даҕ. Сэрэйэн билэр дьоҕурдаах (хол., айылҕаттан айдарыылаах); бүтэйдии сэрэйэн билэр (хол., олус истиҥник-чугастык саныыр киһи). ☉ Наделённый даром предвидения; догадливый
Дьиҥнээх доҕор эн киниэхэ наадыйаргын эрдэттэн таайа сылдьар буолуохтаах, кини оннук сэргэх, сэрэйимтиэ. ПБН КДьСО

сыһ. Үөһэ диэкиттэн, туох эмэ үрдүттэн. ☉ Сверху, с высоты. Туох эрэ үөһэттэн түстэ
□ [Оҕолор] үөһэттэн эһэ нэмирийэн иһэрин эмискэ көрө түспүттэрэ. Суорун Омоллоон
Үөһэттэн Кавказ Өҥөйөн турар. Аллара муора Аймана сытар. Күннүк Уурастыырап
Минньигэс да ырыа Үөһэттэн кутуллар, Оо, кэрэ да санаа Сүрэхпэр уһуктар. П. Тобуруокап
♦ Үөһэттэн айдарыылаах — үөһээҥҥи айыылартан, үөһээ дойдуттан ситимнээх. ☉ Имеющий особый дар свыше
Иччилээх түүллээх дьон үөһэттэн айдарыылаах буолаллар эбит. БРИ ТТ

I
даҕ., итэҕ. Үөһээттэн айдарыылаах, Дьылҕа Тойон Хаантан оҥоһуулаах, аналлаах. ☉ Имеющий предназначение, предопределение, предписание (от божеств)
Дьылҕаттан ыйаахтаах этим. ПЭК СЯЯ
Мин даҕаны Одун биистэн оҥоруулаах, Чыҥыс Хаантан ыйаахтаах киһибин. Ньургун Боотур
Дьылҕа Хаантан ыйаахтаах булчут үһү. Амма Аччыгыйа
Иччилээх түүллээх дьон айылҕаттан айдарыылаах, үөһээттэн ыйаахтаах буолаллар эбит. БРИ ТТ
II
даҕ. Атын буолбатах, дьиҥнээх. ☉ Подлинный, настоящий, законный. Миигин оҕо эрдэхпиттэн Кулай диэн ыҥыраллар да, ыйаахтаах аатым Ньукулай диэн ээ
□ Ыйаахтаах оскуолаттан тэйиччи быыкаайык эргэ дьиэни биэрдилэр, иккис кылааһы анаатылар
Туспа буруо таһааран, ыал буоллум. Амма Аччыгыйа
[Быыбарынай:] Бүөлэн, үөдэн уола. Киэбириэм эһигинньиктэргэ. Миигин ыйаахтаах ыстаарыста гыныахтара, оччоҕо өссө көрөнбилэн иһиллиэ, билигин барбах уһуга эрэ. Н. Түгүнүүрэп

үөһээттэн үөттэриилээх — үрдүкүлэртэн (айыылартан) эбэтэр аллараааҥҥылартан (абааһылартан) анатыылаах, тутаахтаах (хол., ойуун). ☉ Призванный верхними (небожителями) или нижними (злыми) духами (шаман, правитель и т. д.)
[Бөҕүл Бөҕө:] Хааннаах хардаҥ эһэ тириитин саҕа Умса түспэт түөрэхтээх Нүһэр Дархан, Эн үөһэттэн үөттэриилээххин Мин бигэтик билэбин. И. Гоголев
Дьиҥнээх ойууттар Үөһэттэн үөттэриилээх, Аан дойдуттан айдарыылаах буола ананан төрүүллэр. үтүктэн киһи ойуун буолбат. В. Кондаков
[Тыгын:] Абаҕан этэрин курдук, төһө да үөһэттэн үөттэриилээх удаҕан буолларгын, дьахтаргын өйдөө. «Чолбон»

1. даҕ., итэҕ., эргэр. Дьылҕаттан айдарыылаах, үөһэттэн оҥоруулаах. ☉ Предопределённый судьбой, предназначенный богом
   [Быыпсай:] Олох үрдүктэн ыйыылаах, үөһэттэн сокуоннаах суол устун бара турар, кинини, холобурун эттэххэ, күн да судаар уларытыан сатаммат. П. Ойунуускай. Уопсастыба кирилиэһигэр киһи төһөнөн үрдүктүк турар да, …… соччонон кини тугу гынара барыта эрдэттэн ыйыылааҕа, мүччүрүйбэтэ ордук чуолкайдык биллэр. Л. Толстой (тылб.)
2. аат суолт. Биир баайыыга киирэр бастары, атахтары, кутуруктары сүлүллүбүт түүлээх тириитэ. ☉ Связанные вместе шкурки какого-л. пушного зверя с лапами, головой и хвостом, связка
   Ортоку үс сэргэҕэ тоҕус ыйыылаах быалаах кэрэмэс саһыл тириилэрин саламалаан намылыппыттар. ИН ХБ
   Сорох эдэрдэр ороннорун баһын үрдүнэн үс ыйыылаах үүс тириилэрин ыйыыллар. ХИА КОВО

аат.
1. истор. Саха былыргы итэҕэлинэн аптаах-хомуһуннаах отоһут, эмчит, айдарыылаах киһи (анал таҥас кэтэн, дүҥүрдэнэн кыыран дьону үтүөрдэр, дьылҕаларын түстүүр кыахтаах буолан, дьон олус толлор, сүгүрүйэр киһилэрэ). ☉ Человек со сверхъестественными способностями: костоправ и лекарь, ясновидящий, предсказатель, шаман
Арай били эмээхсинэ итэҕэйбэккэ, икки ойууну хардарыта кыырдаран, көрүү көрдөрбүт. Болот Боотур
Мин ойуун кутурарын үтүктэбин. Н. Тарабукин (тылб.)
