туохт. Кими, тугу эмэ туохха эмэ холбоо, кыттыһыннар. ☉ Приобщать кого-л. к чему-л.
Миэнэ булчут атастарым Миигин аны кытыарбаттар, Айаннаспыт аргыстарым Айаҥҥа да ыҥырбаттар. С. Данилов
Ыллаабыт ырыаҕар кытыаран, Эн миигин ахтарыҥ буолаарай? П. Тулааһынап
Кини биһикки ханан эрэ ырааҕынан уруулуу үһүбүт. Ол да иһин миигин быйыл кытыарда. Кэпсээннэр

1. аат. Бороҥ өҥнөөх дьиэ таһыттан арахпат кыра чыычаах. ☉ Маленькая птичка с серо-темным оперением, воробей
   Барабыайдар амынньыарга саһар буоллахтарына, тымныы эбэтэр силлиэ түһүөн биттэнэллэр. ДьСИи
   Булчуттар сыарҕа атынан кэлэн истэхтэринэ, соҕотох барабыай сыарҕалаах ат иннигэр түһэн айаннаһан испит. И. Сосин
   Аан бастаан түннүккүн аһа баттаан, барабыайдар этиһэн-айдаарсан чыыбырҕаһалларын истиэҥ. «ХС»
2. даҕ. суолт. Барабыай, барабыайга сыһыаннаах. ☉ Воробьиный. Барабыай уйата
   ♦ Ытыллыбыт барабыай калька – олоххо эриллибит, уопуттаах киһи. ☉ Опытный, бывалый человек, стреляный воробей
   Ити туһунан Михаил Ивановичка биир ыйдааҕыта эппиттэрэ буоллар, кини кыыһырыа этэ: «Мин оннук акаары буолбатахпын. Мин ытыллыбыт барабыайбын. Билэ-билэ киирэн биэрэн бэрт!» – диэх этэ. Н. Лугинов

аат.
1. Айаҥҥа, суолга бииргэ айаннаһар киһи. ☉ Спутник, попутчик
Айан аргыһы таптыыр (өс хоһ.). Ол кэннэ бүгүн кини аара дэриэбинэттэн холбоһон кэлбит аргыһын диэки көрүтэлээн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Кыл сэлээппэлээх аҕамсыйа барбыт киһи аргыһын сирэйин-хараҕын көрбөхтөөтө. Л. Попов
Сүөдэр Сүөдэрэбис хараҕын аһан аргыстарын көрүтэлээтэ. П. Аввакумов
2. Планетаны тула эргийэ сылдьар халлаан эттигэ. ☉ Небесное тело, вращающееся вокруг планеты. Марс планета аргыстара — Фобос уонна Деймос
□ Юпитер планетаны аргыстар тулалыыллар, оннооҕор Күн эмиэ харалардаах эбит. АЕВ ОҮИ
3. Аракыата көмөтүнэн куосумас куйаарыгар орбитаҕа таһаарыллар космическай аппараат. ☉ Космический аппарат, с помощью ракетных устройств запускаемый на орбиту в космическое пространство
Аргыска олордуллубут аппаратура сөптөөхтүк үлэлиир. «Кыым»
Сир ийэни эргийэ көтөр Сындыыс аргыс айылынна, Аны суох буолла дьону тутар Халлаан киэҥэ, далай анна. И. Эртюков
4. көсп. Тугу эмэни кытта бииргэ сылдьааччы, бииргэ көстөн кэлээччи. ☉ То, что сопутствует чему-л., появляется вместе с чем-л.
