саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы сөҕөр, сөбүлээбэт сыһыанын көрдөрөр (саҥа алл. суолтата лаппа биллэр). ☉ Выражает удивленное отрицательное отношение говорящего (межд. оттенок значителен; соотв. боже мой, да ну). Аата айыытын, оччо билэн баран, сэрэппэт эбиккин дуу!
□ «Аата айыытын!» — диэтэ дьиэлээх хотун сөхпүттүк. Н. Заболоцкай

көр айыы даҕаны
Аата араастаан ааттаан, кулгаахтаах буола-буола, муҥнааҕы, айыытын баҕаһын... Н. Заболоцкай

эб. Саҥарааччы этэр санаатын иэйиилээх күүһүрдүүтүн көрдөрөр (хаачыстыбаны көрдөрөр даҕ., сорох аат тыллары, аат туохт. кытта тутлар). ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли (употр. с сущ., прил., прич., обозначающими качество)
Уу, санаата куһаҕанын баҕаһын. А. Сыромятникова
Ок-сиэ, бу тыам сыта барахсан сүрэхпэр-быарбар дьырылаан киирэрэ, эчи, минньигэһин баҕаһын. С. Ефремов
Ааны алдьатаары гынна. Омунун баҕаһын! Амма Аччыгыйа
Саҥардаҕыҥ, аата, айыытын баҕаһын. Н. Заболоцкай

аат. Киһиэхэ алдьархайы аҕалар эбэтэр араҥаччылыыр биллибэт-көстүбэт сүдү күүстэр (итэҕэлгэ); оннук күүстэр баалларын итэҕэйии, кинилэргэ сүгүрүйүү. ☉ Злые и добрые сверхъестественные силы (по верованию); вера в злые и добрые сверхъестественные силы
Религия (итэҕэл) ис дьиҥэ — абааһыттан-айыыттан бүтэйдии куттаныы, таҥараны итэҕэйии. ДИМ. Ойуун бастаан, абааһыны-айыыны ыҥыран, үһүүрэ-үһүүрэ дьааһыйан дьабырыттар. Күннүк Уурастыырап
Алыһардаах удаҕан абааһытын-айыытын Алҕаан-кыраан кутурар. П. Тулааһынап

I
1. аат.
1. миф. Орто дойду дьонун, сүөһүтүн-аһын айбыт, кинилэргэ үтүөнү оҥорор, Үөһээ дойдуга олохтоох сырдык тыыннар үрдүк биистэр (христианскай религия таҥараларын курдуктар). ☉ Общее название высших существ, олицетворяющих доброе начало (примерно соответствует христианским божествам)
Наар үчүгэйи айа, оҥоро турар, дьон аймаҕы араҥаччылыыр айыылар бааллара буолуо диэн былыргы сахаларга өйдөбүл үөскээбит. Саха фольк. Мөлтөх буолан, Миигин араҥаччылыах айылаах Араас сырдык айыылары айбытым. Кинилэргэ сүгүрүйэрим, Кинилэртэн көрдөһөрүм. И. Гоголев
2. Үөһээ дойдуга олохтоох үрдүк биистэринэн айыллыбыт, кинилэринэн араҥаччыланар Орто дойдуга олорор бары — барыта («үтүө», «үтүө санаалаах» диэн өйдөбүллээх). ☉ Все, что создано божествами, покровительствуемое ими (имеет дополнительный оттенок: «доброе», «добрая суть»)
[Эркээни:] Кырыктаах батыйанан далбаатаммыт боотурдааҕар Аан дойду амарах иччитин аһатар Сиэллээх удьааны туппут Айыы киһитин мин быдан ордоробун. И. Гоголев. Айан киһитэ ааспыта буолуо, Суол киһитэ тутайбыта буолуо, Айыы амтаннаах аһына аһатыҥ, Сөлөгөйүнэн утахтааҥ, Дьулуруйар Ньургун Боотур оҕоккобун! Ньургун Боотур
Тыый, тукаларыам, ол хотон иһиттэн айыы сүөһүтэ ханна барыай. В. Яковлев
3. фольк. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа сахалар, кинилэр олорор дойдулара, кинилэри өстөөх биистэртэн харыстыыр, көмүскүүр дьоннор (бухатыырдар, удаҕаннар эҥиннэр). ☉ В олонхо, сказках — якуты, страна якутов, их защитники от враждебных сил (богатыри, шаманки и др.)