Ойууннар саха дьонугар күүс-көмүскэл буолар, олох ыарахаттарыттан быыһыыр, өрүһүйэр, аартык арыйар дьоммут этилэр. А-ИМН ОЫЭБЫ
2. Саха билиҥҥи өйдөбүлүнэн: норуот эмчитэ, көрбүөччү, бөлүһүөк. ☉ У современных якутов: народный целитель, ясновидящий, предсказатель
Саха ойуун диэн тыла син биир «барыны-бары билэр, өйдөөх, муударай, бөлүһүөк» диэн өйдөбүллээҕэ чахчы эбит. В. Кондаков
Билиҥҥи наука кыайан быһаарбат кыахтаах отоһуттарын, ойууннарын бары да билинэр, кинилэргэ эмтэнэр, кинилэр тустарынан суруйар буоллулар. МАП ЧУу
◊ Абааһы ойууна көр абааһы
Ытык ыһыытыгар абааһы ойууна эрэ кыырыахтаах. БСИ ЛНКИСО-1938
Айыы ойууна көр айыы I. Айылҕа тойоҥҥо үҥсүһүннэрээри айыы ойуунун кыырдарбыттар. Саха сэһ. I
Айыы ойууна ытык ыспат, кэрэх туруорбат, сидьиҥ, куһаҕан ыарыы төрдүгэр киирбэт. БСИ ЛНКИСО-1938
Былыр алгыс алҕаан араас айыыларга үҥэн-сүктэн ыһыаҕы аһар айыы ойууна баар эбит. СНЕ ӨОДь
Кулахы ойууна көр кулахы. Ити кулахы ойууна диэни сорох киһи билбэтэ да буолуо. А. Софронов
Истиэнэҕэ кулахы ойууна тыһыргыыр тыаһа кытта иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Мас (күөрчэх, ытык) ойуун көр мас. [Силээхтэ Сэмэн:] Манна тугу гына мас ойуун курдук эргичийэ тураҕын? Н. Неустроев
Эһэ күөрчэх ойуун курдук, өрө ытылла олорор үһү. Далан
Хотойо чыҥыргыы түһээт, ытык ойуун курдук, эргийэн кулахачыйда. Д. Апросимов
ср. тюрк. ой ‘прыгать, скакать’

1. хаай I диэнтэн дьаһ. туһ. Үс хонон баран Сараапап сүөһүлэрин ааҕан тутар уонна Сүөдэрдээҕинэн үүрдэрэн дэриэбинэ кэтэҕинээҕи хааччахха хаайтарар. Н. Якутскай
   Эрбантейы туттаран хаайтаран кэбиһиэххэ диэн Турахиҥҥа хаста да этэ сылдьыбытым. Эрилик Эристиин
   Арай мин баран иһэн, биир киэҥ өрүскэ кэлэн хаайтаран хааллым. Н. Заболоцкай
2. Айанныахтаах сиргиттэн кыайан барар кыаҕа суох буол, өр тутулун. ☉ Застревать, задерживаться (в пути)
   «Оҕонньоор, биһиги манна төһө өр хаайтаран олоруохпутуй?» — диэн сахалыы кэпсэтэр киһи ыйытар. Н. Якутскай
   Мин Хатыҥнаахха күн ортото кэлбитим даҕаны, хаайтаран хааллым. Н. Габышев
   Кини аара онно-манна хаайтарахаайтара, сороҕор ытынан, сороҕор табанан ый кэриҥэ айаннаан, Дьокуускайы ыам ыйын саҥатыгар булбута. «ХС»
3. Ханна да тахсыбакка, биир сиргэ олорорго күһэлин. ☉ Быть вынужденным оставаться в каком-л. месте
   Дьиэҕэ хаайтаран, тугу да оҥорорум суох буолан, уҥа ороҥҥо сытан утуйан хаалбыппын. Эрилик Эристиин
   Куорат дьиэтин түөрт истиэнэтигэр хаайтаран дьон сирэйин-хараҕын манаһыахпытын ыарырҕаан, үүтээммитигэр кыстаан олоробут. Н. Борисов
4. кэпс. Кыайан тахсан киирбэт буол. ☉ Страдать от запора или от задержки мочи
   Ванька иһинэн ыалдьан бастаан хойуута хаайтарбыта, онтон тоҕо барбыта. Ойуку
   Ыарахан сылдьыы бүтэһик ыйдарыгар дьахталлар хойуулара хаайтарар түбэлтэлэрэ баар буолар. «Кыым»
5. көсп. Иҥнэн хаал, бохсулун (хол., тугу эмэ гына сылдьан). ☉ Встречать препятствия, сталкиваться с преградой (напр., в процессе деятельности)
   Оо, үрдүк аналлаах уол оҕо, Ханнык да буомнартан хаайтаран, Хараастан туруоххун билбэтим! Күннүк Уурастыырап
   Билигин наукаҕа туохтан да хаайтарбакка, дьиксиммэккэ барытын саҥалыы толкуйдаан таһаарар дьон ордук элбэх бөдөҥ арыйыылары оҥороллор. Н. Лугинов
   Куһаҕан хаарыйыан баҕардаҕына кимтэн да, туохтан да хаайтарбат диэн дьон мээнэҕэ этиэ дуо? А-ИНА ДьБО
   △ Кыайан таска тахсыма, тууйулун (хол., иэйиини этэргэ). ☉ Не проявляться, подавляться внутри (напр., о чувствах)
   Эмээхсин хас да сылы мэлдьи сүрэҕэр-быарыгар хаайтара сылдьыбыт абата туох да бокуойа суох мунньуллан, устунан Дэлиһиэйи үөҕэн барда. Эрилик Эристиин
   ♦ Муннукка хаайтар — куотунар, аһарынар кыаҕа суох буол. ☉ Быть загнанным в угол, тупик
   Сахаар ыксаабыта, муннукка хаайтарбыта. В. Яковлев
   Муҥурдаммат улуу иэс Мунньуллубут эбит диэн Муннукка хаайтарбытым, Мух-мах буола турбутум. Эллэй
   Кинилэр, биһиги курдук, муннукка хаайтарбаттар эбит. М. Доҕордуурап. Таар муҥургар (муҥҥар) түс (хаайтар) көр таар II. Кини обургу таар муҥуругар хаайтаран, өйө-санаата кылгаан, ыксалга киирдэ. Саха фольк. Тыынабыара хаайтарар көр тыын II. Кыыс дьүөгэлэрин кытта көрсүбэтэҕэ ыраатан, тыына-быара хаайтарда
   □ Лариса сырдык тапталга уохтаахтык дьулуһар, бу «хараҥа саарыстыбаҕа» тыына-быара хаайтарар, ону артыыска сөпкө биэрэр. Софр. Данилов
   Хааччахха хаай (хаайтар) көр хааччах. Сэбиэскэй былаас саҕана айылҕаттан айдарыылаах дьоммут хааччахха хаайтаран, ол дьоҕурдарын кистии сылдьыбыттара. И. Никифоров
   Дьону хааччахха хаайбакка дьоҕурдарын сайыннарыахха баара. «Чолбон»
   ◊ Тыына (тыына-быара) хаайтарар көр тыын II
   Дьөгүөрсэ эт-этэ барыта итийтэлээн ылбыта, мэктиэтигэр тыына хаайтарыах курдук буолуталаабыта. Н. Якутскай
   Таас дьиэбитигэр кыһын биһиги түннүкпүтүн аһан олорооччубут, оннук киһи тыына-быара хаайтарар итиитэ. Далан

1. аат.