Бу алтан колчедан. Боростуойун көрүмэ — мантыкаҥ кыһыл көмүс аргыһа. Суорун Омоллоон
Сэрии аргыһа — уот кураан олус бииһээтэ. М. Доҕордуурап
Сэргэлэр — олох туоһулара, олох аргыстара, олох арыалдьыттара. С. Федотов
тюрк. аргыш
♦ Олох аргыһа — кэргэн киһи. ☉ Спутник жизни
Кэргэн диэн — көрсүү дьахтар буолбатах, биһиги олохпут доҕоро уонна аргыһа буолар. ЭБЭДьА
Эдэр сааспыт ити уоттаах сылларыгар аны олохторбут аргыстара көстөннөр күннэри-түүннэри «муҥнаабыттара». ВВ ТТ
◊ Сир аргыһа — сири тула эргийэ сылдьар халлаан эттигэ. ☉ Небесное тело, вращающееся вокруг Земли. Ый — сир аргыһа
□ Судаарыстыба, элбэх үптээх буоллаҕына, аракыаталары оҥорор
Сир аргыстарын халлааҥҥа таһаарар. Н. Якутскай
Манна баар — сир маҥнайгы аргыһыттан ыла бары сэбиэскэй космонавтар хаһан уонна хайдах туох көппүттэрэ. С. Федотов

дьүһ. туохт.
1. Илин тиистэриҥ килэйэн көстөллөрүн курдук уостаргын ыртаччы тутун. ☉ Скалить зубы, скалиться
Дьэргиэйэп күлэн ырдьайбытынан киирэн, Фокиҥҥа халыҥ дьаптал харчыны туттаран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Аһыыбыттан-абабыттан ынырыктык ырдьайан ытыыр быһыылааҕым да, хараҕым уута тоҕо эрэ кэлбэтэ. С. Маисов
Көрүүй, ол бөрө тииһэ Киһи дьулайыах ырдьайар. А. Кондратьев
2. Кыратык аппайа, сэгэйэ арыллыбыт курдук көһүн. ☉ Быть раскрытым, разинутым, зиять
Күн ырдьайа киириитэ, үрэх сир анысхан тыына салгыйбытынан барда. Болот Боотур
Хандалы кылырҕаан ыыспаҕа ытыллан, Кыһыл эт ырдьайан, Өһөх хаан ыһыллан, Күннэри түҥкэтэх түрмэҕэ тиийбитэ. Таллан Бүрэ
Биллэ хараҥаран барда, арҕаа саҕахха эрэ бэрт синньигэс балаһа быһах биитин курдук кытарымтыйа ырдьайан көстөр. «ХС»
◊ Ырдьаччы (ырдьайа) быһынна көр ырдьаччы
3
[Кууһума] хаартылаан сүүйэ-сүүйтэрэ сылдьан баран, ырдьайа быстан, хоргуйан ыспыраабынньык дьиэтин куукунатыгар киирэн чаҕар кыыска аһаан баран олорор. Эрчимэн
Киэһэтин бостуук түбүгүн бэйэбинэн амсайан ырдьайа быстан, ол эрээри бэркэ астынан төттөрү айаннаһан испитим. В. Васильев
ср. др.-тюрк. йырыш ‘обнажать, оскаливать зубы’, алт. ырчай, хак. ырсай, п.-монг. ирдьайи ‘скалить зубы’, монг. ярҕайх ‘обнажать ряд чего-л. (напр., зубы)’

аат.
1. Туох да соруга, кыһалҕата суох күнү-дьылы атаарыы, сылдьыы. ☉ Пустое, праздное времяпрепровождение, шатание без дела
Күннүүр көрө - күүлэй, Таптыыр дьарыга - дьаарбаҥ. Күннүк Уурастыырап
Таҥара дьиэтин лөчүөгэ Дьаарбаҥы, күүлэйи таптыыр. Н. Некрасов (тылб.)