Төһө-хачча айаннаабытын билбэтэ да, айыы сириттэн арахсан барда, күн дойдутуттан тэлэһийэн барда. Саха фольк. Холлоҕос быһаҕаһын саҕа кутаа уотунан кини диэки өрө уһуутаан кэбиспитэ …… киһини хаба ортотунан кэлбитин айыы бухатыыра халбарыс гынан биэрдэ. Ньургун Боотур
Айыым кыыһа барахсан Көҥүл салгынтан көтөҕүллэн Субу куорхаан эрэрин көрөммүн, Уҥуохтуун хамсаатым, сүрэхтиин эппэйдим. С. Зверев
4. эргэр. Дьылҕа, оҥоруу, анал. ☉ Судьба, рок, участь. Эн айыыҥ инньэ, мин айыым инньэ («биһиги дьылҕабыт, аналбыт тус-туспа, онон бииргэ сылдьар, олорор кыахпыт суох, арахсабыт» диэн ис хоһоонноох көһөр олук)
5. эргэр. Илэ хаампыт улахан үөр (өлөн баран дьоҥҥо илэ көстө сылдьар, ордук урууларын, чугас дьонун моһуоктуур, кыайан уоскуйбатах киһи кута). ☉ Наиболее известная и страшная душа покойника (не нашедшая успокоения и причиняющая различные беспокойства живым людям, особенно близким). Кини өлөн баран үөр буолар. Чугас эргиннээҕи нэһилиэктэр, улуустар туой Болугур айыыта диэн ааттаан, ытыктыыллар …… айыы оҥостоллор, алгыыллар, көрдөһөллөр. Саха фольк.
2. даҕ. суолт. Үтүө, сырдык. ☉ Добрый, добросердечный. Айыы санаалаах киһи
□ Бу тыллар буолбатах — ырыалар, Таптаабыт сүрэхтэн саҕыллар, Абылыы, долгута дуорайар Айыы хаан тып-тыыннаах ырыалар. С. Данилов
«Хайа айыы санаалаах кэлэн абыраатыҥ буолла», — диэтэ оронтон дьахтар саҥата. Софр. Данилов
Маша диэн айыы майгылаах-сигилилээх эдэркээн ас таһааччы биһиги Саҥа дьыллааҕы остуолбутугар сыһыарыллыбыт. С. Данилов
♦ Айыы сирин ардаҕырдан (сылдьар киһи) көр күн сирин көппөҕүрдэн (сылдьар киһи). Айыы сириттэн араҕыс — Орто дойдуттан, күн сириттэн сүт, өл. ☉ Уйти из жизни, умереть (букв. расстаться с божественным миром)
Санаабын таппатаххытына, элбэх өлүү-сүтүү көтөллөөх, аан холорук аргыстаах айыы сириттэн арахсыам. «ХС». Айыы сирэ аһаҕас (күн сирэ көҥдөй) — Орто дойду киэҥ, онон ханна баҕарар барыахха, олоруохха сөп (үксүгэр атаҕастаппыт киһи атаҕастаммыт сириттэн барар кыахтааҕын туһунан этии). ☉ Земля широка (букв. земля добрая (добрых божеств) открыта, подсолнечный мир свободен — обычно говорят, когда терпят обиду где-л. и утешаются тем, что можно оставить это место)
Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй — Хаан өһөҕүнэн хатыспыт, Харах уутунан аалсыспыт Аат дьонун аттыттан …… Бүтэй Бүлүү өрүс хотуну Өксөйөн да көрдөҕүм. С. Зверев
Киниэхэ киирэн, чэгиэн эппин сэймэктэтиэм, хара хааммын тохторуом суоҕа. Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас. В. Протодьяконов
Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй, сырыттын, — аҕам мас-таас курдук этэн кэбиспитэ. «ХС». Айыыта киирбит — үчүгэй майгыта киирбит, аламаҕай буолбут. ☉ Он в добром расположении духа, в хорошем настроении
Сүөдэриҥ айыыта киирдэҕинэ сүрдээх үтүө киһи, доҕор! Амма Аччыгыйа
Муҥхалаах муҥур баһылык айыыта киирдэҕинэ: «Ити тулаайахха биир сүүр балыгы ордук ойуулаан биэриҥ!» — диэн көбдьүөрэр. И. Гоголев