2. Мууһу аллардахха тахсар уулаах чөҥөлөк. ☉ Отверстие во льду, прорубь, лунка
   Ойбон мууһун ыраастыыр сүүр курдук оҥорон, онон бултаабыттар. Далан
   Күөл ортотугар төгүрүк ойбон аллараллар. М. Попов
   Балыксыттар тууларын субу аҕай көрбүттэр, ойбонноро буруолуу сытар. Сэмээр Баһылай
3. кэпс. Кыыл баһын оройо, дьулайа. ☉ Теменная часть головы зверя (уязвимое место)
   Эһэ ойбонун тэһэ оҕустахха, кини бэрт улахан куттала суох. ПЭК СЯЯ
4. этногр. Ойуун биилиттэн үөһээ өттүгэр баар көҥдөй сирдэр (кыырарыгар турукка киирэн баран, ол сиригэр уһуктааҕынан, биилээҕинэн да анньыннаҕына туох да буолбат, хаан да тахсыбат). ☉ Полые неуязвимые места туловища шамана (во время камлания, в состоянии транса, шаман может воткнуть в такое место что-л. острое, а тело при этом остаётся целым и невредимым)
   Дьиҥнээх ойууннар, удаҕаннар эттэригэр-сииннэригэр хастыы да ойбонноох буолаллар. И. Гоголев
   Итинник былырбылыргыттан улахан айдарыылаах, ойбонноох эрэ ойууннар оҥорор кыахтаахтара. ИПН АОК
5. даҕ. суолт. Толору, түгэҕэ көстүбэт астаах (иһити этэргэ); дэлэгэй, бараммат (аһы этэргэ). ☉ Переполненный так, что не видно дна (о сосуде); обильный, в изобилии (о еде)
   Бадаайы хамыйаҕын ылан кытыйаҕа ыытан кэбиспит, онтукайа ким баҕарар иһэр ойбон кытаҕа буолбут. Саха фольк. Былыргы урууга кымыһы уонна эти кытта хайаан да ойбон саламаат, арыылаах суорат баар буолар эбит. Далан
   Киэһээҥҥи аһылыкка Маарыйа эмээхсин икки уһаат кымыһы киллэрэн, ойбон кымыс аһан кэбистэ. М. Доҕордуурап
   ♦ Ойбон баас нор. айымнь., поэт. — ааһан-араҕан биэрбэт ыар өйдөбүл. ☉ Глубокая рана (душевная)
   Уоттаахкүөстээх охсуһуу Уурайбытын кэнниттэн Ойбон бааһы оһоруу Оппуоһугар турдубут. Саха нар. ыр. III
   Сэрии, оһол уота умуллан Ойбон бааспыт оһоруллан, Илиилэрин ньыппарынан Үлэ дьоно турдулар. Эллэй
   Саха норуота, Иннигинэн дьулуруй Улуу аҕа дойдубут Ойбон бааһа остун диэн. С. Васильев. Ойбонун тап — тоҕоостоох түгэни таба туһан, мүччү тутума; ким эмэ санаатын тап. ☉ Не упустить, использовать момент; найти подход к кому-л.
   Санин киһитин санаатын көтөҕөөрү ойбонун таппыта, уоскутар тылы чуо булбута. И. Тургенев (тылб.). Уолбат ойбон — дэлэйэ, эбиллэ турар ас-үөл, бараммат баайдуол. ☉ Неиссякаемый источник изобилия и богатства
   Уолбат ойбон, Уйгубыйаҥ Дьоллоох туона, Кэскиллээх тэлгэһэ Алгыстаах ыһыах Биһиэхэ буолла курдук! Саха нар. ыр. I
   Аттаах хонуга, Сатыы өйүөтэ Уолбат ойбон Чөҥөрө чүөмпэ буолаарыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Солооһуммут, уулаатахха быһаҕас түспэт уолбат ойбон курдук, үрдүк үүнүүнэн өрүкүйэн эрэр. М. Доҕордуурап. Хайыр (хайырбыт) ойбон харахтаах фольк. — дириҥник чөҥөрүйэн көстөр харахтаах (Дьыл оҕуһун хоһуйарга тут-лар халбаҥнаабат олук). ☉ С глубоко посаженными глазами (постоянный эпитет для описания символа зимы — по представлению предков, огромного быка изо льда)
   Дьыл оҕуһа Болуо муус муруннаах, хайырбыт ойбон харахтаах Кыаһаан муус кыламаннаах. Саха фольк. Көмнөх хаар көлөһүннээх, Хайыр ойбон харахтаах, Уһун ураа муостаах Дьыл оҕуһун Утаардаҕым буоллун! Өксөкүлээх Өлөксөй
   ◊ Кулгаах (үтүмэх) ойбон көр кулгаах
   Чэгиэн мууһу Хоруо курдук Хордурҕаччы анньаннар Кулгаах ойбонноро диэн Кудулутан кэбистилэр. Болот Боотур. Күрэх ойбоно балык. — муус аннынан муҥхалыырга балыгы нырыылаан күрэтэр кыра-кыра ойбоннортон биирдэстэрэ. ☉ Одна из маленьких прорубей, через которую при подлёдной ловле неводом длинными жердями гонят рыбу
   Күрэх ойбонноро диэн Көҥүрүтэн истилэр. «ББ». Ойбон арыы эргэр. — урут сахалар ууллубут ынах арыытын этэллэрэ (хол., ыһыахха). ☉ Топлёное сливочное масло (напр., приготовляемое для угощения на празднике Ысыах)
   Ордьоох баай кыыһа улахан түһүлгэ ортотугар ынах арыытын уулларан баран, саар ыаҕаска кутан, ойбон арыы диэн оҥорбут. М. Соров
   Сүрүн остуолга ойбон арыы ууруллара. В. Кондаков
   Былыр ыһыахха ууллубут арыыны улахан иһиккэ кутан, иһэн күрэхтэһэллэрэ үһү, ону ойбон арыылаах ыһыах диэн ааттыыллар. КЕФ СТАҮө. Ойбон ас эргэр. — былыр улахан иһиккэ ууллубут арыыга лэппиэскэни тооротон уонна сылгы иһин кырбаан кутан оҥорор астара (урууга ыалдьыттары күндүлүүр астара). ☉ В старину: блюдо, представляющее собой большое количество масла с крошёными лепёшками и конскими внутренностями в огромном сосуде (угощение для гостей на свадьбе)
   Уруу саҕаланыыта ыалдьыттарга ойбон аһы амсаттылар. Ойбон баас көр баас II. Хотойу үс төгүрүк сылга иитиэхтииргэ сөбүлэһэн, ойбон баастарын бэйэтэ билэринэн отоһулаан эмтээн кэбистэ. Д. Апросимов
   Күн Толомон Ньургустай Тоҕус сиринэн ойбон баастаммыт, Аҕыс сиринэн сырҕан баастаммыт. ТТИГ КХКК
   Ойбон күөл (көлүйэ) — 1) көр күөл. Анньыллыбыт сэргэ мас Охтонсууллан түспэтин, Аллаһыылаах ойбон күөл, Уута уолан бүппэтин. Күннүк Уурастыырап
   Бөһүөлэк анныгар бүөрдүү түһэ сытар быыкаа уһун синньигэс ойбон күөлэ мууһун үрдүнэн барбах эрэ ньалҕарыйбыт этэ. Н. Заболоцкай; 2) ойбоҥҥо маарынныыр төгүрүк күөл. ☉ Маленькое круглое озерцо