Дьон Тася туһунан ону-маны саҥардахтарына: «Оскуолалар оҕону барытын киэһээҥҥи киинэнэн, түүҥҥү дьаарбаҥынан иирдэн кэбистилэр», - диир үҥкүүгэ бэйэтэ көҕүлээбит эмээхсин. ЧКС АК
2
дьаарбаҥка 2 диэн курдук. Туохтан да атыыһыт идэ ордук. Өрүһүм кытыытыгар «атыыһыт Акыым бириистэнэ» диэн бириистэн оҥостуом, онно сыллата күөх дьаарбаҥ күөгэйиэ. Күндэ
Дьаарбаҥ буолара, нэдиэлэнинэдиэлэнэн ыраахтан-чугастан тоҕуоруһаллара, атыы-тутуу дэлэйэрэ, былыр улахан бырааһынньык тэҥэ күүтүллэрэ, дьоһун кэпсэл буолара. Багдарыын Сүлбэ
Түмэти дьаарбаҥа буолбут күнүгэр киэһэлик соҕус тустуу буолар. «Кыым»
3. Дьиэ сүөһүтэ мэччийэр, аһыыр сирэ. ☉ Место, где пасется скот, кормятся животные, пастбище
Сибиинньэни иитэр буоллахха, дьон олорор сириттэн тэйиччи, киэҥ дьаарбаҥнаах буолуохха наада. С. Васильев
Сайылык тула бүтэй, уонунан килэмиэтир эргимтэлээх дьаарбаҥнар оҥоһуллубатах буоланнар, атыырдар үөрдэрин ханна баҕарар хамаандалаан илдьэ сылдьаллар. «Кыым»
Дьаарбаҥнарга саас сылгылары үөрдээн баран таһаарыллар. ДВР САЗС
◊ Дьаарбаҥ киһитэ - туох да кыһалҕата, көдьүүһэ суох, көрү-нары, күүлэйи эрэ туппут киһи. ☉ Вольный, свободный, праздношатающийся человек
Сорох дьоннор [олоҥхоһуту] сири-дойдуну кэрийэн олоҥхолоон, ыллаан айаҕын ииттэр дьаарбаҥ киһитэ дииллэр. П. Филиппов
Кинилэри кытары дарбайбыт сирэйдээх, арбаҕар баттахтаах дьаарбаҥ киһитэ эмиэ айаннаһар. А. Данилов
Бу күннэргэ Тамалакаан бөһүөлэгэр дьаарбаҥ киһитэ суоҕун кэриэтэ буолла - киһи барыта окко киирдэ. «Кыым». Дьаарбаҥ тут - туох да тус сыала, туһалаах дьарыга суох көҥүл олоҕу, көрү-нары бата сырыт. ☉ Проводить время в безделье, вести праздный образ жизни
Оннооҕу-маннааҕы баай ыаллары, «үтүөлэри» кэрийэн, дьаарбаҥ тутан барбыта. Р. Кулаковскай
Куорат долгуннаах олоҕор үөрэммит киһи, дойдутун чуумпу олоҕор тэһийбэккэ, дьаарбаҥ тутан барбыта. Р. Кулаковскай
Дьаарбаҥ туппут киһи туох аанньа олохтонуой? «ХС». Дьаарбаҥ тэбэ (хаама, үктүү) сырыт - туохха да кыһаммакка, үлэлээбэккэ күүлэйи, көрүнары батыһа сырыт. ☉ Бездельничать (соотв. лодыря гонять)
Дьарааһын диэн ааттаах Дьаарбаҥ тэппит киһи Дьаныардаах от үлэтин саҕана Дьалты сылдьарын таптыыр. Р. Баҕатаайыскай
Дьаакып сиэнэ Үстүүн уоллуун Аппа күөлүн чараҥыгар Дьаарбаҥ хаама, ласпар биэрэ, Айыы-тыаһыы сылдьаллар. Күннүк Уурастыырап
Ити курдук алдьархайдаах айыыны-хараны оҥорон [сүөһүгүтүн көрбөккө-истибэккэ өлөрөн] бараҥҥыт, өссө да дьаарбаҥ үктүү сылдьаҕыт. «Кыым»

I
туохт.
1. Кими, тугу эмэ атаххынан оҕус, саай. ☉ Бить ногой, пинать кого-что-л.
