Чэ, буоллаҕа, кыайан көмөлөһөрдөөх буоллаҕына көмөлөһө сатыыр киһи буолуо этэ. Амма Аччыгыйа
Дьэ, буоллаҕа, Федя итэҕэйбэтэ төрүттээх да эбит. С. Ефремов
2. Саҥарааччы иһигэр эргитэ саныыр көрүҥүнэн хом санаатын, сөбүлээбэтин, утарсарын, өһүргэниитин, хомолтотун, сүөлүргүүрүн уо. д. а. биллэрэрин көрдөрөр. ☉ Употребляется, когда говорящий, как бы рассуждая про себя, несколько иронически констатирует свое неодобрение, обиду, недоумение, недоверие, сожаление и т. п. Буоллаҕа..
Онон миигин да утары этиэ эбиккин дии? Амма Аччыгыйа
Дьэ, буоллаҕа, Сэбиэскэй былаас үһү уонна сэбиэскэй дьону дьэгдьийтэрэр. И. Бочкарев. — Онон алҕаспын бырастыы гын уонна ити туһунан умун. — Дьэ, буоллаҕа. С. Ефремов
II
сыһыан эб.
1. Түмүк оҥорор, түмүктүүр хабааннаах сэрэйиини көрдөрөр (сүнньүнэн, билиҥҥи уонна түмүктээх ааспыт кэмнээх туохт. итиэннэ ааттарынан бэриллибит кэпсиирэлэри кытта тут-лар). ☉ Выражает субъективное предположение говорящего с заметным оттенком вывода и заключения (употр. в основном со сказуемыми, выраженными гл. наст
и прош. результативного времени и именами). Быһыыта-тутуута сүрдээх эдэр, успуордунан дьарыктанар буоллаҕа. Софр. Данилов
Күн сырдыгыттан матар чааһым кэлбит буоллаҕа. С. Ефремов
Мас хайыта хаппытын этэр буоллаҕа диэн, Вася быһааран биэрээри, төҥкөҥнөөтө. Амма Аччыгыйа
△ Эбит диэн эбиискэни кытта түмүктүүр дэгэтэ биллэ күүһүрэр. ☉ С частицей эбит заметно усиливается оттенок вывода и заключения
Ити аата, миигин үөрэххэ ыыппыт төрөөбүт Сахам сирэ наадыйбат эбит буоллаҕа. Н. Якутскай
Эдэр сылдьан, түһээн көрбүт кыыһым эбит буоллаҕа. Л. Попов
Киһи киһини эрэнэрэ сыыһа эбит буоллаҕа. МНН
△ Сабаҕалыыр суолталаах сыһыан тыллары, эбиискэлэри кытта сэрэйэр суолтата лаппа күүһүрэр. ☉ Оттенок предположения заметно усиливается при сочетании с модальными словами и частицами
«Бука, куораттан тахсыбыт дьон буоллахтара», — диэн санаа өйбөр күлүм гынан ааста. И. Гоголев
Мин бэйэм даҕаны кинини «Ааныска... Аанысчаан»... диэн минньигэстик ааттаабатаҕым, арааһа, син балачча буоллаҕа. Софр. Данилов
Ичигэс, былытырбыт, сүүрбэччэ эрэ кыраадыс буоллаҕа буолуо. С. Ефремов
2. Күһэллиини хомойуу, үҥсэргээһин дэгэттээх көрдөрөр (туохт. кэлэр кэмин 1 с. кытта тут-лар). ☉ Выражает вынужденность с оттенком огорчения и жалобы (употр. с гл. буд
вр. 1-го л.). Мин эрэйдээх үчүгэйи көрбөккө, минньигэһи билбэккэ, сордонуом буоллаҕа. П. Ойуунускай
Онон, оҥорбут оҥорууларын, ыйбыт ыйаахтарын хоту сылдьыам буоллаҕа. Н. Неустроев
«Көтөр кынаттаах бииһин ууһун иннигэр арай эрэйдэнэн көрүөм буоллаҕа», — диэбит хаххан. Суорун Омоллоон
3. Оҥоһуллар хайааһын илэ бааччы буолуохтааҕын, мүччүрүйбэтин тас форматынан сэрэйии курдук көрдөрөр (кэлэр кэмнээх туохт. 2, 3 с. кытта тутлар). ☉ Выражает очевидную возможность или неизбежность высказываемого действия, сохраняя внешне форму предположения (употр. с гл. буд
вр. во 2-м, 3-м л.). Даарыйа эмээхсин аты кыайан мииниэ суоҕа буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Хойутаатахпына, аҕам оҕонньор кыыһырыа буоллаҕа. Н. Неустроев
Дьөгүөр бэтэринээр аҕатын холдьохпут диэхтэрэ буоллаҕа. Д. Очинскай
Көрдөрбүт эрэ, буут быстарынан бу диэки тэбиниэхпит буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
4. Туохтууру кытта хайааһыны хайаан да оҥорор наадатын көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ С инфинитивом выражает и усиливает необходимость совершения действия
Үлэлиэххэ, батталы утары охсуһуохха буоллаҕа! Амма Аччыгыйа
Сатаабат буоллахха, үөрэниэххэ буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Олох тосхойор дьолун толору туһанан иһиэххэ буоллаҕа. С. Федотов
5. Этиллэр санааны күүһүрдүүнү, бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает усиление, подтверждение высказываемой мысли
Кырдьыга, Сэбиэскэй былаас быстыбыттар, дьадаҥылар былаастара буоллаҕа. Софр. Данилов
Даа, үлэлиир киһиэхэ, холкуоһу үчүгэй оҥоруохха диэтэххэ, үлэ эрэ баһаам буоллаҕа. С. Ефремов
Хайа, иһиттэҕинэ эн тылгын истиэ этэ буоллаҕа. Н. Неустроев
△ Бу суолта бэрт, бөҕө, да, даҕаны эбиискэлэри кытта дууһа долгуйуулаах иэйиитэ дэгэттэнэр. ☉ Значение 5 с частицами бэрт, бөҕө, да, даҕаны получает эмоционально-экспрессивный оттенок
Тугу да билбэтим-көрбөтүм бэрт буоллаҕа. Эрилик Эристиин
Суол устун сүүрэр үчүгэйэ бэрт буоллаҕа. М. Чооруоһап
Кини билэн бөҕө буоллаҕа. С. Федотов
△ Сорох этиигэ сөбүлэспэккэ утары этии дэгэттэнэр. ☉ В некоторых предложениях приобретает оттенок возражения
Ньукулай Уйбаанабыс, алҕаһыыгын, оҕо килбигийэр буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Биллэ илик буоллаҕа, Маратигы сууттуохтара. А. Сыромятникова
«Сөрүөстүгэс да сүрүн көнүө буоллаҕа», — ким эрэ эбэн биэрдэ. М. Доҕордуурап
6. Араас дууһа долгуйуулаах сыһыаны уонна сыананы көрдөрөр. ☉ Выражает различные эмоциональные оттенки: 1) сөҕүүнү-махтайыыны. ☉ Восхищение и изумление
Барахсан, эргийэн-урбайан иэс-күүс биэртэлээн, оҕуруктаах уол оҕо буоллаҕа. Н. Неустроев
Бука, сөхпүтүм — ханнык да бэйэлээх кинигэни икки-үс күнтэн ордорбокко бүтэрэр буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Бэл, хаһан эрэ этиспит дуу, куһаҕаннык саҥарсыбыт дуу түбэлтэҥ эмиэ хайа эмэ көрүдьүөс дуу, сонун дуу өттө арыллан тахсар буоллаҕа. Н. Заболоцкай; 2) доҕордуу сэмэни. ☉ Дружеский упрек
Ууга-уокка буһан эрэйи-сору көрдөххүтүнэ эрэ, өйдөнүөх муҥҥут буоллаҕа. Софр. Данилов
Аата, булан да эттэххин! Таптал эдэр дьон сүрэҕин Маннык ырааска ыҥырарын Өйдүү сатаабат буоллаҕыҥ. П. Тобуруокап; 3) суланыы дэгэттээх хомойууну. ☉ Огорчение с сетованием
Биир мүнүүтэнэн эрдэ таҥныбатах буоллаҕа. Софр. Данилов
Эрэйдэнэн-эрэйдэнэн иитэн бараммыт, оҕобутун кэнниттэн көрөн хаалыахпыт буоллаҕа. А. Софронов
Аны кэлэн аан дойдуга Аймах дьону дьоннонорбун, Аал уоту отторбун Аастаҕым буоллаҕа. С. Зверев; 4) кыыһырыыны-абаккарыыны. ☉ Раздражение и гнев
Киэр бар! Киһини сүгүн утуппат буоллаҕа. Н. Неустроев
Ол киһи харандаас төбөтүнэн киһини үөрэхтэн матарар буолан баран, туох да куһаҕаны оҥорботох киһи курдук хантаарыҥныыр буоллаҕа! Амма Аччыгыйа
Уонна өссө оонньуох диэбитин, ол баҕайы итэҕэйиминэ: «Суох, окко оонньообоппун, харчыта уур», — дии-дии, ымсыырдан, хаартытын тыытырҕатар буоллаҕа! Амма Аччыгыйа; 5) кыһыйыыны-абаккарыыны. ☉ Досада с возмущением
«Туох босхо бэлэхтээх баҕайытай! Ону-маны барытын түөрэн айдаара иһэр буоллаҕа!» — диэн Мөрүөн иһигэр кыһыйа саныыр. Д. Таас
«Көр, биир эмэ үчүгэй тыыны сэрэххэ манна хаалларыллыбатах буоллаҕа», — диэн Егоров кыһыйбытын эппитэ. «ХС»
Түөкүттэр, ааспыт сэриигэ ситэ кэһэйбэтэх буоллахтара! Софр. Данилов; 6) долгуйан баҕарыыны, сананыыны. ☉ Эмоциональное желание, намерение совершить что-л. Оо, дьэ үчүгэйдик бэлэмнэнэн баран, ааҕыам да ааҕыам буоллаҕа! — дии санаата Артур. Амма Аччыгыйа
Аҕаа, көрүүй, атым сүүрүк, Адьас тыаллыы көтүүһүк! Аны сайын ыһыахха Аппын сүүрдүөм буоллаҕа! П. Тобуруокап; 7) ымманыйыыны-атаахтатыыны. ☉ Умиление и чрезмерное восхваление; 8) суланыыны, үҥсэргээһини (үксүн сатаатар диэн сыһыан т. кытта сэргэстэһэн). ☉ Сетование, жалоба (чаще всего сочетается с модальным словом сатаатар)
Сатаатар, түргэнник кум-хам тутан кэбиспэт буоллаҕа. И. Федосеев
Бачча сордонон-муҥнанан куорат курдук сиртэн, үрүҥнэри, бырааттары булаайамый диэн кэлбитим кэннэ, аны кыһыл үспүйүөнэ диир буоллахтара (марылаччы ытыыр). С. Ефремов
△ Бу суолта бэйэтэ диэн эбиискэни кытта туттуллан, ордук чуолкайданар, күүһүрэр. ☉ С частицей бэйэтэ оттенок сетования, жалобы более усиливается
Хаарыан тириини Самсон баҕайы былдьыах бэйэтэ буоллаҕа. Н. Заболоцкай
Сүүрбэ хонук тухары бу сыт-сымар ортотугар сылдьыах бэйэм буоллаҕа... Софр. Данилов
Олохтоох суорт сиэмэтэ суох буолан, мэлийиэх бэйэбит буоллаҕа. П. Егоров

туттул. сыһыан холб. Сэрэйиилээх сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает согласие с предположением (возможно и так). Буоллаҕа даҕаны, кыһалҕа туохха күһэйбэтэ баарай
□ Буоллаҕа даҕаны, аччык үлүгэрэ бэрт буоллаҕа. Эрилик Эристиин