   Ойбон көлүйэҕэ хомус быыһынан үөмэн киирбитим. М. Тимофеев-Терёшкин. Ойбон тимир этногр. — ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр баайыллар, ортотугар хайаҕастаах төгүрүк тимир; күһэҥэ (саха итэҕэлинэн бу тимир сири бэлиэтиир, онтон хайаҕаһынан ойуун Аллараа дойдуга киирэн тахсар). ☉ Металлический кружочек с отверстием в середине на спине шаманского костюма (по поверью якутов, кружочек обозначает землю, а вырез — прорубь, лунку, через к-рую шаман спускается в Нижний мир). Ойуун ойбон тимирэ кыырарыгар улахан суолталаах. Ойбонтон уулааһын — өбүгэ оонньуута: уҥа илиигинэн хаҥас кулгааххын, хаҥас илиигинэн уҥа атаххын тутан баран сиргэ турар тугу эмэ (хол., уулаах иһити) төҥкөйөн айаххар кыбытан ылыы. ☉ Старинная якутская игра: прихватывая правой рукой левое ухо, придерживая левой рукой правую приподнятую ногу, игрок должен ртом поднять какой-л. предмет с пола (напр., сосуд с водой)
   Ойбонтон уулааһын — оҕо эрдэхтэн дьарыктаннахха улахан туһалаах буолуон сөп. ФАС ӨОо. Ойбону көһөрүү — өбүгэ оонньуута: муннукка турар икки иһит уутун утары турар икки кураанах иһиккэ тугунан эмэ (хол., хамыйаҕынан) баһан таһарга күрэхтэһии (түргэнник таһан бүтэрбит уонна элбэх ууну таспыт хамаанда кыайар). ☉ Старинная якутская игра: из двух сосудов с водой нужно перетаскать воду чем-л. (напр., черпалкой, большой деревянной ложкой) в пустые сосуды, стоящие напротив (побеждает команда, к-рая первой опустошила один сосуд с водой и у к-рой оказалось больше воды в другом)
   Ойбону көһөрүүгэ хас да киһи икки аҥыы хайдыһан оонньууллар. ФАС ӨОо. Ойбон хайыҥа — аллардахха ойбон тула мунньуллан тахсар муус, ойбон кытыытыгар чөмөхтөммүт муус. ☉ Ледяной валик вокруг лунки проруби
   Сэбирдэх [киһи аата] маҥкытын төбөтүн ойбон хайыҥар тирээн баран, куоҕалдьытан куйуурун бадараанын тэбии турда. Амма Аччыгыйа. Сулгаах ойбонноро балык. — муҥха икки ойоҕоһунан сөп түбэһиннэрэн алларыллар кыра-кыра ойбоннор (түһүүттэн таһаарыы чардаакка диэри муҥханы соһорго аналлаахтар). ☉ Небольшие проруби по обеим сторонам тони для проталкивания вперёд неводных норил (от основной большой проруби, куда опускают невод, до той, через к-рую выталкивают). Сулгаах ойбоннорун аллартаан бүттүлэр
   ср. уйг. ойпаҥ ‘впадина, рытвина’, тув. ойбак ‘небольшая круглая полынья, прорубь’

I
аат.
1. Ууну, убаҕаһы иһэргэ баҕарыы, утатыы. ☉ Желание, потребность пить, жажда
Күрбэ аннынан ып-ыраас уу кылыгырыы сытарыгар түһэн сирэйин суунар, икки ытыһынан сомсон ылан утаҕын ханнарар. Н. Якутскай
Сүөгэйдээх чэйинэн утаҕы ханнаран Биһиги куоракка киирбиппит. Эллэй
[Маайыс:] Утаххар чэй да иһэн барыа эбиккин. С. Ефремов
Мантан утаххар ис уута! — Чобуотук чаҕаарар, кэпсиир. Баал Хабырыыс
2. Утаттахха иһэр убаҕас. ☉ Жидкость для питья, напиток, питьё
Остуолга ууруллубат утах баар үһү (тааб.: эмиий үүтэ). [Хобороонньо] Көхсө-быара ыгыллан, Көлөһүнэ сарт түһэн, Умайара бэрдиттэн Утах көрдүүр субу-субу. Күннүк Уурастыырап
Кымыс айыылартан айдарыылаах дьиҥ айылҕа оҕотун ис эйгэтиттэн кэлэр бастыҥ …… утахпыт буолар. КДьА
Сахаҕа биир сөбүлэппит утаҕынан бутугас буолар. ТИИ ЭОСА
♦ Аһыы утах — аһыы уу диэн курдук (көр аһыы III)
Константин Афанасьевич …… аһыы утаҕы уймахтаабыт ахан киһи. ИИА КК. Уоттаах утах поэт. — кытаанах, уохтаах арыгы (хол., испиир, буокка, ханньаах). ☉ Спиртное, алкоголь (букв. огненный напиток)
[Луодур] Арыт түүҥҥэ куоракка Көҥүлкүүлэй сылдьыахтаах, Уочаракка турбакка Уоттаах утах ылыахтаах. Күннүк Уурастыырап
Тыҥ хатыыта миигин атааран, Атыттардыы алгыс алгыы, Кууба уоттаах утаҕынан Толоорто тиһэх бакаалын. С. Данилов. Улдьааһыннар — уус тыллаахтар, Уоттаах утах буларга Уон араас албастаахтар, Уруумсахтар, атаһымсахтар. П. Тобуруокап
ср. др.-тюрк. усаҕ ‘жажда’
II
аат.
1. Быччыҥ, силгэ сыыйыллаҕас биир иҥиирэ, иҥиир сап. ☉ Жгутик из сухожилий, сухожильная нить
Иҥиир сап утахтара, сылаас ууга илийэн, бүлүүһэ түгэҕэр тимирэллэр. Н. Якутскай
Саҥа тыырыллыбыт мастар тоҥмут иҥиир утахтарын курдук дьаарыстаммыттар. А. Фёдоров
Нууччалар мындыр дьоннор, оҕус тириитин иҥиир утаҕын саҕа синньигэстик тэлбиттэр, киэҥ кээмэйдээх сири төгүрүччү тардан иилээн кэбиспиттэр. Н. Абыйчанин
Эмиэ бу курдук бөрө тардан иҥиирин биир утаҕын быһа кэрбэппит таба оннооҕор кыһын үтүөрэн турар. ДФС КК
2. Хатан оҥоһуллубут туох эмэ (хол., быа) өһүллэр салаата. ☉ Составная часть (напр., нить, прядь, проволока) чего-л. скрученного, сплетённого (напр., верёвки, косы, троса)
Тутан турар үс утахтаах кымньыытын кыймаҥнаппахтаата. Н. Заболоцкай
Көлөппүнэ бөҕөтүн өрүллүбүт утаҕы быһа тардан көрөн быһаарыллар. ХКА
Утахтара быстыбыт торуоһунан үлэлиир бобуллар. ОҮМ
Имтеургиҥҥа кыйахаламмыт эһэ төбөтүн, Кутувьяҕа үп-үрүҥ ниэрпэ тириититтэн түөрт утах гына хатыллыбыт сабыс-саҥа маамыктаны …… биэртэлээтэ. Тэки Одулок (тылб.)
△ Туох эмэ салаата. ☉ Ветвь, рукав чего-л.