Кини [Аллахов] аргыһа …… Хатыҥ угун хантан эрэ …… өр үлэһэн булан, үҥүүтүгэр олордуммут этэ. Дьэ ол иһин айыыта итиччэ киирэн иһэр. Н. Заболоцкай
Айыыта холлор (төллөр) көр аҕынньыта төллөр (холлор). Төһөлөөх уолаттар таҥара кыраабыт сибиинньэ халбаһытын сииллэрий? Туй-сиэ, киһи айыыта төллүөх! Н. Островскай (тылб.). Ол айыыта онон — мэлийэн, сүтэн турар (ким эрэ ханна эрэ барбытын, онтон ыла мэлийбитин эбэтэр туох эрэ сүтэн көстүбэтин дьиибэргээн этии). ☉ Пропал без вести (говорится с оттенком удивления, когда кто-л. был, затем куда-то ушел, исчез, потерялся и его поныне нет или что-то потерялось безвозвратно)
Кыыһа мааҕыын сарсыарда оскуолаҕа барбыта, ол айыыта онон. Н. Заболоцкай
Сүөдэр ботуруонун угар халампааһын хаатын сүтэрбитэ, ол айыыта онон. «ХС»
◊ Айыы аймаҕа (күн улууһа) миф. — 1) дьон-сэргэ; сахалар бүтүннүүлэрэ (нор. айымнь. абааһы аймаҕар утары туруоруллар). ☉ Весь народ; доброе племя якутов (в фольк. противопоставляется племени злых духов, абаасы)
Айыы аймаҕын араҥаччылаатын диэн айбытым, Күн улууһун көмүскээтин диэн оҥорбутум [Ньургун Боотуру]. Ньургун Боотур
Айыы аймаҕын араҥаччылаатаххына да араҥаччылыах эн эрэ буолуо диэммин көрдөһөөрү ыҥыртаран аҕаллым. П. Ойуунускай; 2) Үөһээ дойдуга олорор, Орто дойдуну араҥаччылыыр үрдүк айыылар хомуур ааттара. ☉ Собирательное название высших добрых божеств, обитающих на небе и покровительствующих всем обитателям Среднего мира
Микиитэ айыы аймаҕар, күн улууһугар тиийэн тыл эттэ. Амма Аччыгыйа
Айыы аймаҕын аһыттан аҕаллым, орулуос кус сымыытын саҕа араҕас илгэни бырахтым [диир үөһэттэн дьахтар]. Саха фольк. Айыы аймаҕын Алгыыр эрэ этибит, Абааһы аймаҕын Ааттаһар эрэ этибит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айыы дьоно көр айыы аймаҕа (күн улууһа). [Ойуун] унньуктаах уһун айан суолун тобулан Орто дойдуга эргиллэн кэлиэр диэри айыы дьонун араҥаччылыылларыгар көрдөстө [үөһээ биистэртэн]. И. Гоголев. Айыым таҥарам! — олус сөҕөн, долгуйан, уолуйан, куттанан саҥа аллайыы (нуучча итэҕэлиттэн, саҥа алл. киирии). ☉ Боже мой! (межд., выражающее крайнее удивление, волнение, ужас)
[Ааныка:] О, айыым-таҥарам! Туох үлүгэрэй! Туохха-туохха тиэрдэҕин? Оо, айыым-таҥарам! Хата тыыннаах орпуппун. Болот Боотур
Айыым-таҥарам, кимнээхтэр эрэ истэхтэрэ буолла! А. Сыромятникова
«Айыым-таҥарам, дьэ дьэргэтэн сыт да сыт!»— диэн Буров Митя итийбит оһох үрдүгэр сэппэрээги бырахпытын кэннэ саҥа аллайда. «ХС». Айыы намыһын эргэр. — удаҕаннары, сорох көтөрдөрү ытыктаан, киэргэтэн этэр кубулуйбат эпитет. ☉ Постоянный украшающий эпитет, употребляется по отношению к почитаемым небесным красавицам-шаманкам, некоторым особо почитаемым птицам
Айыы намыһын удаҕаннардаах Арҕаһыттан тэһииннээх Ахтар айыы аймаҕын Аҕата-ийэтэ буолбуттар эбит. П. Ойуунускай
