несов. кем-чем аатыр, сураҕыр.

прил
аатырбыт, сураҕырбыт

сов. 1. тыаһаан ыл, тыаһаа, куугунаа; 2. перен. (стать известным) аатыр, сураҕыр, билин; его имя прошумело по всему миру кини аата бүтүн аан дойду үрдүнэн су-раҕырбыта.

несов. 1. (производить громкие звуки) ньиргий, ньириһий, тиҥий; вдали гремело ыраах этиҥ ньириһийэрэ; 2. перен. (славиться) дуораһый, киэҥник иһилин (аатыр, сураҕыр); его имя гремело по всему миру кини аата аан дойду үрдүнэн дуораһыйара.

аатыр-сураҕыр диэнтэн дьаһ
туһ. [Үлэһит киһи] эн урут киэҥник иһиллибэтэх бүтэй бүрэ [Бүлүү] ааккын дарбыйан, билигин аан дойдуга тиийэ биллэр, ыраах сытаргын чугаһатан, орто бэйэҕин улуу өрүс оҥорон, аатырта-сураҕырта. Г. Нынныров

I
көр боотур
Аакайдааччылар боотуру баатыр дииллэр. Багдарыын Сүлбэ
Кыыс оҕо Куо-Чамчай, Кыскыйдаан баатыр Уот Кутаалай диэн Удаҕан дьахтар Эдьиийдээх этим. П. Ойуунускай
Биир чокуурунан эстэр бинтиэпкэ саалаах баатыр чуолҕан үүтүнэн кэтээн олорор. Суорун Омоллоон
тюрк. батыр
II
туохт.
1. поэт. Киэҥник биллэр гына аатыр, сураҕыр. ☉ Прославляться, становиться известным
Батталлаах олох баранна, Масчыт, отчут баатырда. Эллэй
Оо, дойдум! Оо, көмүс түгэх, эн Уурумньуҥ, саппааһыҥ түөрүллэн, Бары сир баһынан аатырдыҥ, Баатырдыҥ, үйэҕэр баатырдыҥ! Дьуон Дьаҥылы
2. кэпс. Туохха эмэ табылын (хол., булка). ☉ Сопутствует удача в чем-л. (напр., в охоте)
Онно кини [Бүөккэ] тыытылла илик хаҥыл бултаах сиргэ түбэһэн ити курдук баатырда. В. Протодьяконов

1. дьылыгыраа диэн курдук. Кини хараҕар дьылыгырайбыт көнө мастардаах лиҥкинэс тыа мэктиэтигэр субу көстөргө дылы гыммыта. И. Федосеев
   Ира - ийэтин саҕа, дылыгырайбыт көнө уҥуохтаах, ып-ыраас хааннаах …… тып курдук номоҕон кыыс. П. Аввакумов
2. Түргэнник, чэпчэкитик, дьулуруччу хаамп (көнө уҥуохтаах, намчы быһыылаах-таһаалаах киһи туһунан). ☉ Ходить, двигаться, проворно, быстро, грациозно, легко перебирая ногами (о стройном худощавом человеке)
   Почтальон кыыс дьылыгырайан киирэн уһун синньигэс кэмбиэри сопхуос дириэктэрэ П.И. Павловка туттаран кэбистэ. АНТ ДьҮС
3. Түргэнник сүүрүгүр (биир тэҥ кыракый долгуннанан). ☉ Протекать (стремительно), течь, покрываясь мелкими волнами
   Аатырар-сураҕырар Амма эбэ бу бааһыналарга кырыйыы кыбытык буолан, көстө-сүтэ дьылыгырайан ааһар. С. Федотов
   Ону ортотунан тардыы көмүс Таатта үрэх дьылыгырайан ааһар. «Кыым»

аат.
1. Үчүгэй тыллаах-өстөөх, кэпсиир дьоҕурдаах киһи. ☉ Хороший, умелый рассказчик
Сынньалаҥ кэмҥэ Лэглээр оҕонньор бэрт кэпсээнньит, көрдөөхтүк элэктиир үчүгэй майгыннаах оҕонньор. Амма Аччыгыйа
Семен Егорович …… үөрүйэх кэпсээнньит быһыытынан тиэтэйбэккэ кэпсииргэ оҥоһунна. Далан
[Ира] кэпсээнньит, остуоруйаһыт бастыҥа. Н. Заболоцкай
2. лит. Кэпсээннэри суруйар суруйааччы. ☉ Писатель-прозаик, пишущий рассказы
Кини [Чехов] кэпсээнньит быһыытынан ордук аатыран-сураҕыран, бары улуулары кытта сэргэ аата ааттанар. П. Аввакумов. Н. Габышев кэпсээнньит быһыытынан биллэр. Эрчимэн
Саха литературатын бастаан иһэр жанра — проза. Ол аата, кэпсээнньит, сэһэнньит суруйааччылар биһиги билиҥҥи сахалыы литературабыт инники күөнүгэр тураллар. ЭСЭ