Сыпсы оҥороллоругар икки утаҕы тус-туһунан оҥорон баран, сиэтэн холбууллара. МАП ЧУу
Сахалар үс сүдү утахтан — монголоиднай, түүрүскэй, европеиднай утахтан силисмутук тардан төрүттэммит омук буолан тахсар. ВУА БС
3. Сылгы сиэлин, кутуругун эбэтэр киһи баттаҕын биир устууката. ☉ Конский (с хвоста или гривы), а также человеческий волос
Хамыйахтаах да аспытын Хаалларыахпыт суоҕа, Утах да сиэли Ордоруохпут суоҕа. С. Зверев
Төбөтүн умса туттан кэбистэ, онуоха көп баттаҕын иһиттэн онон-манан үрүҥ синньигэс утахтар сыыйыллан көһүннүлэр. А. Фёдоров
Нюта кыыс баттаҕын кылаппачыгас утахтара көстөн аастылар. М. Доҕордуурап
Аҥаар өттүгэр кэлтэччи тарааммыт баттаҕар, ооҕуй оҕус ситимин курдук, маҥан утахтар сыыйыллан көстөллөр. М. Попов
4. көсп. Сардаҥа (хол., күн уотун) саккырас сарпахтара. ☉ Лучи, искры, отходящие от сильного источника света (напр., от солнца)
Күн көмүс утаҕа саккыраан Сүрэхпэр төлөнү күөдьүтэр. Ол төлөн, кымньыынан сырдырҕаан Сир-халлаан киэлитин күндээрдэр. М. Ефимов
Ый былыт уҥуор сынан тахсан, Ыһан кээстэ үрүҥ көмүс утахтарын. Л. Попов
Сааскы күннэр, оккомаска көмүс утаҕы хатан, киирэн-тахсан истилэр. С. Федотов
Сайын ааста, тымныы буолла, Күһүҥҥү түүҥҥү тыал үрдэ, Үрүҥ көмүс ый уота Утахтарын түһэрдэ. «ХС»
△ Салгыҥҥа субуллан тахсар синньигэс туох эмэ. ☉ Устремляющийся в атмосферу узкий поток пара, жидкости, газа
Сылабаартан икки утах итии паар өрө дьурулаан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Табах буруотун курдук чап-чараас утах түһэр. ПНИ АДХ
5. көсп. Туох эмэ (хол., санаа) быстыбат ситимэ. ☉ То, что связно развивается, образуя единую логическую линию, нить чего-л. (напр., мыслей)
Үөрбүт. Үөрдүн. Кыайыы амтанын биллин. Ити үөрүү кыайыыга дьулуур биир сүрүн утаҕа. Н. Лугинов
Хайа-хайабыт санаатын утаҕын быһымаары, бу дьикти нууралы уйгуурдумаары, кини дьиэтигэр диэри тугу да кэпсэппэтэхпит. П. Чуукаар
Саха сирин бүгүҥҥү поэзията …… киһи ис иэйиитин, хардарыта сыһыанын уустук утахтарын таарыйар. Умнуллубат к. Эмискэ сыарҕа тохтуу түстэ
Гриша төбөтүнэн түөспэр анньылынна, санаам утаҕа быһа ыстанна. «ХС»
6. көсп. Киһи олоҕун, дууһатын, уйулҕатын ханнык эмэ сүүрээнэ. ☉ Какая-л. часть жизни, души, настроения, переживаний человека
Биһиги даҕаны дьол утаҕын амсайан бараммыт, бэйэбит көмүс көҥүлбүтүн сатаан көмүскэһиэхпит, иккистээн ииҥҥэ киириэхпит, кулут буолуохпут суоҕа! Суорун Омоллоон
Били Ойуурап этэринии, уйулҕатын утаҕын бүтүннүүтүн ытыһыгар хам туттаҕына эрэ табыллар кэмэ этэ. Софр. Данилов
Мин кинилиин эрэ дууһам саамай нарын-намчы утахтарын бэрийэн кэпсэтээччи этим. Н. Абыйчанин
◊ Мас утаҕа биол. — үүнээйи халыҥ таастаах мастыйбыт килиэткэлэртэн турар утаһына. ☉ Склеренхима
Тыы тумсугар синньигэс мас утахтарыттан өрөн оҥоһуллубут тордох дьардьаматыгар маарынныыр быһыылаах икки булт тэрилэ ууруллубут этэ. Далан
Деловой маһы, мас утахтары уонна мас устурууһун билиитэлэрин оҥоруу улаатыннарыллыаҕа. «Кыым». Сото утаҕа — сото икки (улахан уонна кыра) уҥуохтарыттан кырата (синньигэһэ). ☉ Малая берцовая кость
Бастакы бааһырдыыларыгар сототун утаҕын иһинэн түһэрбиттэр. С. Васильев. Хары утаҕа — киһи харытын уҥуоҕун синньигэс салаата. ☉ Лучевая кость. Харытын утаҕа тостубут
□ Ол-бу диэки эргэс-дьэргэс көрө турдаҕына — отут сэттэ бухатыыр ооҕуй ситимин курдук хара дьүһүннээх быаҕа харыларын утаҕыттан тобулута үүттээн баран онно тиһэн кэбиспит. Ньургун Боотур
Инники лабаалар дьардьамалара маннык уҥуохтардаах: окумал уҥуоҕа, хары икки уҥуоҕа (хары утаҕа, хары уҥуоҕа), бэгэччэк, харчы уҥуохтар, илин сото уҥуоҕа, бэрбээкэйдэр. СИиТ
Биир тапталлааҕын бэйэтин арҕаҕар илдьэн, харытын утахтарын икки ардынан үүттээн, онно быа уган, баайан олорбута дииллэр. В. Короленко (тылб.)
ср. алт. утых ‘шнур’, башк. сус ‘волокно, шнур’, п.-монг. утасун ‘нитка’

1. аат.
2. Кыыс эбэтэр уол кыра сааһыгар (үксүгэр эдэр сааһыгар диэри кэмҥэ этиллэр). ☉ Ребёнок, младенец, дитя
   Сүүрбэтин туола илик, барыларын баһыгар баар суох маанылаах оҕолоро. Эрилик Эристиин
   Вера суулаах оҕону аа-дьуо ылан сөрүүн сиргэ сытыарар. С. Ефремов
   Оҕолор эрэ тустарыгар киһи олорор, үлэлиир. В. Гаврильева
3. Улаата илик көтөр, кыыл. ☉ Детёныш, зверёныш, птенец. Кус оҕото. Ыт оҕото
   □ Саҥардыы көтөөрү гынан эрэр тураах оҕото мутукка хатана сатыыр. Эрилик Эристиин
   Эһэ кылана-кылана оҕолорун уҥа-хаҥас садьыйда. Т. Сметанин
   [Куоска] чыычаах оҕотун тутан сиэри дьүһүлэннэҕин! Р. Кулаковскай
4. Атын аат тылы кытта аччатар, атаахтатар суолталаах холбоһугу үөскэтэр. ☉ С именами существительными образует сочетание уменьшительно-ласкательного значения
   Суоҥаа сымнаҕастык, эйэҕэстик ытыһын оҕотунан айахпын саба туппута. И. Гоголев
   [Сотоколуур:] Арыы оҕотуна, үрүҥ сиэллэ аҕал. Күндэ
   Массыына иннигэр кыра алаас оҥос гына түспүтэ, ортотугар күөл оҕото чэмэлийэн сытара. В. Гаврильева
5. даҕ. суолт.