сыһыан эб.
1. Этиллэр санаа дьиҥнээҕин бигэргэтиини көрдөрөр (мэлдьи кэмнээх уонна чопчу кэмэ суох туохт. ф. итиэннэ ааттарынан бэриллибит кэпсиирэлэргэ сыстар). ☉ Выражает утверждение реальности высказываемой мысли (примыкает к сказуемым, выраженным гл. постоянного или неопределенного времени и именами)
Акаары диэннэр, дьадаҥы диэннэр, соруйан атаҕастыыр буоллахтара дии. П. Ойуунускай
Былыргы доҕорбор эйиэхэ туһалаан бөҕө буоллаҕа дии. М. Доҕордуурап
Чэ, оччоҕо, саатар, сүбэлээ. Уопсай дьыалабыт буоллаҕа дии. Софр. Данилов
Тыый, оҕонньор, оттон баҕа даҕаны балык балта буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
△ Соруйар туохтуур 3 сирэйин кытта буоллун ээ диэн сэтэриир дэгэттэнэр. ☉ С формой 3-го лица побудительного глагола приобретает оттенок допущения и злорадства
Судьуйа да үлэлээтин буоллаҕа дии. «ХС»
Кинилэр кэһэйдиннэр буоллаҕа дии. «ХС»
«Оттон оччоҕо кини ытаабатын буоллаҕа дии», — дьахтар уолуттан кистээн, кыратык, иһиллибэт гына күллэ. Эрилик Эристиин
△ Инфинитив форматын кытта хайааһыны оҥорорго ыҥырар дэгэттэнэр. ☉ С инфинитивом приобретает оттенок призыва к действию
Оннук, харчыны эрэ батыһар дьону кытта охсуһуохха буоллаҕа дии. С. Ефремов
Оннук эбит буоллаҕына, ол маһын охторон дүлүҥ оҥорон кэбиһиэххэ буоллаҕа дии. М. Доҕордуурап
2. Этиллэр хайааһын буолуоҕар саҥарааччы итэҕэтэр-эрэннэрэр сыһыанын көрдөрөр (кэлэр кэмнээх туохт. ф. кытта тут-лар). ☉ Выражает уверенность говорящего в возможности действия, о котором он говорит (употр. с гл. буд
вр.). «Мин эһэни урут бултаспатаҕым да иһин, син көмө-ньыма буолуом буоллаҕа дии», — Уйбааскы ылыннарыылаахтык көрдөстө. Л. Попов
Оҕоҕут ыалдьан хаалбыта хомолтолоох суол. Таҥара көмөтүнэн үтүөрүө буоллаҕа дии. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Мөккүһэн утары этии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок полемического несогласия, возражения
Таһаарымынабын, тугу булбуппун таһаарыам буоллаҕа дии. Эрилик Эристиин
Ийэкээм, кыыһырыма. Арыы көһүннэҕинэ, төлүөм буоллаҕа дии. Н. Неустроев
• Хата, бэйэҥ хаһан кэргэн ылаҕын? — Мин да, сөбүлүүрүм түбэстэҕинэ, ылыам буоллаҕа дии! М. Доҕордуурап
△ Буолуон сөп киэби кытта сэмэлиир-үөрэтэр дэгэттэнэр. ☉ С глаголами в сослагательном наклонении приобретает оттенок укора и поучения
Кэлбит дьоннор ааһан хаалыахтар этэ буоллаҕа дии. Д. Таас
Оптуобуһунан сылдьыаҥ этэ буоллаҕа дии. Л. Попов
Мааҕыҥҥыттан этиэҥ этэ буоллаҕа дии. Софр. Данилов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы утарсар, сөбүлээбэт дэгэттээх күһэллэн сөбүлэһэрин көрдөрөр. ☉ Выражает вынужденное согласие говорящего с оттенком недовольства (ну что ж). Буоллаҕа дии оттон, ону хайыахпытый?
□ Буоллаҕа дии оттон..
Хабалата да суох мэлдьэһиэм суоҕа эбитэ буолуо. Амма Аччыгыйа

туохт. эб.
1. Мунаарыы дэгэттээх ыйытыыны көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос с недоумением
Бии быччаҕар итирэн кэлбит буоллаҕа дуу? Амма Аччыгыйа
Ийэтин билсиилээҕэ буоллаҕа дуу? Л. Попов
Арааһа, хортуоппуй күл анныгар хаҕын иһиттэн тыына тахсыбакка, күҥкүйэ буһан, ити курдук минньийэр эбит буоллаҕа дуу? Г. Колесов
△ Ардыгар сөбүлээбэт сыһыан дэгэтэ доҕуһуолланар. ☉ Иногда приобретает оттенок неодобрительного отношения
Кыыска суруйартан атын үлэтэ суох буоллаҕа дуу? С. Ефремов
Космическай түргэн холбоһуу, үйэбит оннук буоллаҕа дуу? Л. Попов. • Ууга өлөн хаалыам суоҕа буоллаҕа дуу? — Оттон тутус даа! — Илиибэр быһа киириэ суоҕа буоллаҕа дуу? — Үтүлүктэн даа! Саха фольк.
2. Суланыыны, муҥатыйыыны көрдөрөр (үксүн сатаатар диэн сыһыан т. этиигэ тут-лар). ☉ Выражает сетование, жалобу на судьбу (часто употр. с модальным словом сатаатар)
Сатаатар, кини, Александр Попов, таһырдьа тахсан, хайаны-тыаны, халлааны-сири көрөр кыахтаах буоллаҕа дуу?! Амма Аччыгыйа
Маша Петяҕа «эргэ барыам буоллаҕа» дии санаатаҕын аайы, Петяны абааһы көрөрө улам улаатан иһэр: «Сатаатар, дьүһүнүнэн үчүгэй буоллаҕа дуу». М. Доҕордуурап
Саатар, атахпар тура сылдьар буоламмын, көрсө, быраһаайдаһа кэлбит табаарыстарбын кытары сирэй көрсөн арахсар киһи буоллаҕым дуу. Г. Колесов

туттул. сыһыан холб. Уруккуттан биллэр-сэрэйиллэр туох эрэ бөрүкүтэ суох буолбутуттан хомойууну көрдөрөр. ☉ Выражает огорчение говорящего по поводу ранее предполагавшейся неприятности (ну вот, тото и оно)
— Буоллаҕа ити... (Эмиэ сүүйтэрдэ.) — Билигин көмүспүтүн оонньуохпут, — диэтэ Баһылай. Л. Попов
«Буоллаҕа ити! Чэ, барыаҕыҥ, халлаан булчуттара!» — сэкирэтээр мичээрдээтэ уонна күүскэ өрө тыынна. Н. Заболоцкай

көр буоллаҕа ити
Буоллаҕа ол! Биһиэнэ биһиэнин курдук... Амма Аччыгыйа

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтиигэ бэйэ кырдьыгын, урут эппитин кэрэһилээн, чиҥэтэн этиини көрдөрөр. ☉ В диалоге подчеркивает правильность позиции говорящего, высказанной ранее с привлечением внимания собеседника (вот видишь, так оно и есть, ну и вот!)
• Билэбин. — Буоллаҕа ол дии. Уолум аах учууталларын көмүскээн уурайаары гыннылар. Софр. Данилов
• Оттон эппит? — Эккитигэр маладьыаскыт. — Буоллаҕа ол дии, «Күндэли» эккэ, сүнньүнэн эккэ идэтийиэхтээх. Л. Попов
Буоллаҕа ол дии! Манна эйигин ким да мөхпөт, сынньыбат, олоруоххун? Н. Якутскай

туохт. эб. Хомойор, дьиктиргиир дэгэттээх сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение с оттенком огорчения и удивления
Уолум ойоҕун баран аҕалбыта аҕыйах хонно да, ойоҕо туой тыаны сирэйдэнэр буоллаҕа үһү. Н. Неустроев
Ээ, бу киһи мэлдьи оонньуу-күлэ саҥарар буоллаҕа үһү. Амма Аччыгыйа
Бэл диэтэр, урукку өттүгэр икки атахтаах хаһан да үктэммэтэх үрэҕин баһа чакыр таас дойду сарсыардата бэйэтэ эмиэ туһунан ураты үчүгэйдээх буоллаҕа үһү. Г. Колесов

сыһыан эб. Этэр санааны мөккүһэр быһыынан бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает полемическое утверждение высказываемой мысли. Мин эн курдук сымыйанан эппэт буоллаҕым эбээт
□ Оҕо киһи уҥуоҕа ордук оһумтуо буоллаҕа эбээт. Л. Попов. Куоска-куоска бэрт буоллаҕа эбээт... Саха фольк.

көр бэйэтэ буоллаҕа
Кыыһырыах, хоргутуох бэйэкэтэ буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Эмиэ үүнэ-тэһиинэ, иҥэһэтэ эҥинэ суох айанныах бэйэкэм буоллаҕа. Н. Заболоцкай
Мин эмиэ итиннэ киирдэхпинэ, көҥүл сылдьарым бүтэн, наар хамаанда, бирикээс илиитигэр киириэх бэйэкэм буоллаҕа дуу диэх курдук санаабытым. Г. Колесов

эб. Саҥарааччы суланыы дэгэттээх курутуйуутун көрдөрөр. ☉ Выражает огорчение говорящего с оттенком сетования
Саатар, оҕом уҥуоҕа тутуллубакка, ыт-кус курдук, хонууга сытыйан хаалыах бэйэтэ буоллаҕа. Эрилик Эристиин
Дьоннор ити үлүгэрдээх дохуоту ыла олордохторуна, мин сууттана сылдьыах бэйэм буоллаҕа. Софр. Данилов

туттул. сыһыан холб.
1. Толкуйга түһүүнү, эргитэ санаан туох эмэ санааҕа, түмүккэ кэлиини көрдөрөр. ☉ Указывает на то, что говорящий размышляет о чем-л. или уже пришел к какому-л. заключению, убеждению (м-да)
Дьэ буоллаҕа... Сир боппуруоһун быһаарбатах буоллахтарына, туһалаах кэпсэтии тахсыбатах буоллаҕа. И. Гоголев
Дьэ буоллаҕа. Федя итэҕэйбэтэ төрүттээх да эбит. С. Ефремов
2. Саҥарааччы тугу эмэ кыратык эргитэ санаан баран, сөбүлээбэт сыһыанын биллэриитин көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего после некоторого размышления про себя (ну так-так, ну и ну)
- Бу Уулааҕы өлөртөрүллүбэт... Бара туруҥ! - Дьэ буоллаҕа... - диэн баран ыстаап тойоно, саллааттарын ыҥыран, тахсан бардылар. Эрилик Эристиин
«Дьэ буоллаҕа... ол эрээри аллараттан инициатива...» - диэн Милан Егорович быһаарыыта суох ыҥыранан кэбистэ. В. Ойуурускай

1. көр бу аата. Ити аата, оҕом доҕоругар, Сыкынаҕа, хоно бардаҕа. Суорун Омоллоон
   Ити аата, бэйэлэрэ албын дьон буоллахтара. Амма Аччыгыйа
   Оттон билигин бары биир сэлиэнньэҕэ, биир холкуоска түмсэн олорор буолбуттар эбит буоллаҕа, ити аата, онно көһөн, бырахпыт балаҕаннарын көрбүт эбиппин. Н. Якутскай
   Ким эрэ ынчыктыыр. Ити аата, эпэрээссийэ дьэ бүттэҕэ. В. Иванов
   Тапталы, ити аата, Нарыйа хайдах өйдүүрэ буолла? В. Яковлев
   Чэ, ити аата, сөрү-сөпкө түбэһистэхпит. Эрилик Эристиин
   Ити аата, тыл тылбытыгар кииристибит. «ХС»
2. Туохтан эмэ сылтаан түмүктээн этиини сааныы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Служит для выражения заключения, сделанного говорящим по поводу чего-л. с оттенком угрозы (раз так)
   Дьэ, кэпсэттэхпит эн биһикки, ити аата! Амма Аччыгыйа
   Чэ, бэйэ, ити аата, быһааттарыахпыт! Суорун Омоллоон

туттул. сыһ. холб. Саҥарааччы өрүү астымматын, хомуруйарын көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, укор говорящего по поводу происходящего (как назло, ну и ну)
«Кэм буоллаҕа», — диэн, Байанай сэмэлиэн баҕаарта. В. Протодьяконов
Мүччүргэннээх кэмҥэ, кэм буоллаҕа. «ХС»
Кэм буоллаҕа. Эмиэ уруоккун үөрэппэтэххин. «ХС»

