сущ
(мн. ч. нет)
абырҕал

биирдэм тыас туохт. Туохха эмэ таарыллан, охсуллан «хачыр» диэн тыаһаан ыл. ☉ Хрустнуть, треснуть, зашуршать
Семён Ильич, тугу да саҥарбакка, үөмэр курдук туттан хайыһарыгар тиийдэ уонна хачыр гына хоҥнору тардан ылла. Амма Аччыгыйа
Ойуурга абырҕал хачыр гыммыта. Н. Габышев

аат.
1. Бөҕү-саҕы илбийэргэ аналлаах сиппиир. ☉ Веник
Маайа оһох чанчыгыттан миинньик ылан, дьиэни харбыыр. А. Софронов
Мин …… миинньиги сулбу тардан ыламмын, дьиэни илбийэн элэстэппитинэн бардым. Амма Аччыгыйа
Ааныс соһуйда …… дьиэ харбыы сылдьар миинньигин сиргэ ыһыктан кэбистэ. А. Сыромятникова
2. Хатыҥ, ыарҕа сэбирдэхтээх лабааларын чөмөхтүү баайан, баанньыкка суунарга туттуллар тэрил. ☉ Веник из берёзовых или тальниковых прутьев для б а н и
Баанньыкка паардаабыта, Миинньигинэн таһыйбыта — Миигиттэн иҥмит барыта Мэличчи ыраастаммыта. Л. Попов
Кыһын суунар минньигэһин — Баанньыкка паарданаллар, Бэйэ бааммыт миинньигинэн Дьон дэлби таһыналлар. А. Твардовскай (тылб.)
◊ Миинньик абырҕала — намыһах хойуу сэппэрээк. ☉ Густорастущий низкорослый кустарник
Ортотугар чоҥолох көлүйэлээх миинньик абырҕала халыйа үүммүт бүтэй хоннох сири хара сыбар иилии түһэн турар. Амма Аччыгыйа

аат. Мас синньигэс, хаппыт лабаата, мутуга. ☉ Сухие сучья, хворост
Отуу уота кураанах амынньыары күлүбүрэччи сиэн, өрө күүдэпчилэннэ. Н. Заболоцкай
[Уйбаан] онтон тэйиччи баран амынньыары хомуйан көтөҕөн аҕалан, боллуон таһыгар «сарк» гына бырахта. Р. Кулаковскай
Күнүс эбэбинээн иккиэн тыаҕа тахсан амынньыар хомуйабыт. «ХС». Тэҥн. абырҕал

көр бокуччу
Ити [Боккуой эмээхсин] муҥнаах илиитэ тымныы ууга куҥ курдук тугу да билбэт буолбут, бакыччы тоҥмут. А. Сыромятникова
Биир уол …… тарбахтара хаппыт хахыйах абырҕалын курдук хамсаппат гына бакыччы тоҥнор даҕаны Уһун-Убурга тахсыбыт алдьархай туһунан бартыһааннарга кэпсээн биэрдэ. Эрилик Эристиин
Сити киэһэ дьиэлэрин таһынан бакыччы кырдьыбыт Сиэнчэ оҕонньор сиэмэ бурдугун тиэйэн ааста. У. Нуолур

даҕ. Эҥин араас чаастартан турар, булкаас, булкаастаах. ☉ Смешанный, разнородный
Мин кэннибин көрө иһэбин. Тыраахтар сыарҕата бадараан былаастаах ирбит хаары хайа суруйар. Далан
Ыам ыйын ортотугар хаар былаастаах ардах түһэн ааспыта. А. Бэрияк
Иһирдьээҥи көлүйэни хоту өттүнэн үөт былаастаах хатыҥ чараҥ сэлэлиир. Сэмээр Баһылай
Миитэрэй оҕонньор абырҕал быыһынан саһарымтыйа көҕөрөн көстөр уу былаастаах аҥхайы туораан баран, тохтоон, атыттан түстэ. Хомус

сыһ. Ол-бу диэки, онно-манна. ☉ То туда, то сюда; туда-сюда
[Сибиинньэ оҕото] өс киирбэх мултуруйан кэлэн, сиикэй хортуоп-пуйу быһан баран, икки быыкаа хайа-ҕастаабыт курдук муннун оҕотунан антах-бэттэх анньыалаамахтаата, сы-тырҕалыы түстэ. «ХС»
[Бэс] хатыа, кумаланыа, быһыта сынньыллыа, антах-бэттэх быраҕыллыа, абырҕал буолуо турдаҕа. «ХС»
Үөһээ бөҕө үтүөлэ-рэ, Үөгүлэспитинэн, үрэл гына түстү-лэр, Аллараа бөҕө ааттаахтара, Аймам-мытынан, антах-бэттэх буоллулар, Орто дойду уолаттара Онно-манна ойон биэрдилэр. П. Ойуунускай
♦ Антах-бэттэх сирэй буол көр икки сирэй буол. Антах-бэттэх сирэй буолума