6. Ситэ илик, кыра; эдэр. ☉ Маленький, недостаточно зрелый, молодой
   Оҕо суордар иҥсэлээх харахтарынан кулуну одуулаһан турулуҥнаһаллар. Амма Аччыгыйа
   «Ээ, оҕо, букатын оҕо, доҕор!» — Иван Иванович мин диэки кылап гына көрдө. С. Данилов
   Ыарҕа талах ыпсыылаах Оҕо мастар Ойуур тыа буолан, Уобуруччулуу курдуу үүнэн Түспүттэр эбит арай. С. Зверев
7. көсп. Эрдийэ илик, туҥуй. ☉ Молодой, неокрепший
   Ол эрээри, сырдык хоһоон сылаас тыына кини оҕо сүрэҕин үөртэ. Амма Аччыгыйа
   Кыыс ырыата эдэр киһи эмньик сүрэҕин эймэһитэ, уол киһи оҕо кутун уйадыта эйээрбит. П. Филиппов
   Кини оҕо санаатын киэр кыйдаан, бэйэ бодотун тардыммыта. Н. Босиков
   ♦ Муммут кус оҕотун курдук көр мун. Кини ыксалыттан тугу да гыныан булбата, муммут кус оҕотун курдук буолла. Оҕоҕо баттат кэпс. — элбэх оҕолоох буол, элбэх оҕолон. ☉ Стать многодетным, заиметь много детей (букв. быть задавленным детьми)
   Элбэх оҕоҕо баттатан, ордук кыһалҕалааҕа. ГИП КДь. Оҕо куотуо суоҕа (миигиттэн оҕо куотуо буоллаҕай) — туох да куһаҕан буолуо суоҕа. ☉ Никакой беды, ничего страшного не будет (нечего пугаться, суетиться). Бу да киһи эттэххин, аата, оҕо куотуо буоллаҕай. Оҕо кутун тут — кимиэхэ эмэ олус сөбүлэт. ☉ Очаровать кого-л. [Кэтириинэ] Оонньуур иминэн уоттуу кыыһан, Оҕо куппун тутта дии! А. Бродников. Оҕолоотор оҕом (оҕобут) үрд. — төрөппүт эбэтэр аҕа саастаах киһи «олус чугастык саныыр баар-суох эрэнэр киһим» диэн санаатын этэр көһөр олук (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Формула почтительно-вежливого обращения старших к молодым (употр. в притяж. ф.)
   Өлбөт-сүппэт ыйаахтаах Уот Дьөһөгөй төрдүттэн Уруйдатан тураммын Оҕолоотор оҕобор аҕаллым. П. Ойуунускай. Оҕону кытта оҕо, <дьахтары кытта дьахтар> — дьоҥҥо барытыгар биир тэҥ үчүгэй, эйэҕэс сыһыаннаах киһи. ☉ Человек, ко всем относящийся одинаково сердечно, доброжелательно, добродушный, искренний (букв. с ребёнком — ребёнок, с женщиной — женщина)
   Онуоха эбии кини майгыта эйэҕэһэ, үчүгэйэ бэрт: оҕону кытта оҕо, дьахтары кытта дьахтар, кими баҕарар кытта истиҥ тылы булан кэпсэтэр идэлээх. Софр. Данилов
   Кини киһиэхэ барытыгар эйэҕэстик сыһыаннаһар, оҕону кытта оҕо, кырдьаҕаһы кытта кырдьаҕас. И. Федосеев. Оҕо оонньуута кэпс. — кыра, дуона суох; кэбэҕэстик кыаллар, кыах иһинэн. ☉ Незначительное, лёгкое, пустяковое дело, занятие (букв. детская игра)
   Бу диэн оҕо оонньуута буоллаҕа дии, тохсунньуга сиргэ хонор баар — абытай суол. Р. Кулаковскай
   Билиҥҥи үйэҕэ, бэл, уу күүһэ оҕо оонньуута буолла эбээт. Н. Заболоцкай
   Инники айаммытыгар тэҥнээтэххэ, тымныы ууга биирдэ киирэн тахсыбытым оҕо оонньуута эбит. «ХС». Оҕо оонньуута буолбатах — дөбөҥнүк кыаллар буолбатах, чэпчэкитэ суох. ☉ Это не пустяк, это не шутка, это серьёзное дело (букв. [это] не детская игра)
   Олоҕу олоруу — оҕо оонньуута буолбатах. Болот Боотур
   Бүтүн ыалы, бачча сүөһүнү көһөрөр, сүүрүктээх үрэҕи харбатан туоратар оҕо оонньуута буолбатах. Н. Заболоцкай
   Уон биир көстөн ордук сири сатыы хаамар оҕо оонньуута буолбатах. «ХС». Оҕо тойуга кэпс. — кураанаҕы лахсыйыы. ☉ Несерьёзный разговор, детский лепет
   Финляндияны таҥнаран биэрдибит диэн тыллаһыы адьас оҕо тойуга буолар. «ХС». Оҕо төрүү ыарыһах кэпс. — төрүөҕүттэн, төрүкү ыарыһах. ☉ Болезненный с самого рождения
   Ити киһигит оҕо төрүү ыарыһах, мөлтөх киһи. И. Никифоров. Оҕотугар өлүү- лээх кэпс. — оҕолоро өлө турар (ыал). ☉ Дети умирают один за другим у кого-л.
   Былыргылыынан, оҕолоругар өлүүлээх ыаллар оҕолоругар, сүрэхтээбит ийэ буолан, ылан иитэлиир. С. Васильев. Оҕотугар түспүт — оҕо курдук буол, оҕолуу быһыылан. ☉ Вести себя как ребёнок, впадать в детство (букв. стал ребёнком)
   Хаһан да маннык көргө-нарга түбэспэтэх дьон, эдэриттэн эмэнигэр тиийэ оҕолоругар түһэн оонньоотулар. Болот Боотур
   Оҕонньорум барахсан Оҕотугар түстэ: Уулуссаҕа ойон тахсан Уйадыйан турда. С. Данилов. Оҕотун быарын сиир харыс. — өлбүтүм быарын сиэн уойдум диэн курдук (көр өлбүт). Сахалар киһи наһаа кырыйдаҕына «оҕотун быарын сиир» дииллэр. Оҕо турбат (сыппат) <ыала, дьоно> — оҕолоро төрүү-төрүү өлөн иһэр, оҕолоругар табыллыбат (ыал, дьон). ☉ Дети не выживают, не держатся у кого-л. (букв. ребёнок не встаёт)
   Хабыаччылаах оҕо турбат ыала буолаары гыннылар быһыылаах. Болот Боотур
   Биһиэхэ оҕо турбат, төрүү-төрүү иккилэригэрүстэригэр тиийбэккэ өлө тураллар. И. Федосеев. Оҕо түспүт харыс. — сиппэтэх оҕо төрөөн өлбүт. ☉ Произошёл выкидыш (букв. ребёнок выпал). Тэҥн. оҕо куоппут (көр куот). Оҕо уйата оҥор (тарт) эргэр. — өр оҕоломмотох ыалга кыыран оҕо кутун иҥэрэн, үҥэнсүктэн, көрдөһөн кыыр (ойууну этэргэ). ☉ Камланием и заклинаниями вселить дух ребёнка в дом бездетной семьи (о шамане)
   Эрэмдэ диэн сиргэ олорор Чыыбыс ойуунунан оҕо уйата оҥотторорго сүбэлэспиттэр. И. Федосеев
   [Анньыыһын ойуун] оҕо уйата тардан араас иччилэргэ, айыыларга суламмыт. Багдарыын Сүлбэ. Оҕо хаата кэпс. — субуруччу оҕолонон иһэр, элбэх оҕолоох дьахтар. ☉ Женщина, которая рожает несколько раз подряд (букв. сума для детей). Кийиит оҕо хаата буолуон баҕарбат. Орук оҕото көр орук. Былыр орук оҕотун харыстаан, туора дьоҥҥо мээнэ көрдөрбөккө улаатыннараллара. Тойон оҕото буол кэпс. — кимтэн да тутулуга суох буол; сололоох буол. ☉ Стать независимым; быть свободным, распоряжаться временем по своему усмотрению
   Туһааннаах үлэҕин бүтэрдиҥ да тойон оҕото буола түһэҕин. Э. Соколов. Төрүүр (төрөтөр) оҕону төлкөлөө (уйалаа) фольк. — «кэлэр кэскилиҥ, үүнэр көлүөнэҥ тэнийэ, салҕана турдун» диэн алҕаан этии. ☉ Благословение на продолжение рода, чтобы судьба была благосклонна к потомству кого-л.