даҕ.
1. Аатырбыт-сураҕырбыт, киэҥник биллибит, чулуу. ☉ Выдающийся, широко известный
Кини сорох ардыгар хайа уһулуччулаах киһи хаһан төрөөбүтүн учууталлааҕар ордук өйдүүр. Амма Аччыгыйа
Уһулуччулаах поэт, публицист Сергей Васильев эдэр сааһа сүүрбэһис сыллар бүтүүлэригэр, отутус сыллар саҕаланыыларыгар түбэспитэ. БС ЫА
Бэрт Маарыйа удьуора төрдүс, бэһис көлүөнэлэргэ саха норуотугар хайдах курдук уһулуччулаах дьону биэрбитий! ПНИ АДХ
2. Атыттартан лаппа ураты, туйгун. ☉ Особенный, исключительный, превосходный
Оонньуу-күлүү аҥардаах уопуттан туох эмэ уһулуччулаах түмүгү ылыахпыт диэн өйгө да суоҕа. Г. Угаров
Саха тылын үөрэтиигэ уһулуччулаах кылаатынан Э.К. Пекарскай тылдьыта буолар. СЛСПҮО

туохт.
1. Көхсүгүнэн сиргэ үҥкүрүйэн түүгүн ыраастан, оҥоһун (үксүн сылгы, ыт, эһэ туһунан). ☉ Лежа на спине, перекатываться с боку на бок, очищая, разглаживая шерсть (обычно о лошадях, собаках, медведях)
Сүүрбэттэн тахса сылгы киирэн бөлүүн түүнү быһа хомуттар, бурдугу бүтүннүү, …… үлтү тэпсибиттэр, ибили күөлэһийбиттэр. В. Протодьяконов
Үөрдэ эһэ, көнньүөрдэ, Үҥкүрүйдэ, күөлэһийдэ. Ф. Софронов
Ыттар бары туран тыыллаҥнастылар, хаарга күөлэһийдилэр. Н. Габышев
2. кэпс. Тиэрэ түһэн уһуннук, тугу да гыммакка сыт, таалалаа. ☉ Нежиться, валяться вдоволь
Мин саҥа охсуллубут сииктээх окко күөлэһийэбин. Далан
Мэхээчээн үс күн субуруччу, булка тахсыбакка, наара оронугар күөлэһийдэ. В. Протодьяконов
Сайын барахсан сиигигэр сиэл, самыырыгар сайҕан, сылааһыгар сыламнаа, күөх кырсыгар күөлэһий. С. Васильев
3. Үҥкүрүйэн, төкүнүйэн түс. ☉ Перекатываться, кувыркаться; скатиться кубарем
Моойтоон эрэйдээх сарылаабытынан аллара диэки күөлэһийдэ. Е. Макаров
[Миша] Сэмэни тимиринэн сирэйгэ бырахта уонна аппа түгэҕин диэки күөлэһийдэ. БТТ
4. Биир ойоҕоскуттан атын ойоҕоскор ыараханнык эргилин (улахан суон киһини этэргэ). ☉ Тяжело переваливаться, перекатываться с боку на бок (о большом грузном человеке)
Онуоха айыы бухатыыра үс төгүл күөлэһийэ түстэ да [сордоҥ балык буолла]. Ньургун Боотур
[Пуд Ильич] күөлэһийэн туран туус көрдүү түөһүлүннэ. Далан
«Тиэргэҥҥэ даа?» — күөлэһийэн турда, хараҕын сотунна. Н. Заболоцкай
5. көсп. Дьон бэлэмигэр кыһалҕата суох сылдьан аатыр-сураҕыр. ☉ Используя чужие заслуги, достичь славы, известности
Көҥүлгэ күөлэһийбит туох да дьалаана суох дьон. «ХС»
Колосовыҥ үлэни-хамнаһы сатабыллаах тэрийээччи аатыран, албан аат үрдүгэр күөлэһийэр. А. Кривошапкин (тылб.)
6. көсп. Саҕахха түс (күн туһунан). ☉ Садиться за горизонт (о солнце)
[Күн] Күөх саҕахха Күөлэһийэн истэ. А. Бродников
Күн күөлэһийэн эрдэҕинэ, Ньургустаана Бүөр бөһүөлэккэ тиийдэ. В. Протодьяконов
ср. п.-монг. көлбийе ‘валяться, кататься’