Киһи …… хаар анныгар туох эрэ үллэ сытарын тэбэн көрбүтэ, кырдьык от буолла. Н. Заболоцкай
Эккирэтэн кэлэн [Васяны] атахха тэптилэр. Д. Таас
Хос түгэҕиттэн киһи атаҕын тыаһа тибигирии түһээт, халҕаны тэбэн хабылыннарар. И. Баишев
△ Кими, тугу эмэ туйаххынан саай (хол., ынах, сылгы сүөһү). ☉ Лягать (о копытных животных)
Мин ыҥыырдаары тиийбиппэр, [ат] тииһин көрдөрбүтэ, сиирэ-халты тэппитэ. Далан
Ити ынах тэбэрин ааһан, өссө кэйиэ баар. М. Доҕордуурап
Ат сымнаҕаһа, тэппэтэ, сиргэмтэҕэйэ суоҕа, туттарыгаһа наада. ДВР САЗС
2. Атахтаргын хардарыта эрчимнээхтик үлэлэтэн тугу эмэ (хол., бэлэсипиэти, хайыһары) барар, айанныыр гын. ☉ Передвигаться на чём-л., кататься (напр., на велосипеде, лыжах)
Хайыһар кэтэр, Хаҥкы тэбэр Кэрэ күһүн Кэллэ бүгүн. Т. Сметанин
Ваня уол хайыһарын олбусолбу тэбэн сурдурҕатан истэ. М. Доҕордуурап
Сайын оҕолор …… бэлэсипиэт тэбэллэрэ олус туһалаах. Дьиэ к.
△ Тугу эмэ (мээчиги) атаххынан саайан сыҕарыта оонньоо. ☉ Играть (в мяч ногами), гонять (мяч)
Алталаах хастаах уолаттар алдьархайдаах футбол тэбэн эллиэйэ устун сырсаллар. Л. Попов
Эр дьоннортон сорохторо кэҥэс ырааһыйаҕа мээчик тэбэ оонньууллар. П. Аввакумов
3. Чиккэччи тутун, бырах (атаххын). ☉ Вытягивать, протягивать (ногу)
Көнтөстүү тэбэн олорор атаҕын аргыый имэрийэ-имэрийэ, кини …… кэпсээн барда. Амма Аччыгыйа
[Оҕонньор ыппытыгар] эһэтэ муннунан сири хоруйбутунан умса түстэ, кэлин атахтарын икки аҥыы тэбэн чиччигинэттэ. Л. Попов
Ньургуһун үрүҥ сарыы этэрбэһи кэтэн баран, икки атаҕын тэҥнии тэбэ сытара. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. көсп. Биир кэм тиҥиргэччи охсуллар, битийэр курдук буолан билин (сүрэх, тымыр үлэтин туһунан). ☉ Производить ритмичные толчки, пульсировать, биться (о сердце, пульсе)
Аркадий сүрэҕэ тэбэрэ иһийбит хоско иһиллэргэ дылы. Н. Габышев
[Отелло] чабырҕайын тымырдара көбүөхтүү тэбэллэр. Эрчимэн
Биир мүнүүтэҕэ …… куурусса сүрэҕэ үс сүүскэ тиийэ тэбэр. СИиТ
5. көсп. Ытан төһө эмэ ыраахха диэри тиий, төһө эмэ ырааҕы ыт (саа-саадах туһунан). ☉ Достигать, поражать, бить на какое-л. расстояние (об оружии)
Кини …… биэрэстэ аҥаара сиргэ тэбэн унаарытар мас сааны оҥорор идэлээх. Амма Аччыгыйа
Ыраах тэбэр үчүгэй саалаах булчут элбэх куһу-хааһы сууһарар. ВС ҮҮДь
Саабыт хайдах тэбэрин билээри …… бастаан хайаан да сыал ытан көрүөхтээхпит. «Кыым»
6. көсп. Күүскэ оргуйан өрө үллэн таҕыс. ☉ Издавать бурление при закипании, кипеть