   Төрөтөр оҕолоро уйаламмыт, Иитэр сүөһүлэрэ күрүөлэммит. ПЭК ОНЛЯ III
   Төрөтөр оҕоҕут уйаланнын, Иитэр сүөһүгүт күрүөлэннин. Суорун Омоллоон
   [Тойбохой:] Төрүүр оҕону манна төлкөлүөм, Иитэр сүөһүнү манна күрүөлүөм. И. Данилов. Үүтүн тохпут оҕо курдук — аһара хомойбут, санаарҕаабыт курдук, кэри-куру (буол, сырыт). ☉ соотв. как в воду опущенный (букв. как ребёнок, проливший своё молоко)
   Кини үүтүн тохпут оҕо курдук саппаллан, тугу да гыныан булбакка, таах туран хаалла. В. Яковлев
   Сөдүөт, аньыылаах-харалаах киһи, ити күнтэн ыла үүтүн тохпут оҕо курдук сырытта. Н. Кондаков
   ◊ Айылҕа оҕото көр айылҕа
   Кини [Дьэллик] бу айылаах кэрэ, нарынтаннарын айылҕа оҕотун сүрэххэ-быарга кыҥыы турбута буолуо дуо? Н. Заболоцкай
   Ньургуһун [кыыс аата] бэйэтин аатын курдук ыраас айылҕа оҕото, айылҕа тыыннаах сибэккитэ. Т. Сметанин
   Бу хорсун санаалаах айылҕа оҕото айаҕынан иитиллэр туурка саатын ыһыктыбакка сылдьар эбит. «ХС». Айыы оҕото — 1) кэпс. — үтүө-мааны майгылаах, сайаҕас санаалаах оҕо. ☉ Божье дитя, человеческое дитя, человек. Оҕом айыы оҕото, санаа хоту сылдьар; 2) фольк. — үөһэттэн айдарыылаах, киргэ-дьайга сыстыбат оҥоһуулаах оҕо. ☉ Благословенный свыше, неподверженный нечисти, невинный (о ребёнке). Онтон ыла аймахтара харыстаан, «айыы оҕото» диэн аат биэрэллэр. Саха фольк. Бэйэбит оҕобут кэпс. — манна үөскээбит, мантан төрүттээх оҕо. ☉ Здешний, местный, из этих мест (о молодом человеке)
   Сандаарка: «Хата бэйэбит оҕобут манна тахсан биэлсэр буолсу». С. Ефремов. Оҕо аата оҕо кэпс. — өссө да кыра, өйдөөбөтө элбэх буоллаҕа. ☉ Ребёнок есть ребёнок, ещё маленький, многого не понимает
   Оҕо аата оҕо, дэҥнэтэн улдьаарталыыра баар буолааччы. П. Аввакумов. Оҕо аймах поэт. — кыра, сүүрэр-көтөр саастаах оҕолор. ☉ Маленькие дети, детвора, ребятня
   Оҕо аймах таһыйар чалбаҕын Тиийээтин тиэтэйэн таһаартаа, Харалдьык маҥнайгы ачатын Сүрэҕим суоһунан угуттаа. П. Тобуруокап
   Кимка тыаҕа учууталлыыр, Оҕо аймах биһириир. Н. Босиков
   Ол иһин, оҕо аймах тэлгэһэҕэ, Эһиги көҥүл көрүлүүгүт. Т. Сметанин. Оҕо биһигэ кэпс. — кыһыл оҕону сытыаран бигиир орон (сүнньүнэн ыйанар орону этиллэр). ☉ Люлька (обычно о подвесной колыбели)
   Хаҥас диэки оҕо биһигэ көстөр. А. Софронов. Оҕо бырааһа эмт. — оҕону көрөр, эмтиир идэтийбит эмчит. ☉ Детский врач, педиатр. Бүгүн оҕо бырааһа кэлэн барда. Оҕо <да> оҕотуттан — оҕо-оҕо тус-туһунан, хайдах оҕотуттан. ☉ Ребёнок ребёнку рознь, дети детям рознь
   Ити гынан баран, оҕо оҕотуттан, ханнык баҕарар үлэҕэ айылҕа биэрбит талаана наада. Н. Босиков
   «Оҕо да оҕотуттан» диэн бэрт өйдөөх, түгэхтээх этии баар. «Кыым». Оҕо дьиэтэ — тулаайах оҕолору иитэр-харайар тэрилтэ, дьиэ. ☉ Детский приют, детдом
   Григорий Романович оҕо дьиэтигэр, оттон эдьиийэ, балта, быраата дьоҥҥо иитиллибиттэрэ. В. Ойуурускай
   Уруккута сынньалаҥ киинэ, билигин оҕо дьиэтэ. Н. Заболоцкай
   Дириҥҥэ оҕо дьиэтэ баара. ПП ОА. Оҕо дьон поэз. — оҕо саастарыттан өссө тахса илик, эдэр-сэнэх дьон. ☉ Молодые люди в расцвете сил
   Үрэллигэс кыымнанан Отуу уота кытыастар. Үлэ бүтэн сынньанан, Оҕо дьоммут кылыйар. А. Абаҕыыныскай
   Оһуохайга оҕо дьоннор Оонньуулара тахсыбат, Сырдык дьиэттэн эдэр дьоннор Харахтара арахпат. С. Данилов
   Уран муудараһыгар Оҕо дьону иитэр Оскуолалары оҥордубут. Эллэй. Оҕо киһи — эдэр сааһыгар сылдьар уол, ыччат. ☉ Юноша
   Кыра Хабырыыс сүүрбэтиттэн эрэ тахсан эрэр оҕо киһи этэ. Эрилик Эристиин. Оҕо көрөөччү — ыал оҕотун көрөр, хамнастаах үлэһит. ☉ Няня, гувернантка (гувернёр)
   Кыысчаан ыалларга оҕо көрөөччүнэн, остолобуойга иһит сууйааччынан үлэлии-үлэлии, сэттэ кылааһы бүтэрбитэ. А. Кондратьев
   Ол саҕана уобалас үрдүнэн түөрт быраас, уон тоҕус биэлсэр уонна үс оҕо көрөөччү баара. И. Федосеев. Оҕо көтөҕөөччү эргэр. — дьахтар оҕолоноругар көмөлөһөөччү, дьахтар төрөтөөччү (былыр ыҥырыыга сылдьар саастаах дьахталлары, эмээхситтэри этэллэрэ). ☉ Повитуха, повивальная бабка