ситим сыһыан холб.
1. Саҥарааччы атын киһи эппитин түмүктээн этэрин көрдөрөр. ☉ Выражает вывод, заключение говорящего по поводу ранее высказанного другим человеком (значит, следовательно, стало быть, таким образом, выходит)
Ол аата, эн эмиэ биһиги диэки санаалаах эбиккин дии. Эрилик Эристиин
Ол аата, эн эһэҥ ньиэп диэн сир баайын булбут. А. Фёдоров
2. Инники этиллибити чопчулуур сиэринэн быһааран, сырдатан биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает пояснение предшествующей мысли в порядке уточнения (то есть, это, это значит)
Ол аата, төһө буоларый? Эрилик Эристиин
— Ол аата, эн биһиги эспэдииссийэбитигэр көһүөххүн баҕарар буоллаҕыҥ дии? Тумарча
«Оһох» диэн тыл түүр тылларыгар суолтата, ол аата тугу көрдөрөрө эмиэ олус кэҥээбит. Багдарыын Сүлбэ
△ Ситимниир өрүтэ баһыйар. ☉ Преобладает союзная функция
Биһиги Тамааралыын сыһыаммыт кытаанах эриири тулуйбата, ол аата биһиги алҕаһаабыт эбиппит. А. Фёдоров
Туох да кыһалҕаны билбэккэ үлэлээбэккэ, минньигэстик аһаан-сиэн олоруу — ол аата кыһалҕата суох, тоттук олох. С. Ефремов
Өссө итинник кыыл куйахтаах буолар, ол аата эһэ түүтэ мууһуран, биир кэлимсэ муус куйах буолан хаалар. Т. Сметанин

туох аатай диэн курдук
Туох аата буоларый, киһини ыттааҕар куһаҕаннык көрөр диэн! Н. Якутскай
Туох аата буоларый! Миигин сөбүлээбэт буолан баран, тоҕо ойох ылбыккыный? «ХС»

эб.
1. Атын киһи тылыгар сигэнэри көрдөрөр. ☉ Выражает ссылку на чужую речь (говорят, сказывают, передают, мол)
Бу дөлүһүөн туорааҕа битэмиинэ бэрт буолар үһү. Суорун Омоллоон
Дьиэттэн сылдьар оҕолор тарҕаһыаххыт үһү, мөссүйүөн оҕолоро айдаарыаххыт суоҕа үһү. Амма Аччыгыйа
Омуннаабакка эттэххэ, Оннук буолта үһү. Эллэй
△ Саҥарааччы атын киһи тылын, санаатын этэригэр, ону сөбүлүүрүн-сөбүлээбэтин, онтон кыыһырарын-кэлэйэрин биллэрэр дэгэттэнэр (үгүстүк буолуохтаах киэпкэ сыстар). ☉ При передаче чужой мысли, чужих слов выражает оттенок отрицательного отношения (раздражение, обида, ирония, презрение и т. п.) говорящего к высказываемому (чаще употр. с глаголами долженствовательного наклонения)
Мин, кырдьаҕас учуутал, үөрэтэр оҕолорбуттан көрдөһө-ааттаһа сылдьыахтаахпын үһү! Софр. Данилов
Өксүөнардах түстэҕинэ Үлүйүөхтээх үһүбүн! П. Тобуруокап
Ыратын чыпчаала диэн ити үһү! «ХС»
2. Этэр санааны араас иэйии (үөрүү, кыыһырыы, сэмэлээһин, хомойуу уо. д. а.) дэгэттээх күүһүрдүүнү көрдөрөр (сэрэйэр киэби кытта тут-лар). ☉ Выражает усиление высказывания с различными эмоциональными оттенками (радость, гнев, осуждение, досада и т. п.)
Аата, үнэн-үнэн, дьэ, кэллэҕим үһү. Суорун Омоллоон
Туой, оҕотун уоһуттан иҥиннэҕэ үһү! Амма Аччыгыйа
Айа, сирэйбин быһа түһэн кээһэ сыстаҕым үһү. С. Ефремов
3. Диалокка этиллэр санаа буоларынбуолбатын утары өйдөбүлүн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ В диалоге выражает утверждение противоположного смысла высказывания
Ханнааҕы маскытын оттор үһүбүт. Суорун Омоллоон
Тыраахтарыыс элээскэтэ эн да бу сирэйгинэн төһө өр үлэлиир үһүгүн. А. Фёдоров
Туох буолбут киһи оҕотун хаалларар үһү. С. Ефремов

эб.
1. Саҥарааччы утарытын бигэргэтэн, сөбүлэспэккэ мөккүһэн, дьиктиргээн итэҕэйбэккэ ыйытарын көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос говорящего с оттенком возражения, полемики, удивления, недоверия (разве)
Бу былаас хаана, эрэйэ, өлөрсүүтэ суох кэлбит үһү дуо? Амма Аччыгыйа
Ол биир саһаан маһы биир сыарҕанан бүтэрэллэр үһү дуо? Суорун Омоллоон
Оттон Ойуунускай, Омуоһап, Эн дьонуҥ Өстөөхтөр үһү дуо, оччоҕуна? С. Данилов
2. Риторическай ыйытыынан этэр санаа утары өйдөбүлүн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает утверждение противоположного смысла высказывания путём риторического вопроса
Ээ, бу курдук сиэттиһэр үһүлэр дуо? Амма Аччыгыйа
Эр хорсун бэйэбин сүктэрэ илигэ, Сүктэриэ үһү дуо билигин?! Эллэй
3. Этэр санаа (хайааһын) омунун, соһуччутун иэйии күүһүнэн көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление, внезапность, интенсивность высказываемого действия
Бу охсуһуу киэһэтигэр Уйбааскы маамата айдааран киирбэтэх үһү дуо? Амма Аччыгыйа
Ол кэпсээбитигэр Микииппэр, киһиэхэ хаһан да күөмэйин соноппотох бэйэтэ, ордоотоон турбатах үһү дуо? Софр. Данилов
Дьэ онтон, доҕор, аан сабыллаатын кытта Эрнст Константинович санаата төттөрү бутуллан турбатах үһү дуо? «ХС»

көр эгэ эрэ
Мин бэйэм балыктыырбын таптыыр үгэстээх этим, дьон оччо соруйбуттарын кэннэ, эгэ эрэ буоллаҕа дии. Н. Заболоцкай
— Сарсын Чаппандалыам, бу киэһэ биһиэхэ сылдьан ааспаккын дуо? — Эгэ эрэ буоллаҕа дии. С. Федотов
Туох диэмий, оттон эгэ эрэ буоллаҕа дии. «ХС»
Миэхэ эгэ эрэ буоллаҕа дии, онто суох [хараҕым] быһа көһүөркээн өлөрдө. Суорун Омоллоон
Кыайдаргыт, элбэҕэ эгэ эрэ буоллаҕа дии. «ХС»