Ити ыккардыгар чаанньык тэбэн, хаппаҕа лабырҕаата. Ойуку
Иэдьэгэй бэлэмнэниллэр үүтүн үчүгэйдик тэбэр гына оргутуллубат. ТИИ ЭОСА. Күөс оргуйан тэбээтин кытта үөһэ тардыллыахтаах. ЛЛО ВККОС
7. көсп., кэпс. Кими эмэ туох эмэ куһаҕаҥҥа тириэрт, соччото суох балаһыанньаҕа киллэр. ☉ Доводить кого-л. до неприятности, сбивать с пути
Хара албын дьахтар баара, Хаарыан кыыһы тэптэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Арыгы, ахса суох айыыга Тэбэҕин бэл ыраас сүрэҕи. И. Гоголев
Солуута суоҕунан хаһыаттаан, эдэр киһини арааска тэбиэхтэрин сөп. М. Доҕордуурап
8. Сорох сыһыаттары, сыһыат туохтуурдары кытта силлиһэ, холбуу суолталаах ситимнэри үөскэтэр уонна көмө туохтуур суолтатын ылан туох эмэ тугу эмэ киэптии киирэрин эбэтэр таһынан барарын көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями и деепричастиями образует семантически полуслитные сочетания, где выступает в роли вспомогательного глагола с оттенком «выступать, выпирать, выбиваться своим большим размером, объёмом»
Муннукка тимир оһох Үүтээни киэптии тэбэр. Күннүк Уурастыырап
Дьон …… икки тиирэ тэппит хааһахпын, төргүүбүн көмөлөөн үҥкүрүтэн түһэрээт, саба түһэн үллэстибитинэн бараллар. Н. Заболоцкай
Уу быһыттан хаайтаран көҥүһү таһынан тэбэн сыһыыларынан халыйан барыахтаах. С. Васильев
♦ Биэрэс тэп көр биэрэс I
[Ылдьаана:] Үөдэн кыыһа манна мэнигилээн биэрэс тэбэ, хоһоон ааҕан чаҥкыныы олорор. Софр. Данилов
Биригэдьиир куобахтаабыт, Биэрэс тэбэ куораттаабыт. Чэчир-68
Дьиэрэҥкэй тэп көр дьиэрэҥкэй. Кини сайыны быһа дьиэрэҥкэй тэбэ сылдьыбыта, тугу да хаһаамматаҕа. И. Федосеев
Күүлэй тэбэ сырыт көр күүлэй. Мин, бачча эдэр, киил киһи, көмөлөһүөм оннугар, күүлэй тэбэ сырыттаҕым. Р. Баҕатаайыскай
Кэнтиккэ тэп көр кэнтик. Кэнчээри ыччатыҥ сэтэрэн Кэнтиккэ тэбиэхтин! Эрилик! И. Чаҕылҕан
Орох тэп көр орох. Охсуһууга сылдьааччы Оҕолорбут, дьоннорбут …… Орох тэппит суоллара Омооҕуран сүппэтин. Күннүк Уурастыырап
Хардааччы кинилэргэ оҕо эрдэҕиттэн орох тэбэн улаатар. С. Никифоров
Өрө тэп көр өрө. [Кулуба:] Киһи тыыппат эрэ дии-дии, кини бэркэ өрө тэбэн эрэр. Кини да сөбө көстүө ээ. Н. Неустроев
Саа да тэбиитэ (тэбэр сиригэр) чугаһатыма көр саа. Нэһилиэнньэни өҥөнөн хааччыйыыга дьиэнэн көмөлөһүҥ диэтэххэ сопхуостар дириэктэрдэрэ саа тэбэр да сиригэр чугаһаппаттар. «Кыым»
Сүрэҕэ тэппэт көр сүрэх I. Аны дьиэ-уот буоларга уол да сүрэҕэ тэппэт, кыыс да сүрэҕэ үөрбэт. П. Ойуунускай