   Нарыйа ыалдьыан хас да хонук иннинэ оҕо көтөҕөөччү билэр эмээхсиннэрэ кэлбитэ. В. Яковлев
   «Тыый, ол оҕо көтөҕөөччүтэ суох хайдах?» — диэн Тумалыма хотун аймана түспүтэ. ИН ХБ. Оҕо куоппут (куоттар) көр куот. Сураҕа, кыыстара оҕо куоттарбыт үһү. Оҕо куотуута харыс. — үөскээн иһэр оҕо түһэн хаалыыта. ☉ Выкидыш. Быйыл бөһүөлэккэ оҕо куотуута аҕыйаата. Оҕо кут үрд. — оҕолуу эдэр ыраас кут. ☉ Чистая, светлая душа, детская душа
   Айылҕа дьикти көстүүтэ Абылаата сүрэхпин. Ол иһин нөрүйүөм этэ Оҕо куппун биэрэммин. А. Бродников
   Кыыс ырыата уол киһи оҕо кутун уйадытта. П. Филиппов. Оҕо кэбис кэпс. — сиппэтэх төрүөхтэн (кыылы этэргэ). ☉ Выкидывать детёныша (обычно о животных)
   Оҕо кэбиспит кырса аһаабат. В. Алданскай
   Куһаҕан хаачыстыбалаах, түүнүгүрбүт аһылыктан буос тыһылар оҕо кэбиһэллэр. ТИиС. Оҕо оҕо кур- дук — оҕоттон атына суох. ☉ соотв. ребёнок как ребёнок
   Бастаан үөрэнэ киирэрбитигэр оҕо оҕо курдук этибит. Далан
   Биһиги оҕолор оҕолор курдук дьоммутун кытта бииргэ олорор буоллубут. Ф. Захаров
   Нина син оҕо оҕо курдук, ол эрээри биир чорбойордоох. ЧКС ОИиСТ. Оҕо оҕото өтөр кэпс. — тэбэнэттээх, мэник санаата баһыйан кэлэр (сылдьан эрэ эмискэ). ☉ В ребёнке детство играет (шалит)
   Ийэтэ тыыннааҕар, оҕо оҕото өтөн, айаннаан иһэн мэнигилиир эбит. Сэмээр Баһылай. Оҕо саас — кыра эрдэҕинээҕи кэм; сүүрэнкөтөн оонньуур, көҥүл көччүйэр кэм (ситэр сааска диэри кэми этиллэр). ☉ Детство. Киһи оҕо сааһын сарсыардаҕа холууллар. Саха фольк. Мин испэр саныырым: «Быраһаай, оҕо сааһым, оонньуур кэмим!» Н. Якутскай
   Олох диэн оонньуу буолбатаҕын Оҕо сааспыттан билэбин. С. Данилов. Оҕо саҕа оҕолоох кэпс. — киэн туттар, үчүгэй оҕолоох. ☉ Иметь ребёнка, которым можно гордиться
   «Саха тиксибэтэх улахан аатсуол бөҕөҕө тигистиҥ, оҕо саҕа оҕолордооххун», — дииллэр ээ дьон. Н. Лугинов. Оҕо суруйааччыта — оҕолорго аналлаах айымньылары суруйар киһи. ☉ Детский писатель. Пётр Дмитриев — Туутук — оҕо суруйааччыта
   □ Суорун Омоллоон оҕо суруйааччытын, кэпсээнньит, хоһоонньут, публицист быһыытынан ааҕааччыларга эмиэ киэҥник биһирэнэр. ОГГ СМ. Оҕо суута кэпс. — кыһыл оҕону суулуур таҥас. ☉ Пелёнка (детская). Быаҕа оҕо суута бөҕө ыйаммыт. Оҕото бэрт кэпс. — наһаа эдэр, эдэрэ бэрт. ☉ Слишком молод
   «Бу киһи оҕото бэрт ээ», — Кыра Уйбаан хайдах эрэ сирэйэ сырдыы түһээт, эрчимнээхтик күлэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Оҕото бэрт буолан, кэнэнэ холкутатар буоллаҕа эбээт. ОГГ ТЛ-8. Оҕотун түһэртэрбит харыс. — саҥа үөскээбит оҕотун мэдиссиинэ көмөтүнэн ылларбыт. ☉ Делать аборт. Кэлиҥҥи кэмҥэ дьахтар оҕотун түһэртэрбэтин туһугар иитэрүөрэтэр үлэни ыытар буоллулар. Оҕо хаата эмт. — эһээхэй оҕо ийэтин иһигэр сылдьыбыт хаата. ☉ Послед (у женщины). Оҕотун хаата таҕыстаҕына дьахтар дьэ быыһанар, ырааһырар. Оҕо хатыыта кэпс. — тииһиир, түһэр тиис. ☉ Молочный зуб. Оҕо хатыыта тахсарыгар ыарыыланар. Оскуола оҕото — оскуолаҕа үөрэнэр саастаах оҕо. ☉ Ребёнок школьного возраста, школьник. Аттынан оскуола оҕолоро аастылар
   □ Оскуола оҕото тарҕаһан Остуорас Акыым дьиэтигэр Омуннаах айдаан элбиир. С. Васильев. Уол оҕото кэпс. — сытыы-хотуу, туохтан да иҥнэн турбат уол. ☉ Отчаянный, лихой, бесшабашный молодой человек
   Миша, дьэ, уол оҕото дии. Э. Соколов
   Уу ньирэй (кыһыл) оҕо — кыһыл оҕо диэн курдук (көр кыһыл). Биһиги бүгүн, бэҕэһээ төрөөбүт уу ньирэй оҕолор буолбатахпыт. Эрилик Эристиин. Ойуун буоларга кыһыл оҕо эрдэххиттэн айдарыылаах этиҥ. Д. Софронов
   Дуомуна кыһыл оҕотун биһиккэ сытыаран аргыый бигии олорбута. А. Сыромятникова. Эрдэҕэс оҕо — улааппыт, обургу оҕо (быһа холоон уон иккититтэн уон алтатыгар диэри саастаах). ☉ Подросток (примерно от двенадцати до шестнадцати лет)
   Эрдэҕэс оҕолор үксүн бииргэ үөрэнэллэринэн, оонньуулларынан, чугас-чугас олороллорунан доҕордоһоллор. ЧКС АК
   ср. монг. өкин, халх. охиҥ, орд. окин ‘дочь, девочка, ребёнок’, тюрк. чаба ‘мальчик, ребёнок, дитя’