с. разг. моҕус быһыы, айаҕымсах буолуу.

айаҕымсах, иҥсэлээх (аһыы-рын эрэ билээччи).

м., ж. разг. моҕус, айаҕымсах киһи, аһастаах киһи.

туохт., фольк. Аһаабакка-сиэбэккэ куур-хат, аччыктаа. ☉ Отощать от недоедания, оголодать
Ахта байтаһын аҕыс атыыры Айаҕымсах айаҕар, Кураадыйбыт куолайыгар Куду тардан ылла. П. Ядрихинскай

I
лаҕыыр буол кэпс. — 1) уһуннук туттуллан, кир мустан дьү һүҥҥүн сүтэрэ лабаҕыр, бороҕодуй. ☉ Стать чрезвычайно грязным и грубым от долгого употребления, замусолиться, потерять вид (напр., об одежде)
Аан аһыллар, модьуун сиэбит борооскутун курдук түүтэ түһэн лаҕыыр буолан хаалбыт арбаҕастаах, нэк бэргэһэлээх оҕонньор киирэр. Н. Якутскай. Көмүлүөк оһоххо лаҕыыр буолбут алтан солуурчах оргуйан бидилийэр. И. Ф е д о с е е в ; 2 ) б и и р сиргэ биир дуоһунаска уһуннук олорон хал буол, нэһир. ☉ Засидеться на одном месте (на одной должности). Айаҕымсах Замятин [үлэтиттэн] уурайбыта сөп. Айаҕымсах уонна лаҕыыр буолла. Н. А про симов; лаҕыыр курдук кэпс. — уһуннук туттуллан киртийэн эбэтэр туох эмэ халыҥнык сыстан, биһиллэн лабаҕырбыт, бороҕодуйбут. ☉ Заскорузлый, загрубевший от грязи, заношенный до неузнаваемости или сильно заляпанный слоями чего-л. (напр., об одежде)
Лаҕыыр курдук кирдээх.  [Кыаһай оҕонньор] Лаҕыыр курдук кирдээх эргэ нэк истээх сүүһүн таҥаһын чэчэгэйин үрдүгэр өрө анньынна. Эрилик Эристиин
Маша санаа ны көтөҕөр тыллары этиэн баҕарбыта да кыайан булбата. Дьүөгэтэ лаҕыыр курдук абырахтаах даба ырбаахытынан хараҕын соттубутун көрөн ордук долгуйда. М. Доҕордуурап
Кыыһы сонно сууйдулар. Лаҕыыр курдук сэр бэйбит баттаҕын кырыйдылар. «ХС». Тэҥн. лааҕы, лаһыр I
II
даҕ., кэпс.
1. Олус халыҥ уонна ыарахан. ☉ Большой, массивный, очень тяжёлый (о плоском предмете, напр., двери)
Чочуобунам эмиэ чочуобуна буолбатах, маннааҕы сүүстэн сүүс хаайыы хаамыраларыттан биирдэстэрэ: хаптаһын муосталаах, ыарахан хара лаҕыыр халҕаннаах. ФЮ ӨИЭТ
«Саас-үйэ тухары хотуур түспэтэх лаҕыыр лаҥха буолан хаалбыт сирдэр», — диэн Яков хоруйдаата. М. Доҕордуурап
2. Уларыйбат, эбиллибэт биир кэм бытаан. ☉ Мерный, однообразный, монотонный (напр., о шаге лошади или человека)
Лаҕыыр хаамыы.  Харааныттан сүүрүүнэн түспүт Криговорницын уонна Слепцов лаҕыыр хаамыынан иһэллэрэ. Н. Абыйчанин
Аттара лаҕыыр хаамыынан айанныырын абааһы көрөн, сис оройугар тахсаат, Ананий кымньыы быһынна. М. Доҕордуурап
III
сыһ., кэпс. Турбакка уһуннук (олор, сыт). ☉ Долго, подолгу, не вставая (сидеть, лежать)
[Биһиги кэммитигэр] сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри лаҕыыр олорон тахсар киһи үк сээтэ. «Кыым»
Туохха барытыгар көрөр хараҕа, истэр кулгааҕа буоллаҕа, ол бэ йэтэ таһырдьа тахсыбат, сиргэ сылдьыбат лаҕыыр орон киһитэ буолбут. «Чолбон»
△ Уларыйбакка уһуннук (биир сиргэ үлэлээ). ☉ Без перемещения, постоянно на одном месте (работать)
Куһаҕан үлэһит үлэлииргэ атын сири булара олус ыарахан, оттон хомсомуолус аан дойдуну бүтүннүүтүн көрүөн баҕарарын быһыытынан, лаҕыыр биир сирг э үлэлиирин ыарырҕатар. КМИ КИиТ. Тэҥн. лаҕыччы

1. даҕ.
2. Кыылынан, харамайынан аһылыктанар (кыыллары, көтөрдөрү этэргэ). ☉ Хищный (о зверях)
   Тыа сиэмэх адьырҕаларыттан биир сүдүлэрэ бөрө. Я. Семёнов
   Сылгы чыычааҕа сиэмэх көтөрдөртөн дурдахахха оҥостоору, үксүн дьонноох сиргэ уйа туттара. И. Федосеев
   Кыра сиэмэх кыыллартан саамай адьырҕалара, быһыйдара, сымсалара уонна сыаналаахтара киис. «ХС»
3. көсп. Олус иҥсэлээх, барытын апчарыйар эрэ санаалаах. ☉ Жадный, полный стремления овладеть кем-чем-л., хищный (о человеке)
   Сиэмэх куолай кулаактан Сирбит бэрдин былдьыаҕыҥ! Эллэй
   Алаас муҥунан баайдаах, АлаТорҕон диэн ааттаах Айаҕымсах, сиэмэх бэрдэ Алааһыгар ыаллаах этэ. П. Дмитриев
   Хайдах эрэ кинини ымсыы-түөкэй, сиэмэх буолуо диэх санаам кэлэр. «ХС»
4. Өлөрөр-өһөрөр санаалаах, хаанымсах; сэриинэн ииригирбит. ☉ Жаждущий крови, кровожадный; агрессивный
   Сүрдээх сиэмэх ойуун дииллэр. Болот Боотур
   Гитлер сиэмэх бииһин сиппийиигэ Кини [саха норуота] силгэтэ ситтэ. Эллэй
   [Котенко] өлүгүн кутааҕа укпуттар, Өһүөннээх ол сиэмэх түөкүттэр. И. Федосеев
   Сиэмэх буулдьалар ыйылаһа түһээттэрин кытта, Егоров эмискэ ханна да барбытын билбэккэ хаалар. «ХС»
5. аат суолт. Кыылынан, харамайынан аһылыктанар кыыл. ☉ Хищник
   Быйыл уопсайа оройуон үрдүнэн түөрт уон сэттэ сиэмэх бултанна. «Кыым»
   Бандеров булдун сиэмэх тыыппат, кутуйах үргээбэт. «Кыым»
   ср. телеут. йимэк ‘обжорство’