I
аат.
1. Араас предмети, өйдөбүлү, көстүүнү бэлиэтиир тыл; ким, туох эмэ тылынан туох дэнэрэ, бэлиэтэнэр тыла. ☉ Слово, называющее предмет, понятие, явление; имя, название кого-чего-л.
Тэтиҥ, тирэх, кытыан, сиһик, иирэ — биһиги көннөрү дьон арааран да көрбөт, ааттарын да билбэт араас мастарбытын-талахтарбытын кини ааһыталаан истэ. Амма Аччыгыйа
Массыына сорох чаастарын ааттарын умнуталаан кэбиспитэ. А. Федоров. Аата таптал диэн. Эдэр саас ыарыыта. Куор курдук киһи барыта ыалдьар ыарыыта уонна өссө сыстыганнаах дииллэр. Н. Лугинов
«Эйэ», «дьол» диэн тыллар ааттарын Икки атах сүрэҕэр бигээтин. Күннүк Уурастыырап
2. Кими, тугу эмэни атын дьоннортон, атылыы предметтэртэн араарарга аналлаах тыл. ☉ Собственное имя; прозвище; кличка. Аатым Бүөтүр. Ытым аата Моойторук
□ Таал-Таал эмээхсин үс уоллаах: улахан уол аата Харах-Харах, орто уол аата Кулгаах-Кулгаах, оччугуй уол аата Мурун-Мурун
Саха фольк. Бар дьон таптаан, киниэхэ эһэтин, былыргы эр бэрдэ киһи, хос аатын иҥэрбиттэр. Онон кини биллэр аата — Эрдэлиир Миитэрэй. Амма Аччыгыйа
Аан дойду кэрэттэн кэрэтэ, Москва, эн ааккар иһиллэр. Эллэй
Ньирэйдэрбин оҕолорум курдук таптыыбын. Тус-туһунан аат биэртэлиибин. М. Доҕордуурап
3. кэпс. Киһи төрөөбүт күнэ. ☉ День рождения
Биирдэ аатыгар ийэтэ уолугар бэрэски оҥорон ыыппыт. Саха фольк. Быйыл туолуом аҕыспын, Сотору мин аатым, Аччыгый буолбатахпын, — Мин аны улааттым. Баал Хабырыыс
4. эргэр. Ким эмэ таҥаратын күнэ. ☉ Именины, день ангела
Баай Бүөтүр аата күн, Бөтүрүөп күн буолуо биир хонук инниттэн дьон-сэргэ муһунна, ыраах сиртэн кэлитэлээтилэр, чугас эргин хонуталаатылар. В. Чиряев
Кини [Николай Никитин] бэйэтин аатын сылга икки төгүл, кыһыҥҥы уонна сааскы Ньукуолуннарга ылара үһү. П. Филиппов
5. Ким, туох эмэ туһунан сурах, сураҕырыы. ☉ Известность, популярность
Тоҕус улуус тухары Толомон аата туругурдун, Аҕыс улуус тухары Амарах аата аатырдын. С. Зверев
Онто да суох мин күтүр, кэччэгэй аатым балай эрэ тарҕанна. А. Софронов
Өскөтүн хаһыҥы утары охсуһууну агроном сүбэтин ылынан табатык ыыттаххына, үрдүк үүнүүнү ылыаҥ. Оччоҕо эн аатыҥ оройуону куоһаран, республикаҕа тиийэ тарҕаныа. М. Доҕордуурап
△ Тугунан эрэ биллии-көстүү (үксүгэр саҥа дьон туһунан). ☉ Знаменитость (обычно — впервые ставшая известной)
Саҥа ааттар, талааннар арыллан иһэллэр. «Кыым»
6. Соло; чыын-хаан. ☉ Должность; звание
Трофимовка уонна Васильевка — санааларынан уонна үлэлэринэн бырааттыы дьоннорго — Социалистическай Үлэ Геройдарын ааттарын иҥэрэллэр, кыһыл көмүс сулустары түөстэригэр иилэллэр. И. Данилов
Никита хас даҕаны бастакы разрядтаах уолаттары уонна икки маастарга кандидаты лаппа сабырыйталаан, бэйэтин ыйааһыныгар чемпион аатын үһүс төгүл субуруччу ылбыта. Н. Лугинов
Биһиэхэ ол-бу үтүөлээх ааты кэччэйбэтэх бэйэлэрэ. Сорох дьон хастыы эмэлии үтүөлээх ааттаахтар ээ. Софр. Данилов
7. тыл үөр. Предмети хаачыстыбаны, ахсааны бэлиэтиир түһүктэринэн уларыйар грамматическай бөлөх тыллар. ☉ Класс именных слов, имя. Ааттар кылаастара. Ааттар бөлөхтөрүгэр, эбэтэр кылаастарыгар, аат тыллар, даҕааһын ааттар, ахсаан ааттар уонна солбуйар ааттар киирэллэр
ср. тюрк. ат ‘имя’
♦ (Хайыыр эрэ) аакка бар (сырыт) кэпс. — бокуойа суох, тугу эрэ гынан, тугунан эрэ дьарыктанан киирэн бар. ☉ Побуждаться к чему-л., начать интенсивно и беспрерывно заниматься чем-л.
Былыргы ас эгэлгэ үчүгэйин тардан кэбиспиттэр, дьиэлээх хотун бокуойа суох чэй кутар аакка барбыт. Саха фольк. [Ийэтэ] бычалыйан тахсыбыт хараҕын уутун былаатын уһугунан соттон кэбистэ. Вася сулбу ойон туран, ийэтин уоскутар аатыгар барда. Айталын. Аакка киирбит (тахсыбыт) — тугунан эрэ дьоҥҥо биллибит, сураҕырбыт (киһи эбэтэр атын да туох эмэ). ☉ Ставший известным чем-л. (добрыми делами, дурными поступками или чем-л. примечательным — о человеке или о ком-чем-л.)
Күтүр Көстөкүүн ойоҕо, Кэччэгэй Кэтириинэ суоһунансуодалынан аакка киирбит киһи. Эрилик Эристиин
Харсыытынан аакка киирбит Хара атыыр оҕустаахтар. Күннүк Уурастыырап
«Ала соболоох» былыр, толору эрдэҕинэ, аакка тахсыбыт баай, олус үчүгэй балыктаах күөл этэ. М. Доҕордуурап. Аата ааттаныа — бар дьоҥҥо үтүөлээх-өҥөлөөх киһи кэнэҕэс даҕаны умнуллуо суоҕа, ытыктанан ахтыллыа. ☉ Человека, имеющего заслуги перед народом, будут вспоминать с уважением, имя его не забудут
Үс саха төрүөҕэр Үөрүүлээх күнүгэр Мин ырыам ылланыа, Мин аатым ааттаныа. П. Ойуунускай
[Киирик:] Ол да буоллар, сибилигин кырдьык иннигэр өллөхпүнэ даҕаны бар дьоммор аатым ааттаныа, оҕолорум мин санаабыт санаабын толоруохтара. С. Ефремов
Мин төһө да дьадаҥым иһин, син аатым ааттаныа, бар дьонум куһаҕаннык этиэхтэрэ суоҕа. «ХС». Аата алдьанна (барда) — куһаҕан өттүнэн биллэн, урукку үчүгэй суолтата түстэ, куһаҕанынан сураҕырда. ☉ Запятнал свое имя, приобрел дурную славу (своим предосудительным или скандальным поступком)
Ама биһи буолбуппут иһин, биир айан киһитин көрөн-истэн хонноруох дьон этибит... Ити тухары Ньоондоор кулуба аата алдьаныа, ити ахсын мин аатым алдьаныа. П. Ойуунускай
Дьон саҥата сүрдээх! Оскуола аата алдьаммыт. Далан
Кыһан ээ, кыһан! Төһө да ааппыт бартын иһин, соҕотох оҕобут буоллаҕа. М. Доҕордуурап. Аат ааттаан — анаан-минээн оҥостон, ким, туох эрэ иннэ диэн; кимиэхэ эрэ туһулаан, ытыктаан-бочуоттаан (кэл, бар, тылла эт эҥиннээ). ☉ Специально, преднамеренно; обращаясь к комучему-л. персонально
Эн ааккын ааттаан Айгыр дьэрэлик алгыһы Алҕаатаҕым буоллун! — Уларыйбат уруй буоллун, Улуу убаккайыам! С. Зверев
Байдам тутуу, Барылы кэскил, Баай Барыылаах, Аал уот иитэн, Аат ааттаан Айах туттаҕым буоллун! Суорун Омоллоон
Үйэм миэхэ аат ааттаан Этигэн хомус биэрбитэ: «Ыччат сүрэҕин уматар Ырыата ай!» — диэбитэ. С. Данилов
Бу аар-саарга аатырбыт күрэхтэһиини [ат сүүрдүүтүн] көрө, онтон-мантан аат ааттаан кэлбиттэр этэ. И. Федосеев. Аата-ахсаана суох (биллибэт) — олус наһаа элбэх. ☉ Бесчисленный, неисчислимый, многочисленный
Оо, улуу космос! Аата-ахсаана суох аан дойдулар Күдэн быыл курдук күдэриктийэ ыһыллаллар. П. Тобуруокап
Аата-ахсаана суох итиччэ элбэх халҕаһа массыынаҕа хайаан барытыгар гараас тутуллуой. «ХС»
Аспыт-таҥаспыт, Аата-ахсаана суох. Алыс элбэх кэмнэргэ Аҕыйаабакка, алыстыаҕа. Күннүк Уурастыырап
Арай харыйа уонна бэс мастар суйдамматылар. Аата-ахсаана суох иннэлэригэр күн уотун иҥэринэн, өрүү күөх туруохтара. Л. Попов
Аата-ахса суох (биллибэт) көр аата-ахсаана суох (биллибэт). Аата-ахса биллибэт Аалыы көмүс кыымынан Айгыраччы тоҕунна [күн уота]. Күннүк Уурастыырап
Аатаахса суох биһиги [сэриигэ] көрбүт эрэйбит. И. Чаҕылҕан
Үөр табалар нөҥүө хайалар тэллэхтэригэр мэччийэ сылдьаллара, аата-ахса биллибэт хамсыыр туочукалар буолан бытарыспыт этилэр. Г. Колесов. Аат алкый (уккуй) үрд., эргэр. — үтүө-үрдүк ааттары ааттаа (көрдөһөөрү); ким эрэ үтүө-үрдүк аатын ааттаан, сыал-сорук оҥостон кэл-бар. ☉ Называть великие и грозные имена духов (умоляя их); отправляться к какой-л. знаменитости
Албаан дьаҥыдыйан, аат алкыйан баран, оҥорбут үтүөлэрин ааҕыталаата, «аныгыскы даҕаны өттүгэр аһына-харыһыйа, айылгыбытын олохтуу туруҥ!» — диэн алҕаата. Болот Боотур
Дмитриевтэр кэргэттэрэ ыраахтан аат ааттаан, аат уккуйан кэлбит ыалдьыты ис-истэриттэн үөрэн-көтөн төгүрүйэн туран атаара хаалбыттара. Ходуһа х. Аата (аатыгар, аатын) эрэ — дьиҥнээҕэ (дьиҥнээҕинэн) буолбатах, тас эрэ көстүүтүнэн. ☉ Только по внешности, для виду, одно лишь звание (название)
Билигин кини [Болот] аата эрэ киһи, оттон дьиҥэр эһэтэ киирэн олорор. Н. Заболоцкай
Лоокуут айманар, санааргыыр буолбутун дьонуттан кистии сатыыра. Аатыгар эрэ бултаабыт буолара. Уруккутунааҕар аҕыйаҕы бултаан кэлэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Дьиҥнээх үлэни ааҕыстахха, кини [Егоров оҕонньор] аатыгар эрэ кураанах дуоһунас иччитэ. Н. Лугинов
△ Нэһиилэ, арыычча аҕай. ☉ Едва-едва, через силу, нехотя (делать что-л.)
Сайыҥҥы күн уҥуоргу тыа кэтэҕэр аатын эрэ саһан, тимирэн биэрбэккэ, тардыстыбытынан бу тахсан кэлбитэ. В. Яковлев
Лифт сүрэҕэлдьээбиттии аатын эрэ аалыҥнаан, аллараа диэки айаннаан барда. С. Федотов. Аат былдьас сөбүлээб. — ордук үчүгэй буо-ла сатаа; үчүгэй, ордук аатырарга куоталас (ордугургуур, күнүүлүүр дэгэттээх). ☉ Соперничать, состязаться в славе, известности (с оттенком зависти)
Аан дойду амырыыннаах Ааттаахтарын кытары Аат былдьаһаммын Алдьархайы таһаарбыппын. С. Зверев
Дьэ бу урууга, былыргы сиэринэн аат былдьаһан, ат сүүрдэллэр. Күннүк Уурастыырап
Тоҕо кини бэйэтигэр эрэнэр, саамай үөрэ сылдьар кэмигэр эттиҥ? Эн соруйан... Арааһа аат былдьаһаҕын быһыылаах. Н. Лугинов. Тэҥн. бэрт былдьас, күрэс былдьас. Аат быс кэпс. — киһини-сүөһүнү дьүһүннээн, хоһулаан аат биэр; сиргэ-дойдуга аат биэр. ☉ Давать прозвище кому-л. (обычно образно-характеризующее, «говорящее»); давать название местности
Абыраамап — саһыл, моҕой. Бар дьоно кинини инньэ диэн аат быспыта. Л. Попов
Сир ааттарын сыныйан, болҕойон үөрэтэр эбит буоллахха …… ханнык тыллаах-өстөөх омук кинилэргэ олоро сылдьыбытын, аат быспытын быһа барыллаан (үксүгэр чуолкайдык) билиэххэ сөп. Багдарыын Сүлбэ. Аат иҥмит — аат бэриллэн, олохсуйан, үөрүйэх буолан хаалбыт (ааттанааччы баҕатыттан тутулуга суох). ☉ Закрепляться, приставать (об имени — обычно независимо от воли получающего имя)