Суруйуохпун сүрэх тэппэт, Суруйа да соруммаппын. С. Данилов
Сүрэҕэ тэптэ (тэбэн кэбистэ) көр сүрэх I. Үөрэххэ сүрэҕим өрүкүйэ тэппэтэҕин иһин, үлэҕэ баҕас чахчы баҕалаах этим. «ХС»
Вася үөрүүтүттэн сүрэҕэ тэбэн кэбиһэр. ПНИ ДКК. Тэбэн биэр — кимиэхэ эмэ туох эмэ сыаналааҕы ыларыгар көмөлөс (үксүгэр билбэккэ эрэ эбэтэр кистээн). ☉ Способствовать получению кем-л. чего-л. ценного (обычно ненароком или тайком)
Чолбон Ньукулай …… соноҕоһу сүүйэн ылан Мытаах кулубатыгар тэбэн биэрбит. Күннүк Уурастыырап
Фрументьев столяр …… Фурдилиҥҥа миэбэл тэбэн биэрэр. Р. Баҕатаайыскай
Үтүөкэн ыт олоххун толуйар, өлгөм булду-аһы тэбэн биэрэр. С. Тумат
Тэбэн көрбөккө барда көр көр I. Буруо дьайҕарбытын кэннэ тиийэн көрбүтэ, куобаҕа тэбэн көрбөккө барбыт этэ. Далан
[Оҕонньорум] ытыһын тилэҕинэн сүүскэ саайдаҕына, ханнык да боһомо сүөһү тэбэн көрбөккө барара. И. Гоголев
Тэбэн көрбөккө утуй көр көр I. Ыраас салгыннаах сайылык дьиэҕэ …… тэбэн да көрбөккө утуйдахха, киһи ордук сынньанарга, чэбдигирэргэ дылы буолара. Д. Васильев. Тэбэн туран кэпс. — төһө эмэ кэм устата тохтообокко, сынньаммакка, дьулуурдаахтык (үлэлээ). ☉ Не останавливаясь, без передышки, беспрерывно, беспрестанно (работать)
Урут биһиги уон күн тэбэн туран оттуурбут. Болот Боотур
Буор үлэтин биэс күн тэбэн туран үлэлээн нэһиилэ бүтэрдилэр. М. Доҕордуурап
Харах ыларынан көстүбэт, тэҥкэ кырыылаах биир күөлү үс туллар күнү быһа тэбэн туран уҥуоргутун буллулар. «ХС». Тэбэр сүрэҕэ — туох эмэ саамай сүрүнэ, суолталааҕа; туох эмэ эргийэр киинэ. ☉ Самое главное, важное в чём-л.; средоточие, центр чего-л.
Алаһа дьиэ тэбэр сүрэҕэ — Аал уот умайан тигиниир. Дьуон Дьаҥылы
Бары сэбиэскэй норуот Барҕа тэбэр сүрэҕэ — Москва куорат. Саха нар. ыр. Баараҕай тутуу тэбэр сүрэҕинэн аатырбыт Чульманнааҕы ГРЭС-кэ кэлэбит. «Кыым». Тэҥн. туллар тутааҕа, эргийэр киинэ. Тэбэр сүрэхтээх, <тардар тымырдаах, оонньуур хааннаах> киһи фольк. — барыны бары чугастык ылынар, олус уйан киһи. ☉ Тонкий, душевный, весьма чувствительный человек (букв. человек с сердцем, способным биться, <с нервами, способными возбуждаться, с кровью, способной разыграться>)
[Захар — Сибиэтэҕэ:] Эн хаһан эмэ …… бу, салайааччы эрэ буолбатах, бу эмиэ киһи, тэбэр сүрэхтээх, таптыыр санаалаах …… дии санаабат этиҥ дуо? С. Ефремов. Тэбэр туйах чэрчитэ эргэр. — ким эмэ эрэллээх көмөлөһөөччүтэ. ☉ Верный помощник, сподвижник кого-л.