I
аат. Киһини сэтэрээн саҥарыы (хол., туга эмэ табыллыбатах киһини өссө хомуруйуу, сиилээһин). ☉ Злорадство, ехидство
Тэҥнээҕим сэтэтигэр, холооннооҕум хоһуутугар барыам буоллаҕа, …… бухатыыр киһи буолан баран хайдах да күөн көрсүмүнэ, күрэс былдьаһымына барыахпын сатаммат! Ньургун Боотур
ср. тув. сөдүр ‘сердись’, халх. сэдээ ‘раздражение, нервозность’
II
аат. Өҥүс бас. ☉ Затылочные мышцы (с обеих сторон шейных позвонков)
[Сур соноҕос] сиэллэҕинэ балтараалыы ыллар харыһы көрдөрөр ээ, түөһэ эттээх, моонньо сэтэлээх. Амма Аччыгыйа
Алексей Петрович тас көрүҥэ орто уҥуохтаах, сүрдээх модун быччыҥнардаах, үргүлдьү сэтэлээх моойдоох киһи эбит. Н. Кондаков
△ Бөлтөйөн көстөр (урга, соҕуоҕа, быллыаҕа маарынныыр) туох эмэ. ☉ Что-л. выпуклое (похожее на желвак, шишковидный нарост)
Элиэ кэккэлэһэ үүммүт сэтэлээх суон үс мутук төрдүгэр абырҕалы, оту-маһы мунньан олус улахан үллүбүт-баллыбыт уйа оҥостубута быданнаата. Далан

1. тарыырдаа диэнтэн бэй., атын. туһ. [Кыыс] хайа чыпчаалыгар тиийэн тохтуур, оҥостор. Онтон били хатыҥынан тарыырданан таҥнары анньынар. Эвен фольк. Тайахтарбытынан тарыырданан сыыры үчүгэйдик түстүбүт. «ХС»
2. кэпс. Онтон-мантан иҥнэн, иилистэн, бараргар мэһэй-таһай буол; сиринэн соһулун, сыһылын. ☉ Цепляться за что-л., мешая движению кого-чего-л.; волочиться, тащиться по земле
   Тииттэн, титириктэн таһаҕаспыт тарыырданнаҕына аттарбыт сиргэнэ барбат, букатын да кыһаммат этилэр. Далан
   Саата Сөтөҕөйдөөҕөр [киһи аата] уһун буолан, сүктэҕинэ син биир тарыырдана сылдьар. М. Ефимов
   Абырҕал соспут киһи хаарга хааман тарыырдаммыт суолугар кэтиллэ түстэ. Н. Борисов
   Ат самыытын саба сыһар үрдүк от үүммүтэ киһи атаҕар тарыырданар. А. Алдан-Семёнов (тылб.)
3. кэпс. Аҥнан, айгыстан, сүпсүнүйэн тугу эмэ олус уһуннук, бытааннык гын, оҥор. ☉ Долго копошиться, возиться с чем-л., медлить
   Өрүкүнэй Өлөксөй күнү быһа тарыырданан чугуун доруобунньугун уларытар түбүгэр түстэ. Суол т. Таһыттан ааны киэҥник, уһуннук аһан тарыырданан паапалара Сомсуун киирэн кэллэ. «Чолбон»
   «Бээ-бээ, ити хайдаҕый?» — диэн ботугуруу-ботугуруу, Дьөгүөссэ таһырдьа тарыырданан тахсыбыта. «ХС»

аат. Үрэх, үрүйэ сир тыатын саҕатыгар олус хойуутук үүнэр иинэҕэс талах, сэппэрээк. ☉ Кустарник тальника, ерник
Үрүйэлии синньигэс, оттоммот үрэх куула саҕата ыарҕанан бүөлүү үүммүт этэ. Далан
Үрэх куулатынааҕы ыарҕаттан хабдьы үөрэ арахпат. И. Федосеев
Бу сир билигин хаппыт абырҕалынан уонна ыарҕанан көрөн турар. Я. Семёнов
◊ Хара ыарҕа — талах курдук үүнэр хатыҥ көрүҥэ. ☉ Берёза кустарниковая
Үс салаалаах ойуунан Үрэххэ оһуор анньан, Хара ыарҕа быыһыгар Хабдьы көтөр сылдьыбыт. С. Данилов
Кини иннигэр Лоҥкууда үрэх, сырҕан эһэ арҕаһын түүтүн курдук, хара ыарҕанан бүрүллэн уһаан-тэнийэн сытта. М. Доҕордуурап
Хара сүүрүк ынах сүөһүтэ алаас-сыһыы муҥунан хара ыарҕа курдук халыйан көстөр. Н. Түгүнүүрэп. Ыарҕа тойоно түөлбэ. — куобах ситэ улаата илик күһүҥҥү оҕото. ☉ Осенний зайчонок
Ороһулаан төрөөбүт ыарҕа тойоно, бороҥ морооху эрэйдээх эбит. Амма Аччыгыйа
Ыарҕа тойоно куттас куобах, ньургуһун таҕыстар, уойуом-тотуом этэ дии саныыр. И. Федосеев
ср. кирг. ыргай ‘ирга (кустарник с очень крепкой древесиной)’, алт. ыргай, тув. ырҕай ‘жимолость’, тув. аърга ‘лес (чаще хвойный)’, п.-монг. ирҕай ‘ирга, кизильник’