Саҥатын түргэниттэн «сэбирдэх» диэн аат иҥмит, онтукатын Уйбаанынааҕар ордук аат оҥостубут. Амма Аччыгыйа. Аат (ааты) иҥэр — ааты сыһыар, биэр. ☉ Присваивать, закреплять имя
Саҥа соломмут кытылга кыайбыт биригээдэ аатын иҥэрэргэ быһаардылар. М. Доҕордуурап
Дэлэҕэ даҕаны, «кураанах маһы көҕөрдөр алгыстаах» диэн сорох алгысчыттарга сахалар аат иҥэриэхтэрэ дуо. Саха фольк. Аат мэлигир көр аат суох. Оттон-мастан тутуһа сатыыбын да, таба тутар аат мэлигир. И. Сосин. Аат суох кэпс. — олох кыаллыбат, букатын табыллыбат (төһө да кыһаллыбыт иһин). ☉ Ничего не получается, бесполезно (как ни старайся)
Маһы охтороору кэрдэн молуойдаатылар, хотутар, олук таһаарар аат суох. «ХС». Аат тиийбэтинэн аатыр — киэҥник, дарбааннаахтык сураҕыр. ☉ Прославиться широко и далеко
Тимир иҥэһэлээх тиэстэн, Алтан аарыктаах аалсан, Оҕолуун-дьахтардыын орооһон, Аат тиийбэтинэн аатыран, Суол муҥунан сураҕыран, Суо ыһыах турда. С. Зверев. Аат <эрэ> харата — суолтатыгар эрэ, дьоҕойон; сөбүлээбэт буола-буола, күһэйии эрэ быһыытынан нэһиилэ; сиэрин эрэ ситэрэн. ☉ Для виду, нехотя, через силу; для видимости, проформы
Микиитэ …… сыарҕа кэнниттэн аат эрэ харата саллаҥнаан иһэр. Амма Аччыгыйа
Эмискэ хаастарыҥ түрдэстэн, Эн миэхэ кыыһырдыҥ, доҕоруом, Аат эрэ харата кэпсэтэн, Аан диэки хайыһан олордуҥ. П. Тобуруокап
Аат харата кэҕис гынан дорооболоһоот, эмиэ кумааҕыларыгар төҥкөйөр. Н. Лугинов. Аат хоммут — ким эмэ туһунан тыл-өс, сурах тарҕаммыт, киһи ханнык эмэ хаачыстыбатын (дьиҥнээх эбэтэр сымыйа) туһунан уопсай санаа үөскээбит. ☉ Установилось общее твердое мнение о ком-л. (порицательное или похвальное, действительное или мнимое)
[Оҕоҥ аатырдаҕына] Тыл иҥнэҕинэ, Аат хонноҕуна Сэттээх-сэлээннээх буолуо. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Улахан ыал оҕолорун» — Манчаары Баһылайы, Көччөх Көстөкүүнү кытары биир ыырдаах, өссө күүһүнэн, кытыгыраһынан хайаларыттан да сабырыччы үһү — диэн аат хоннорбуттара. Күннүк Уурастыырап. Ааты былдьаа — туохха да соччо көдьүүһэ суох, аата эрэ буолан (сырыт, олоҕу олор). ☉ Только по названию, одна только и слава
[Ийэм аах түҥнэри төлкөлөөбүттэриттэн] Халлааны саппаҕырдан, Сири киртитэн, Дойдуну буортулаан, Киһи эрэ аатын былдьаан, Чыыбырҕаан сырыттаҕым эбээт, доҕоттоор! Өксөкүлээх Өлөксөй
Аатын (да) ааттаппат көр аатын ааттыах (эрэ) кэрэх. Ноо, Ньукууска. Хата бэйэтинэн киирэн кэллэ. Аатын да ааттаппат бэрт аллаах киһи буолла эбээт. Сибилигин аҕай эйигин ахтыбыппыт. Г. Нынныров. Аатын ааттатыа — үтүө ыччат бар дьоҥҥо сөбүлэтэн, хайҕатан, төрөппүттэрин, дьонун-сэргэтин үчүгэйдик ааттатыа. ☉ Любовь и признание молодым — доброе слово родителям
Оҕобут Октябринабыт күн сиригэр көрбүт күндү дьолбут... Ааппытын ааттатар киһибит. М. Попов
Бэйэбит төрөппүт оҕобут да суох буоллар, хайаан даҕаны, ааппытын ааттатар ыччаты булуохха диэн санаммыппыт. С. Ефремов
Бэйэбитигэр кэлэн күтүөт уол, баҕар, оҕо буолуох, ааппытын ааттатыах этэ. М. Доҕордуурап
Ырыам, дьэ, уостан түспэккэ Ылланан, бар дьоммор таптаттын, Уонна, умнуллан сүппэккэ, Уһуннук мин ааппын ааттаттын. Күннүк Уурастыырап. Аатын ааттыах (эрэ) кэрэх — ким эрэ туһунан этэ түһээти кытта кини баар буоларын туһунан. ☉ Легок на помине (букв. стоит только назвать его имя)
Аатын ааттыах эрэ кэрэх, Мишалара атаҕыттан төбөтүгэр тиийэ сабыс-саҥа таҥастаах, эриэн тирии чымадаан тутуурдаах бу чырбас гына түстэ. Н. Лугинов
Аатын ааттыах эрэ кэрэх! Илэ бэйэтинэн бу кэллэ! Софр. Данилов. Аатын алдьат (сураҕын сууй) — 1) холуннар, баһааҕырт; куһаҕан быһыыгынан үтүө суолтатын түһэр. ☉ Чернить, хулить кого-л.; позорить, пятнать доброе имя кого-что-л. (своим предосудительным поступком, поведением)
Аҕабыт үтүө аатын алдьатымаҥ, Ытык этин киртитимэҥ, тэпсимэҥ! П. Ойуунускай
Саас — үйэ тухары бу Эмис нэһилиэктэн түөкүн буолбут киһи суоҕа. Бүтүн нэһилиэк аатын алдьаппыт баҕайы. Эрилик Эристиин
[Коля:] Оо, дьэ. Эн өйдөө эбээт. Эн куһаҕан үлэҥ бүтүн пиэрмэ аатын алдьатар. С. Ефремов; 2) кыай-хот, самнар. ☉ Победить, одолевать (и тем обесславить)
Соллоҥноох соҕотох харахтаах содуомнаах халлаан оһоллоох уолаттарын умсарарга оҥорбутум, аҥаардас харахтаах адьарай уолаттарын ааттарын алдьатарга айбытым. Саха фольк. Баҕыста сытыйбыт сирэйгин быһыта сынньаммын ааккын алдьатыам, сураххын сууйуом. Киэр буола тарт, икки харахпар көстүмэ! Амма Аччыгыйа. Аатын билбэт (умнубут) акаары — хоҥ мэйии, далай акаары. ☉ Круглый дурак (букв. не знающий (забывший) свое имя). Охтон туран баран аатын умнубут акаарыга дылы (өс хоһ.). Аатын билбэт буола (гына) — наһаа, олус, сиэри таһынан. ☉ Чрезмерно, непомерно, сверх всякой меры
Ону [көһөрүллүбүт сири] үҥэн ылаат, аатын билбэт гына байда. Эрилик Эристиин
Хайа, доҕоттоор, ааккытын да билбэт буола тоҥон кэлээхтээбиккит дии. «ХС»
Арамаан оҕонньор, аатын билбэт гына кыыһыран, тыл эппитэ. «ХС». Аатын киртит — холуннар, түһэр, түһэн биэр. ☉ Порочить, компрометировать, бросать тень на кого-что-л.
Аҕата эрэйдээх баран уолу дьонугар үҥсүбүтүн: «Хара ыт, аны биһиги оҕобутун аатын киртитэ сылдьаҕын дуо?» — диэн сирэйин таһыйан таһаарбыт этилэр. П. Ойуунускай
Бу биһиги холкуоска, ол-бу түөкүттэри түбүлэтэҥҥит, холкуос аатын киртитэн эрэҕит. Күндэ. Аатын оонньотор түөлбэ — биллэ-көстө сатыыр, аатын үрдэтэ, сураҕыра сатыыр. ☉ Домогаться известности, стремиться к популярности. Соруйан оннук гынар — аатын оонньотор буоллаҕа. (Ким туох эмэ) аатын түһэн биэр (үксүгэр «ким, туох эмэ аатын түһэн биэримэ» диэн курдук тут-лар) — ким, туох эмэ үтүө суолтатын, чиэһин түһэр (куһаҕан быһыыгынан). ☉ Ронять честь, достоинство, доброе имя кого-чего-л. (своим дурным, предосудительным поведением; обычно употр. в отриц. ф. и отриц. оборотах)
Айыы аймаҕын, күн улууһун үтүө өрөгөйдөөх аатын түһэн биэримэ! Саха фольк. Төрөппүт аҕа, ийэ аатын Түһэн эрэ биэримээриҥ! Хаамар хардыыгыт хаҥаатын, Охсор охсуугут чиҥээтин! Эллэй
[Мэндэ:] Сорох-сорохторбут манна кэлэн саха ыччаттарын ааттарын түһэн биэрээри гынныбыт. И. Гоголев
Аатын хараарт көр аатын киртит (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). Оҕолорум, ыччаттарым, Улуу суолга бараҕыт, Саха аатын хараардымаҥ, Саалаахтан самнымаҥ, Охтоохтон охтумаҥ, Уруй-айхал! Т. Сметанин
[Сүөкүлэ:] Кини [Киирик] ыраас аатын хараарпатыгыт, кини тапталларын былдьаабатыгыт. С. Ефремов
[Хаппытыан] сааһыгар бэйэтин бэйэтэ сириммэтэх, мөҥүммэтэх киһи. Хаһан да аатын хараардымматаҕа. А. Сыромятникова. Аатын ыл — 1) саҥа суолтаҕа киир (хол., социальнай балаһыанньаҕын уларыт, идэни ыл). ☉ Оказаться в новом качестве, в новой роли (напр., стать семьянином, получить новую специальность)
Тыый, тоҕо түргэнэй? Аҕыйах хонугунан учуутал аатын ылбыт. Н. Лугинов
Аҕыйах сыл буолла туспа ыал аатын ылбыта. А. Сыромятникова
Саргылана институту бүтэрбитин туһунан дипломун кытта учуутал үрдүк аатын ылбыт курдук санаабыта. Софр. Данилов; 2) кыай-хот, самнар. ☉ Победить, одолеть и обесславить
Дыгын баай бэйэтинэн тахсан ыһыах ыспыт буолан албыннаан ыҥыран, өлөрөн аатын ылаары гынан баран, таах төннөн турар. Саха фольк. Уорбутун тоһутар Улуу бөҕөстө тосхойуҥ, Ааппытын ылар Ааттаах аһааччыта аҕалыҥ. С. Зверев. Аатыттан ааспыт — урукку сөптөөх, үтүө туруга сүппүт, буорайбыт; туһатыттан тахсыбыт, туһата суох буолбут. ☉ Потерять прежнее нормальное состояние; стать бесполезным, непригодным
Ынчыктыырыттан, тыынарыттан иһиттэххэ, киһи аатыттан ааспыт киһи быһыылаах. А. Софронов
Тойонуом! Ыал аатыттан аастым, биир бастыҥ ынаҕым «эбэҕэ» өллө, соҕотох ынахтаах хааллыбыт. Эрилик Эристиин
Быһыт бэйэтэ, кырдьык, бүүс-бүтүн! Ол эрээри кини, быһыт аатыттан ааһан баран, көҥдөй көхсө эрэ барыйан турар. Амма Аччыгыйа. Аатыттан аһар — буорат, кими, тугу эмэни туһата суох оҥор, урукку үтүө туругун сүтэр. ☉ Вывести кого-что-л. из прежнего нормального или добротного состояния, привести в негодность
[Даайыс:] Отчут уол түбэһэ кэлбэтэҕэ буоллар, букатын киһи аатыттан аһарыа эбит. А. Софронов
Оҕобун сэрэнэн тут-хап, кыайар уола. Олус наһаалаамаҥ. Киһи аатыттан аһараары гыммыккыт. Күннүк Уурастыырап
Манна сырыттаххытына тойоҥҥут эмиэ киһи аатыттан аһарыа. Эрилик Эристиин. Аатыттан суох — букатын суох, баар буола да сылдьыбатаҕа. ☉ Совершенно нет, никогда и не было. Аат (ааты) ыыт — 1) куһаҕанынан, мөкүнэн сураҕырт. ☉ Навлекать позор на кого-л., порочить
Кэлэ-кэлэ, эмээхсин, дьэ Кэргэннэ ыл дии-диигин, Арахпакка хаайаҥҥын, Ааппын ыыттыҥ, алдьаттыҥ. Күннүк Уурастыырап
[Уоһук:] Сэгэриэм, кыыһырыма. Туох кистэлэ баарый? Эн ылыгаскынан аатырбыт киһи этиҥ ээ. [Токуруйа:] Ол баайдар холуннараннар, аат ыыппыттарын аайы. Күндэ; 2) дьоҥҥо үтүө өттүгүнэн билин, сураҕыр. ☉ Слыть, стать известным своими добрыми делами
Дьоллоох уол оҕо маннык героическай аармыйа буойуна буолан, өлбөт-сүппэт аатын ыытыа, кини кыайыыларыгар аатын кытта суруйтарыа. Суорун Омоллоон