Тэппит атаҕын кубулуппат көр атах. Кини, аргыый наллаан да буоллар, наадатын лоп курдук быһаарсар, туппут илиитин ыһыктыбат, тэппит атаҕын кубулуппат эмиэ биир уол оҕото буолара өтө көстөр. «ХС»
◊ Дэлби тэбэр бэссэстибэ көр дэл- би
Сааны, саа сэбин эбэтэр дэлби тэбэр бэссэстибэни уоруу …… иһин эппиэтинэскэ киһи уон түөрт сааһыттан тардыллар. СГПТ
Дьаарбаҥ тэбэ (хаама, үктүү сырыт) көр дьаарбаҥ. Дьарааһын диэн ааттаах Дьаарбаҥ тэппит киһи Дьаныардаах от үлэтин саҕана Дьалты сылдьарын таптыыр. Р. Баҕатаайыскай
Дьиэрэҥкэй (дьиэрэҥкэйдээн) тэп көр дьиэрэҥкэй. Кый ыраах кытылга бэһиэлэй Кутаалар дьиэрэҥкэй тэптилэр. И. Гоголев
Үс чаллах хатыҥ быыһынан кыыс оҕо …… ыллыы-ыллыы дьиэрэҥкэй тэбэ сылдьар эбит. П. Филиппов
Ыллыы-туойа сылдьыахха, Ыараханы тумнуохха, Чэпчэки аартыгынан Дьиэрэҥкэйдээн тэбиэххэ. Баал Хабырыыс
Дьөлө тэп көр дьөлө. Агафья Петровна, ытыттан бүдүрүйэн баран, бачыыҥка төбөтүнэн дьөлө тэптэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Көҥү тэп көр көҥү. Кини олорор сирин салгына бүтэн, тоҥон өйүнтөйүн сүтэриэх курдук гынан истэҕинэ, үөһэттэн ыраас салгын көҥү тэбэн киирдэ. Т. Сметанин
[Хаайыылаах:] Оттон мин ааны көҥү тэбиэм да, бары саба түһүөхпүт буоллаҕа дии. С. Ефремов
Тыылыы тэп көр тыылыы. Маратик, дьэ холкутаабыттыы, атаҕын тыылыы тэптэ. А. Софронов
Киһи кыһаммат, тыылыы тэбэн сытар, утуйбут. Н. Заболоцкай
Антон хоһугар киирэн, дьыбааҥҥа тыылыы тэбэн сытта. М. Доҕордуурап
др.-тюрк., тюрк. тэп, теп
II
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, тэ- диэн саҕаланар олохторго сыстар: тэп-тэтэркэй. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на тэ-: тэп-тэтэркэй ‘ярко-розовый’
Тэп-тэтэркэй Чэгиэн-чэбдик Соноҕостор мустаннар, Тэтэрээхтээн, Күн тахсыыта Көлүччэҕэ уулууллар. И. Гоголев
Ёлкин ойон туран төттөрүтаары хааман элэгэлдьийдэ, атаҕа кыпкылгас, тэп-тэйиэккэлэс. К. Симонов (тылб.)
ср. кирг. теп, туркм. деп ‘препозитивная усилительная частица к словам, начинающимся на те-’
III
тэп курдук кэпс. — 1) олус сэнэхтик туттар-хаптар, эдэр киһи курдук эрчимнээх (кырдьаҕас киһи туһунан). ☉ Достаточно бодрый для своего возраста (о стариках)
Оҕонньор …… билигин даҕаны тэп курдук, дьиэ эргин үлэһит. В. Протодьяконов
Төһө даҕаны аҕыс уон саастааҕын иһин оҕонньор билигин да тэп курдук, бэйэтин кыанар. «ХС»
Аҕыс уон иккис хаарын уулларан эрэр диэтэххэ, эмээхсин тэп курдук. «Кыым»; 2) олус чэпчэкитик, сылбырҕатык. ☉ С лёгкостью, проворно
Суоруллубут бэрэбинэ түөрт өттүн соҕотоҕун тэп курдук көтөҕөн ылан санныгар уурунар ким эрэ көһүннэҕинэ, дьон саҥата суох бэлиэтии көрөн кэбиһэллэрэ. И. Сысолятин
Фёдор илдьит хоту тэп курдук ыстанар. Ойуку
[Хотугу киһи] Чубуку чугуулуур очуостарын …… Тэп курдук чэпчэкитик дабайарын Тэҥҥэ айаннастаргын билиэҥ, бука. П. Ламутскай (тылб.)