◊ Аат таайсыыта — икки бөлөххө хайдыһан, аат бэрсэн (хол., үүнээйи, көтөр аатын) таайсар саха оонньуута, үгүс ааты таайбыт бөлөх кыайар. ☉ Якутская народная игра: разделившись на две группы, отгадывают прикрепленные каждому имена-названия (напр., птиц, растений). Группа, отгадавшая большее количество имен, считается выигравшей. Аат туохтуур тыл үөр. — предмети хайааһынынан быһаарар эбэтэр ааттыыр туохтууртан үөскээбит түһүктэнэр форма. ☉ Причастие
Аат туохтуурдар этиигэ кэпсиирэттэн ураты хайа баҕарар чилиэн …… быһаарыы, туһаан, толоруу эбэтэр сиһилии да буолуохтарын сөп. ДНД СТ
Аат туохтууру үөрэтэргэ даҕааһын ааты уонна туохтууру хатыланар, ол аат туохтууру ити саҥа чаастарын тэҥнээн үөрэтэр кыаҕы биэрэр. ННН СТМО. Аат тыл тыл үөр. — предмети бэлиэтиир уонна ким? туох? диэн ыйытыыларга хоруйдуур саҥа чааһа. ☉ Имя существительное
Аат тыллар киһини, сүөһүнү, көтөрү-сүүрэри, үүнээйини, туттар тэрили, таҥаһы, веществоны уонна наука, техника, айылҕа, олохдьаһах, быһыы-майгы, хайааһын араас көстүүлэрин бэлиэтииллэр. ДНД СТ. Аатын (ааты) сүк — ханнык эмэ ааты илдьэ сырыт, ким туох эмэ аатынан ааттан (үксүгэр бочуоттаах ааты түһэн биэрбэккэ илдьэ сылдьыы туһунан). ☉ Носить чье-л. имя (обычно почетное имя — достойно)
Кыыспыт Ира холкуоһугар ыанньыксыттаан, коммунистическай үлэ ударнигын аатын сүкпүтэ, билигин университет устудьуона. П. Аввакумов
Ташкент кылаабынай уулуссата. Кини В.И. Ленин аатын сүкпүтэ үйэ чиэппэриттэн орто. «Кыым»
Үөлээннээҕиэм, ахтыах эрэ Ааспыт аараан суолбутун: Арыт суоһар, арыт кэрэ олорбут олохпутун, «Саҥа дьон» диэн ааты сүкпүт Сааскы чаҕыл күммүтүн. С. Данилов. Аҕатын аата — киһини аҕатын аатынан ааттааһын. ☉ Отчество. Аата Ньургун, аҕатын аата Петрович
□ Кини куурус устудьуоннарын бүтүннүүлэрин ааттарынан, аҕаларын ааттарынан ыҥырар
Өйдүүрэ да бэрт! Н. Лугинов. Албан аат үрд. — дьоҥҥо-сэргэҕэ уһулуччулаах үтүөнү оҥорон киэҥник биллии, үтүө, киэҥ сурах. ☉ Громкая слава
Арыт маҥан кыталык буолан Өрүү мин түүлбэр киирэр, өрүү көстө күлүбүрэр Манчаары маҥан ата, Манчаары албан аата. С. Данилов
Айыллан, чочуллан иитиллибит Аан ийэ дойдутун араҕас сирэмигэр Аллаах ат атаҕа тиийбэтинэн, Көтөр аал кыната сиппэтинэн Кини албан аата айаарбыта. Эллэй
Өлөксөй аҕатын томороон доруобун соспутунан сылдьар. Оскуолатын уонна дьиэтин икки ардыларыгар маҥнайгы көҕөҥҥө, баҕар, кини түбэһиэ эбээт, нэһилиэк үрдүнэн бастыҥ сааһыт албан аатын быйыл, баҕар, кини сүгүө эбээт. Амма Аччыгыйа. Анал аат тыл үөр. — биир предмети атылыы предметтэртэн арааран тустаан ааттыыр тыл. ☉ Имя собственное. Ахсаан аат тыл үөр. — предмет ахсаанын, чыыһыланы эбэтэр кэриччи ааҕыыга предмет хаһыс буоларын бэлиэтиир саҥа чааһа. ☉ Имя числительное
Ахсаан аат этиигэ хайа баҕарар чилиэн буолар, ол эрээри үксүн быһаарыы быһыытынан туттуллар. ДНД СТ. Даҕааһын аат тыл үөр. — предмет бэлиэтин көрдөрөр саҥа чааһа. ☉ Имя прилагательное
Даҕааһын аат этиигэ быһаарыы уонна кэпсиирэ буолар. ДНД СТ. Дьоһун аат — ытык, тулхадыйбат, дуоспуруннаах чиэс, ытыктабыл. ☉ Нерушимая, прочная честь
Москва, Сталинград тулата Дьоһун ааппытын туоһулуур, Дойду туттарбыт болото Дуолан бухатыыр оҥортуур. Эллэй
[Варвара:] Дьөгүөр Дьөгүөрэбис, эн суон сураххар, дьоһун ааккар, кыһалҕа тирээн кэллим. С. Ефремов
Куһаҕан аата көр хос аат. Үгүс саҥатыгар булкуллан, ыалдьыт киһи куһаҕан аатын этэн кэбиһэн баран, саатыгар, таһырдьа сүүрэн хаалар. Амма Аччыгыйа
Кууһума, көр бу өлөөрү сытан куһаҕан ааппынан ыҥырдаҕа диэн, өһүргэннэ. Н. Павлов. Нууччалыы аат көр сүрэхтээх аат (аата). Сахалыы аат (аата) — саха тылынан бэриллэр сүрэхтээх аатын таһынан аат; саха сүрэхтэниэн иннинээҕи аата. ☉ Дохристианское имя якутов; имя, даваемое помимо христианских имен
Бу оҕо саас күөх от үүнэн эрдэҕинэ төрөөбүт, онон аҕата Быттааны Сүөдэр, бэркэ үөрэн, оҕотугар сахалыы аат биэрбит [Манчаары]. МНН
Сахалыы аата Мэник Миитэрэй, үөрэҕэ суох буолан баран, сытыы-хотуу тыллаахөстөөх, турбут-олорбут киһи. «ХС». Солбуйар аат тыл үөр. — аат тыл, даҕааһын уонна ахсаан аат оннугар туттуллар саҥа чааһа. ☉ Местоимение
Солбуйар аат чопчу биир өйдөбүлэ суох, кини суолтата хайа тылы солбуйарыттан тутулуктанан, уларыйан иһэр. ДНД СТ. Сүрэхтээх (православнай) аат (аата) — христианскай православнай итэҕэл тэнийбитин кэнниттэн иҥэриллибит аата. ☉ Православное имя (после принятия христианства)
Сүрэхтээх аатым Мартыын, Айбыт аҕам Уйбаан диэн, Уйбаан уола Мартыыммын. И. Гоголев
«Эй, Харалаампыйабыҥ диэн оттон Эрдэлиириҥ бырасылаабынай аата эбээт, доҕоор!» — диэтэ Бутукаай Дьөгүөр. Амма Аччыгыйа. Таптал аат (аата) — киһини төрөппүттэрэ, дьонсэргэ таптаан иҥэрбит биһирэмнээх суолталаах анал аат. ☉ Прозвище, данное родителями, близкими (обычно с положительным оттенком)
— Кини [Маайа] таптал аата. — Чооруос. Онтон өһүргэнээччитэ суох. — Өйдөөтүм. Эйиэнин курдук хос аат буоллаҕа. — Суох. Миэнин курдук, таптал аата. Айталын
Кыра эрдэххинэ дьонуҥ-сэргэҥ иҥэрбит таптал аата диэн эмиэ баар. ФЕВ УТУ
Кырдьаҕастар билэллэр Уолу таптал аатынан, Оттон кэрэ дьүөгэлэр Мичээрдииллэр уоран. С. Данилов. Үрдүк аат — үрдүк чиэс, үрдүк бочуот, сүгүрүйэр ытыктабыл. ☉ Высокая честь, преклонение. Үтүө ийэ дойдутун Үрдүк аатын айхаллаан, Хоһоон бөҕөнү эппитэ, Хомус эмиэ тарпыта. Күннүк Уурастыырап
Байыас буолбут дьоллоох уол оҕо доҕоруом! Билэҕин дуо, эн хайдах курдук үрдүк чиэскэ тиксибиккин, үрдүк ааты сүкпүккүн?! Суорун Омоллоон
Үрдүк ааттарын, үтүө сурахтарын алдьатыахтарын кэрэйбиттэр, дойдуларын-дьоннорун, өстөөх атаҕа үлтү тэпсэн иһэх оҥосторун көрүөхтэрин баҕарбатахтар. П. Ойуунускай. Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрөөбүт Ньургун Боотур обургу, мин диэтэх дьахтар үрдүк ааппар, үтүө сурахпар кэллиҥ дуо? Ньургун Боотур. Үтүө аат — чиэс, бочуот, ытыктабыл. ☉ Честь, почет, уважение
Эн үтүө ааккар, үрдүк сураххар тоҕус халлааҥҥа тиийэ аатырдан туран туйгун ыһыаҕы туругуртубут! Ньургун Боотур
Саха буойун уолаттара Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр сылдьан үтүө ааты, үрдүк сураҕы эмиэ ылбыттар. Суорун Омоллоон
Эн үтүө ааккар, ити биир бырааппын тэтиэнэххэ холуур буолан, оонньотон боруобалаан көрөөрү аҕалбытым. Эрилик Эристиин. Харыс аат көр харыс тыл. Кинини [Уһун Күөлү] олохтоохтор өссө эбэ дииллэр. Итиннэ Уһун Күөл харыс аат, оттон эбэ — эмиэ харыс аат, өссө ытык аат. Багдарыын Сүлбэ. Хос аат — киһини дьүһүннээн, быһыы быһан ааттаабыт ааттара (үксүгэр өһүргэстээх, ардыгар ыыс дэгэттээх). ☉ Прозвище (обычно с отриц., иногда ругательным оттенком)
Ол алаас арҕаа томторугар ааттаах баай Баһылайап Охонооһой, хос аата «Туруйалаах тойоно», олорбута. Амма Аччыгыйа
Туундара дьоно бука барылара турардыынтурбаттыын балыктыы барбыттар. Арай Ньылаарыс (Бочкарев хос аата) сынньалаҥнык кэтэҕиттэн тардыстан сытар. Тоҕус уоннаах оҕонньор сытымына даҕаны. Эрчимэн
II
1. аат.
1. Христианскай итэҕэлинэн киһи өллөҕүнэ, тыыннааҕар оҥорбут айыытын иһин кута-сүрэ тиийэн муҥура суох сору-муҥу көрөр аллараа абааһылар дойдулара. ☉ Ад, преисподняя
Ууга түстүм дуу? Уокка умайдым дуу? Аакка таҥнаһынным дуу? Үөдэн түгэҕэр түстүм дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
Аньыылаахтар бука бары Аакка түһэн өлүөхтэрэ. Күннүк Уурастыырап
Алдьархайдаах хара тыынын ылан Аллара, аакка, умайа турар уот сымалаҕа Умса ас. С. Васильев
2. үөхс. Абааһы, адьарай, илиэһэй (үксүгэр сөҕөр, дьиктиргиир элэктиир дэгэттээх). ☉ Черт, дьявол, леший (обычно с оттенком изумления и насмешки)
Мишка буруйун мүлүрүтэн, бэркэ ирэн-хорон олорон, күлэ-күлэ кэпсэтэллэр уонна онтукаларын, «аат уола, илиэһэй киһитэ, дьэ быһа, адьарай диэтэҕиҥ», — диэн тылынан бүтэрээччилэр. Р. Кулаковскай
Ньыыкаан! Аат уола, бэдик, бу хантан-хаһан өрө күөрэс гына түстүҥ? В. Титов
Таһырдьа тахсыбытым, арай уол, бу аат тыына баара, ойуур диэки бытыгырыйа турбут. «ХС»
△ Сор-муҥ, эрэй, абааһы (кимтэн-туохтан эрэ олус мэһэйдэтэн, абааһы көрөн кыйаханан этии). ☉ Черт, проклятье (говорится о ком-чем-л. мешающем, раздражающем)
«Аат сүөһүтэ, сорбун сордоон да эрэр»,— диэн ботугураабытынан, Микиитэ ынах кэнниттэн сүүрдэ. Амма Аччыгыйа
Аат көлөттөрө, син тахсан сааттыгыт дии. Суорун Омоллоон
Тохтотор да бокуой суох, Иннин хоту дьөгдьөрүтэр. Адьаһын да умса охсуох Аат тыала сэниэтин эһэр. Урсун
2. даҕ. суолт. Куттал, иэдээн, өлүү (сирэ-дойдута). ☉ Страшный, бедственный, гибельный (напр., о месте)
Бу аат дойдутуттан күрэниэххэ дэһэннэр, утуйбакка эрэ көлөлөрүн көлүммүтүнэн бардылар. Болот Боотур
[Мария:] Санаарҕаама, этэҥҥэ буоллаҕына биһиэннэрэ сотору кэлиэхтэрэ, бачча тыастара-уустара иһиллэр дьон, бу аат олоҕуттан хостуохтара. Н. Туобулаахап
♦ Аат айаҕа — аакка киирэр аан; сатана дойдута. ☉ Ворота в преисподнюю
Дьэс-чаҥ күннээх, таҥнары ыйдаах, Умсары уурбут халлааннаах, Сытыган уулаах, салыҥ буордаах Тимир иһирик ойуурдаах Аллараа дойду, аат айаҕар Аартык арыйан кини түһэр. Дьуон Дьаҥылы
Хоммут уоспутунан Хоҥнордохпутуна, Өрөөбүт уоспутун Өһүллэхпитинэ, Аат айаҕа Аппаҥнаабытынан барыа. П. Ойуунускай
Аат айаҕын курдук Алдьархайдаах саахталар Айахтара аҥастылар, Үөдэн түгэҕин курдук Үлүгэрдээх хорооннор Дьөлүтэ көҥүрүстүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй

саҥа алл. Кыйаханыыны, кыһыыны, абарыыны көрдөрөр. ☉ Обозначает досаду, раздражение, недовольство
Өлүү, өһөс үөскээтэ, Атыыр айдаан адаҕыйда, Аат туолар аҕай ньии... А. Софронов
Аат туоларбын, ыат татайбын! ПЭК СЯЯ

аат., эргэр., үрд. Чиэс, үрдүк суолта. ☉ Слава, известность
Аламай күнү кытта, Айыҥат аймаҕын кытта Аат-миҥэ былдьаһар, Атаанмөҥүөн аахсар Анабыллаах андаҕардаах Ааттаах байҕал этим [Муустаах муора]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аны тугунан Аат-миҥэ былдьаһаллар эбит?! Кыайа үөрэммиттэр кыайа туруохпут! П. Ойуунускай
Оччоҕо ыһыахха былыргылыы майгынынан илии-атах оонньуулара, бэрт былдьаһыыта, аат-миҥэ ыытыһыыта буолара үһү. Саха сэһ. I

үрд., көр аат-миҥэ
Аан ийэ дайды Айыллыаҕыттан ыла Аламай күнү кытта, Айыҥат аймаҕын кытта Аат-мөҥүөн аахсарга анабыллаах Ааттаах байҕал Муустаах муора Өлүөнэ өрүһү кытаанахтык кырыыр. Суорун Омоллоон

аат.
1. Анал аат (үксүгэр киһиэхэ туһаайан, аатын ханныгын баҕарар араарбакка этэргэ). ☉ Личное имя (обычно понимается обобщенно или безотносительно к фамилии, отчеству, прозвищу)
Тукаам, эн бэйэҥ хайа диэки оҕоҕунуй? Аатыҥсуолуҥ кимий? Амма Аччыгыйа
[Ньургуһун Ньукулай:] Туох бөрүкү билэрдээх буолуомуй, сити да киһини хаадьаа көрөр этим, аатын-суолун умнан да кээспиппин, дойдубуттан арахпытым бэрт өр буолла. Күндэ
Эн уҥуоххар аатыҥ-суолуҥ суруллубатар даҕаны, эн умнуллубат уруйдаах уҥуоҕуҥ үрдүгэр кыырыктаах кынчаал өргөһө кылбайан умайа күлүмнүүр. П. Ойуунускай
2. Киэҥник биллии, сураҕырыы, албан аатырыы. ☉ Громкая слава, широкая известность
Ааты-суолу биир тэҥинэн Үллэстэбит биһи бары. С. Данилов
Ыраах-чугас диэбэккэ, Ыһыахтарга тиийтэлээн, Атах-илии оонньуутугар Аата-суола биллибитэ. Күннүк Уурастыырап
3. Бочуот, чиэс, ытыктабыл. ☉ Почет, честь, уважение; репутация. Таптал баай хоту, аат-суол да хоту буолбат (өс ном.)
♦ Аата-суола алдьанна көр аата алдьанна
Киһилии аатыҥсуолуҥ алдьанара, үтүө, сырдык ыраҥ бүтүннүүтэ хара дьуоҕаҕа тимирчи тэпсиллэрэ, кэскилиҥ, эрэмньиҥ букатыннаахтык эстэрэ — бу баар эбит саамай ынырык, саамай алдьархайдаах. Софр. Данилов
Аатыҥ-суолуҥ алдьана илигинэ, Ол балтыгын ойоҕум оннугар Ойох кулу! П. Ойуунускай
Аат-суол былдьас көр аат былдьас. Кини убайа Бүөтүккэ аҥаардастыы аатырарын сөбүлээбэт, аат-суол былдьаһар. «ХС»
Биһиги аны бэркэлээтэҕинэ икки-үс сыл барыахпыт, омуннаатахха уон сыл олоруохпут. Дьэ оннук дьону кытта аатсуол былдьаһа сатыыр сөп буолуо дуо. Р. Кулаковскай
Аат-суол ыыт көр аат ыыт. «Күүскүнэн баран хаалан бараҥҥын аат-суол ыыта сылдьарыҥ сыыһа буолуо», — диэн ньымааттыы хаалла, күүлэҕэ өйөнөн туран, Никифоров кинээс. М. Доҕордуурап
Соруйан аатсуол ыытан, куоталаһан эрдэхтэрэ. Түөрт сүүс киһини ыҥырбыттар [урууга]. «Кыым»
Аатын-суолун алдьат көр аатын алдьат. [Өрүүскэ:] Холкуос ситэ атаҕар тура илигинэ бу маннык дьоннору киллэрэн холкуос аатын-суолун алдьатар диэн туох баҕайытай? Күндэ
[Долгунуоп:] Хайдах дьаабылана сылдьаҕын, ааты-суолу алдьатан? Амма Аччыгыйа

аат. Олус киэҥник биллии, аатырыы (үчүгэйинэн да, куһаҕанынан да, үксүгэр дьиҥ бэйэтэ сирэйинэн биллибэккэ-көстүбэккэ). ☉ Широкая известность, популярность (обычно заочная); дурная слава, скандальная известность
Тимофей Андреевич Бурцев бастыҥ ыанньыксыт быһыытынан аатасураҕа киэҥник биллибитэ. «Кыым»
Саха бастакы революционерын К.Г. Неустроев аата-сураҕа киэҥник биллэр. П. Филиппов
«Бу сорбун-муҥмун, бу ааппын-сурахпын!» — диэн бабыгырыыбабыгырыы, ытаан ыгдаҥныыр. Күннүк Уурастыырап

көр аарт-татай! [Анньыһар Боотур:] Аат-татай эбит, оҕолоор! Тоҕооһо суох кэмҥэ түбүлээтэхтэрэ!.. И. Гоголев
Ар-дьаалы! Ааттатай! Бу уһун дураар хочолоох, киэҥ дьалхаан сыһыылаах, уһун куйаар толоонноох дойду эбит, оҕолоор! Саха фольк. Аат-татай... — диэн Ботугураатым, Чуҥкук ааммын Арыйдым, Таһырдьа ойон таҕыстым. С. Данилов

аата-ахса биллибэт (суох). Кыайан ааҕыллыбат, балысхан элбэх. ☉ Бесчисленный, неисчислимый (букв. имя-количество его неизвестно).

туохт.
1. Тугу эмэни, баһылаа; дьоҕуру ыл; хайдах эрэ көрүҥнэн (хай. туһунан этэргэ). ☉ Быть, являться; делаться, становиться. Учуутал буол. Харса суох буол. Учуонай буол. Ыал буол
□ Эн ирдиҥ-хордуҥ, Эр бэрдэ буоллуҥ, Билигин, дьэ мин Билбиппин Бэрсиим, Олоҕум туһунан Оҕобор кэпсиим. Эллэй
Кини хараҕын симэн, Москва Биэс сууккаҕа утуйбатаҕа. Ытыктыы куруйан, ый тахсан Бочуоттаах харабыл буолбута. Күннүк Уурастыырап
2. Оҥоһулун, үөскээ, үөскээн үөдүйэн таҕыс (туох эмэ түбэлтэ туһунан). ☉ Быть, происходить, случаться. Бүгүн мунньах буолар. Тоҥоруу буолбут. Бырааһынньык буолла
□ [Дэһээтинньик:] Сотору улахан мунньах буолар, сэтээтэл дайыымпаны иэстии тахсар үһү. А. Софронов
Фергана уонна Перовскай куораттарга осада балаһыанньата буолбут. Эрилик Эристиин
Быйыл күһүн сир харанан туран тоҥуута буолла. Т. Сметанин
3. Саҕалан, кэл (үксүгэр дьыл кэмин, о. д. а. бириэмэ кэрчигин туһунан этэргэ). ☉ Наступать, начинаться, приходить (о времени года: зиме, весне и т. д.). Кыһын буолла. Күн ортото буолла. Имньим буола түстэ
□ Ыарахан былыттардаах бороҥ халлаан тыына тымныйбыт, кыһын буолара чугаһаабыт. Күндэ
Киэһэ буолла, халлаан барыарда, арҕаа эҥэргэ сырдык им саһарҕата тунаарыйан көстөр. Амма Аччыгыйа
Киэһэ аһылыгы аһаан баран, хараҥа буолбутун кэннэ, Гурьянов биһикки сарсын сытар саҥа позициябытын булан бэлэмнии бардыбыт. Т. Сметанин
4. -ар диэн аат туохтууру кытта хайааһын мэлдьи, куруук оҥоһулларын көрдөрөр көмө туохтуур суолтатыгар туттуллар. ☉ В сочетании с причастием на -ар основного глагола употребляется в качестве обычного служебного глагола, означающего регулярность, обычность, постоянство действия
Билигин, хомсомуолуттан таһаараннар, быһыыта, өйдөнөн эрэр быһыылаах, син онтон-мантан толлор, дьиксинэр буолбут. П. Ойуунускай
Тогойкин хайдах эрэ дьиксинэ санаата, сотору-сотору тулатын көрүммэхтиир, кэннин хайыспахтыыр буолла. Амма Аччыгыйа
[Куһу] үксүгэр сыыһарбыт. Онтон кэнники үөрэнэн-үөрэнэн син табар буолбуппут. Т. Сметанин
тюрк. бол

ситим т.
1. Араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри утарар дэгэттээх төннүктээх ситиминэн холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения оборотов и придаточных предложений уступительной связью с противительным оттенком (хотя, хотя..
но, однако). Олоо тугу да үлэлээбэт буолан баран, ас минньигэһин аһыыр, орон сымнаҕаһыгар утуйар. Т. Сметанин
Үсүһүн ытта, куобах табылынна буолан баран, көҥдөйдөтөн, бытаан соҕустук барбытын курдук бара турда. Д. Таас
Бу тыл Бурхалейга сүрдээх кыһыылаахтык иһилиннэ буолан баран, ону аахса турар бириэмэ суох этэ. Эрилик Эристиин
2. Болдьох-төрүөт ситиминэн араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения условнопричинной связью оборотов и придаточных предложений (раз — в значении «если, коль скоро»)
Бэйэм тот буолан баран, тоҕо кыһаныахпыный? Эрилик Эристиин
[Сандаарка:] Дөбөҥ буолумуна, холбоһор буолан баран, тугу эмиэ тарда сылдьыахпытый? С. Ефремов
Ол эрээри, айыы дойдута буолан баран, хайдах туох даҕаны саҥа салайар, киһи хараҕа таптыы көрөр кыыла, көтөрө суох буолуой. Н. Неустроев

сыһыан холб. Саҥарааччы туох буолуоҕун аахсыбакка, кэрэйбэккэ туран, быһаарыныытын көрдөрөр. ☉ Выражает решимость говорящего с игнорированием последствий и результата данного поступка, действия (пусть, пусть будет и так)
Буоллар буоллун! Куоластыаҕыҥ! В. Ойуурускай
Буоллар буоллун! Наай буоллар сиэ! И. Гоголев
Буоллар буоллун, мин кыһаммаппын. В. Овечкин (тылб.)

туохт.
1. Сытыйан-ымыйан, аҕыран киһи сиэбэт туруктан (ас туһунан). ☉ Испортиться, гнить, стать несъедобным (о пище)
Сайыҥҥы куйааска өйүө сыыһа төһө өр бараахтыай? Бииринэн кэмчитэ бэрт буолар, иккиһинэн өр барбакка буорту буолан хаалар. Н. Заболоцкай
Бултуйбут киһи утуйбат баҕайыта. Инньэ гыннаххына булдуҥ-аһыҥ буорту буолуо буоллаҕа дии. Р. Кулаковскай
Уон гектартан кэлбит ол хортуоппуй барыта сиэмэҕэ ууруллубута, кыһынын буорту буолбакка үчүгэйдик туораата. П. Егоров
2. Туох эмэ тэбиититтэн, содулуттан майгы-сигили өттүнэн сатарый. ☉ Испортиться, разложиться (морально)
[Дьаакып:] Ити үчүгэй киһи тахсыах киһитэ буорту буолаары гынна. А. Софронов
Сүрдээх тыл, ити аата, Коля эн быраатыҥ улаханнык буорту буолбут киһи буолла, дьэ. С. Ефремов
3. Күүс таһынан хамсаныыттан, олус ыарахан үлэттэн иһэтин, эчэй, эмсэҕир. ☉ Надорваться (напр., от тяжелой, непосильной работы)
• Чэ, олус үлэнэн тиргиллэн араас ыарыыга ылларыахтара, эрдэ да кырдьыахтара. — Эн бөлүһүөктүүрүҥ курдук буолбатах. Күүһэ кыайар киһи үлэттэн буорту буолбат, — диэтэ Костя. М. Доҕордуурап
Киһини өлөрүү, соруйан кырбаан доруобуйата буорту буолар гына эчэтии, — поезд сууллуутугар тиийиэн сөптөөх дьайыыны соруйан оҥоруу иһин эппиэтинэскэ киһи уон түөрт сааһыттан тардыллар. СГПТ

туохт. Тугу да кыайан өйдөөбөт, быһаарбат буол (хол., олус сылайан). ☉ Утратить способность воспринимать что-л. (от усталости, громкого шума, яркого света)
Оҕонньор дэлби сылайан, килээ-халаа буолбут, киһи саҥатын олох өйдөөбөт. — [Макаар] аар-маар, килээ-халаа буолан, аҕыстан тураахтаата. Суорун Омоллоон

туохт., кэпс. Тугу да гынара суох буолан мээнэ сырыт, тэлбиҥнээ. ☉ Шататься без дела
Манна тугу тэлбиисэ буолан сылдьыаҥый, [Кавказка] баран кэл. Р. Кулаковскай

төһө ахс. аат. 3 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 3
Тумарык былытынан бүрүллэн турар бүтэй халлааҥҥа үс чобоо уолаттар өрө субуруһан тахсаннар, үнтү баран эһиннилэр. Амма Аччыгыйа
Олоҥхоһут биир бэйэтэ үс идэни тэҥҥэ баһылыыра: ырыаһыты, поэты, артыыһы. Суорун Омоллоон
Биир эһэни, үс табаны өлөрдүбүт... — диэн Эрбантей хаһыытаан эттэ. Эрилик Эристиин
♦ <Үс бараа хара> күлүгэр үҥк (сүгүрүй) көр күлүк
Үс бараа хара күлүгэр үҥэн Сүһүөхтээх бэйэлэрэ Сүөдьэлдьиспитинэн бардылар. П. Ойуунускай. Ньургун Боотур …… айыы дьонун хаһан даҕаны атаҕастатыахпыт суоҕа диэн андаҕайан, бэйэтин үс бараа хара күлүгэр үҥтэ. Болот Боотур
Үс бараа хара күлүктэригэр сүгүрүйэммин Ыһыктыбат андаҕайы андаҕайдым. С. Данилов
[Чоочо начаалынньыкка:] Күн ыраахтааҕы ытыктабыллаах ылгыныгар, эйиэхэ, үс бараа хара күлүккэр сүгүрүйэбин. В. Протодьяконов. Үс бүүрүгэ бүрүллүбүт түөлбэ. — барар-кэлэр сирэ суох буолбут, улаханнык ыктарбыт, ыксаабыт. ☉ Быть загнанным в угол (букв. три обшивки его пришиты)
Барар-кэлэр хайаҕастара бүөлэнэн, үс бүүрүктэрэ бүүрүллэн олордохторо дии. «ХС». Үс дойдуттан — араас ыраах дойдулартан (хол., ыҥырыллан кэл). ☉ Со всего света, со всех концов (быть приглашённым на что-л. — букв. с трёх сторон). Кэмпириэнсийэҕэ үс дойдуттан учуонайдар бөҕө ыҥырыллан кэлбиттэр
□ Үс дойдуттан үмүөрүһэн, Сэттэ сиртэн тиксиһэн, Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев. Үс күлүктээх киһи — албын-түөкэй, халты харбатар, кураанаҕы куустарар киһи. ☉ Пройдоха, жулик (букв. человек с тремя тенями). Үс өргөстөөх, аҕыс кырыылаах — күнүн оройугар сылдьар эдэр киһи, эр бэрдэ. ☉ Добрый молодец в расцвете сил, удалец (букв. с тремя остриями, с восемью гранями)
[Баһылай Чооруос:] Манчаары уол оҕо, ат кулун, оонньуур болот, оноҕос. О, саха үс өргөстөөҕө, аҕыс кырыылааҕа буоллар ханнык! В. Протодьяконов
Дьон үс өргөстөөхтөрө, аҕыс кырыылаахтара манна бааллар эбит. «ХС». Үс өттүгүн өҥөн, түөрт өттүгүн көрүн — тугу эмэ оннук буолуо диэн олус сэрэхэдий, сэрэнэ тутун. ☉ Быть, становиться крайне осмотрительным, осторожным
Саһыллыын киирсэргэ үс өттүгүн өҥөн, түөрт өттүгүн көрүн диэн баар. Л. Попов
Үс саха көр саха. Уордаах Акыым кулуба үс саханы ытаппыт киһи дииллэр. Саха сэһ. Өлбөт өрөгөйдөнөн, кэхтибэт кэскиллэнэн, самныбат саргыланан, үс саха үөскүөх этэ, түөрт саха төрүөх этэ. П. Ойуунускай
Өксөкүлээх эппитин өйдүүрүҥ буолуо, баҕар, Үгүс үйэлэргэ мэҥийбит Үргүөр муус буурҕаҕар Үрдэрэн үгдэрийбит Үс саха бииһин ууһун Үлүгэрин туойбутун. Күннүк Уурастыырап. Үс туман түһүөр диэри — сайын киэһэ хойукка, түүн үөһүгэр диэри (үлэлээ). ☉ До глубокой ночи (работать — букв. до падения трёх туманов)
Сайынын, үс туман түһүөр диэри сыралаһан, Үлэттэн уурайан кэлэрим. Күннүк Уурастыырап
Киэһэ үс туман түһүөр диэри үлэлиир. М. Доҕордуурап
Үс туман түһүөр диэри От охсор буоларыҥ — Сарсыардааҥҥы сиккиэри Арыый куота утуйарыҥ. «ХС». Үстэ сөмүйэтин төгүрүтүө, иккитэ эрбэҕин эргитиэ көр эрбэх. Үс үллэр үөстээх фольк. – Өлүөнэ өрүһү хоһуйар көһөр олук, уустук кубулуйбат эпиитэт (Өлүөнэ улахан салааларын Бүлүүнү, Алданы кытта бииргэ тутан этии). ☉ Постоянный эпитет, описывающий реку Лену с двумя её крупными притоками — Вилюй и Алдан
[Сөмөлүөт] Кынатын тыаһа кырылаан, Мотуорун тыаһа ньирилээн, Үс үллэр үөстээх Өлүөнэлиир өрүһү Үрдүнэн көтөн Өрө куйааран кэллэ. Саха нар. ыр. III
Урукку үйэҕэ сүүһүнэн сылларга, Утуйбут норуотум уһуктан турбута, — Үлүскэн күүстэрэ өрүтэ күүрэннэр, Үс үллэр үөстэрдээх Өлүөнэ өрүһүм халаанын уутунуу дьалкыйан тахсаннар, хараабат уоҕунан саҥаны айбыта. Күннүк Уурастыырап
Сахабыт сиригэр саас буолан, Сир аайы сибэкки тэлгэннэ. Сүүһүнэн үрэхтэр долгуһан, Үс үллэр үөстээх Ленаҕа түстүлэр. Эллэй. Үс хаттыгастаах (үрдүк мэҥэ) халлаан фольк. — үс сабыылаах, үллэһиктээх халлаан (сахалар итэҕэллэринэн халлаан тоҕуска тиийэ сабыылаах дэнэрэ). ☉ Трёхъярусное небо (по верованиям якутов, небо имеет до девяти ярусов)
Үс хаттыгастаах Үрдүк мэҥэ халлаан Үрүт өттүгэр. П. Ойуунускай
Үс хаттыгастаах халлааны өтөрү өйдүөтэххэ, үрүҥ күнү үөскэппит, Аан дойдуну айбыт, үрүҥ аар тойон аҕаккайбыат! Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Үс дойду — 1) былыргы саха өйдөбүлүнэн: үөһээ, орто уонна аллараа дойдулар (тоҕус хаттыгастаах Үөһэ дойду — Үөһэ Айыылар дойдулара. Орто дойду — сир, сахалар, уопсайынан киһи аймах олоҕо. Аллараа дойду — абааһылар дойдулара). ☉ По старинному поверью якутов, существовало три мира: Верхний мир — девятиярусное небо, где обитают в основном божества-небожители айыы; Средний мир, где живут люди; Нижний мир — преисподняя, где обитают злые духи абааһы. Үс дойду баарын былыргы оҕолор дьиҥнээхтик итэҕэйэллэрэ; 2) аан дойду. ☉ Весь мир, вселенная
Миигин, «уһун эрэйдээх, кыаттараары гынан ыксаан, уоран-талаан өлөрбүтэ» — диэн, үс дойду үрдүнэн бары элэк гыныахтара, үөҕүөхтэрэ буоллаҕа. Ньургун Боотур [Маайа:] Онто суох мин куһаҕан чэпчэки аатым үс дойдуга тарҕанна, киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөт гына оҥордулар. А. Софронов
Сааккын сабынан, удаҕан буолан, үс дойдуну албыннаан аһаан сылдьаҕын буолбат дуо? Болот Боотур. Үс мас үүт күрүө (үс үүт бүтэй) — үс сүлдьүгэстээх остуолба бүтэй. ☉ Столбовая изгородь в три жерди
Үс мас үүт күрүөнү үрдүнэн типпит хомурах быыһыттан балаҕан даҕаны, от даҕаны киһи хараҕар табыллан көстүбэттэр. Күндэ
Сабардам, үс сүүс баҕананы кэттэрэн, Бараада үрэҕин төрдүн үс үүт бүтэйинэн сүүрдэн кэбиспитэ. Болот Боотур
Бу көмүс харчыбыт, бу кыһыл саһылбыт Кытаанах куйахтаах тааҥканы туппута. Үс мас үүт күрүөнү үрдүнэн саһарбыт Бурдукпут туорааҕа буулдьаны куппута. П. Тулааһынап. Үс муннук геом. — үс быһыта охсуһар көнө сурааһыннар үөскэтэр геометрическай фигуралара. ☉ Треугольник (геометрическая фигура)
Үс муннук үс өттө үһүөн тэҥ усталаах буоллахтарына, итинник үс муннугу тэҥ өрүттэрдээх диэн ааттанар. ННН Г. Үстэн биирэ — туох эмэ үс гыммыт биирэ. ☉ Одна треть
Онтон ыла Ийэ сирэ Үйэ үстэн бииригэр, Силигилии-сайда үүнэр. Күннүк Уурастыырап
др.-тюрк., тюрк. үч, үш

үһү-бадах курдук — соччо чуолкайа суохтук, чахчыта чуолкай биллибэттик. ☉ Смутно, неясно, туманно
Никонов …… райком сэкирэтээрэ Никитин даачатыгар сылдьан турардаах. Ол онно аан бастаан олоҕу хайдах олорор туһунан үһү-бадах курдук санаата чуолкайдаммыта. Далан
Ол уһун сэһэн буолуоҕа уонна мин уруккутун эрэ билэбин, билиҥҥитин миэхэ үһү-бадах курдук этэллэр. А. Сыромятникова
Тоҕо үһү-бадах курдук этэҕиний? А. Фёдоров

көр үһү-бадах
Эн миигин кытта үһү-таамах курдук кэпсэтимэ. Софр. Данилов
Үһү-таамах курдук иһиттэххэ аччыырга дылы, билиҥҥи уон солкуобай саҥа харчынан биир эрэ солкуобай буолар үһү. Н. Лугинов
Ахтыылар ханнык эрэ үһү-таамах эбэтэр кырдьык-сымыйа былаастаах сурах курдук буолбатахтар. ФЕВ УТУ

n. name, fame; аат-суол n. fame; аата n. comp. title; аат тыл n. noun; даҕааһын аат n. adjective; солбуйар аат n. pronoun

v. to be, become

n. pronoun

num. three, 3