Оннук чугастан кини [Чуура] ити айыы намыһын көтөрдөрүн [кыталыктары] көрө илигэ. Л. Попов. Айыы ойууна — абааһыга кыырбат, үтүө тыыннары, айыылары эрэ кытта «бодоруһар» ойуун. ☉ Белый шаман (шаман, общающийся только с добрыми духами-айыы, а не злыми). Айыы ойууна — үрүҥ ойуун. Кини үөһээ үтүө санаалаах айыылартан-таҥаралартан бэйэтин дьонугарсэргэтигэр араас көмөнү көрдөһөр. Саха сэһ
1977
Биһиги төрдүбүт Эргис диэн айыы ойууна эбитэ үһү. Саха сэһ. II. Эллэйтэн алта уол төрүүр: Лабыҥха Сүүрүк, кини сытыы-хотуу, алгыстаах, хойут айыы ойууна буолбут. Саха сэһ. I. <Үрүҥ> Айыы <Аар> Тойон миф. — саха итэҕэлинэн, аан дойдуну, киһини-сүөһүнү, тыынар тыыннааҕы айбыт, киһиэхэ куту иҥэрбит, үөһээ халлааҥҥа олорор, бары айыылартан саамай үрдүкү, сүдү айыы. ☉ По поверью якутов, верховное существо, стоящее выше всех айыы, добрый дух, создатель мира, управляющий всей Вселенной, ниспосылающий детей и влияющий на плодородие земли, размножение скота и т. д. (букв. <Белый> Создатель-Господин). ПЭК СЯЯ
Аралы халлаан алаһалаах, Аһыныылаах санаалаах Айыы тойон аҕабыт дайдыны айарыгар …… Алыһы даа айда этэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сөҕөлөөннөөх түһэхтээх, Сүөгэй айаан аартыктаах Үрүҥ айыы тойон эһэтигэр Үс төгүл өрө уунан Айах тутан алҕаата. С. Зверев. Айыы Тойон таҥара — христианскай итэҕэлинэн, барыны айбыт таҥара; таҥара мөссүөнэ. ☉ Христианский бог; икона
[Варвара (таҥара диэки көрөр):] Көрдөһөбүн, Айыы Тойон таҥара, сиргэ дьоллообут икки оҕобун былдьаама, харыстаа! С. Ефремов
[Онтоон (таҥаратын диэки хайыһан туран, тобуктуур):] Айбыт Айыым Тойон таҥарам, Усуус курустуоһум, иһит, быыһаа-абыраа. Күндэ
Аймахтарын дууһаларын Айыы Тойон таҥараттан Абырыырга көрдөстө. Күннүк Уурастыырап
Дьөһөгөй айыы көр дьөһөгөй. Сылгы сүөһү айыыһыта Дьөһөгөй айыыттан төлкөлөөх. Нор. ырыаһ. Арҕаһыттан тэһииннээх Аһыныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймаҕа Орто улуу дойду Уруйдаах уорҕатыгар олохсуйан үөскээбит. Саха нар. ыр. II
II
ай диэнтэн хай
аата. Историяны айыы аҥаардас «уһулуччулаах» эрэ омуктар аналлара буолбатах. Суорун Омоллоон
Биһиги айыыларбыт ордук киэҥ дириҥ далааһыннаах буолуохтаах, киһи сүрэҕин, киһи дууһатын ордук уустук-ураннык көрдөрүөхтээх. П. Ойуунускай
Чабырҕах — саха норуотун тылынан айыытыттан биир саамай сытыы көрдөөх сатирическай формата. Саха фольк. Үлэ, охсуһуу, тугу эмэни Дьоҥҥо туһалааҕы айыы — Ити буолар үлэһит киһини Үйэтитэр үрдүк айыы. И. Эртюков
III
аат. («й» мурун дорҕ.). Олоҕурбут сиэри-майгыны кэһии; христианскай итэҕэл бобууларын, сиэрдэрин кэһии. ☉ Поступок, нарушающий принятые запреты, обычаи-обряды, установления, предписания, правила христианской веры; грех
[Уйбаан:] Айыы баарын да иһин, айыытааҕар күн кыһалҕата улахан. А. Софронов
Былыр монгол сири алдьатары айыынан ааҕара. И. Федосеев. Аҕам тугу көрдөһөр да, толорон иһээр, Толорботоххуна кэнэҕэс айыы буолуо. Саха фольк.
△ Ыар буруйу оҥоруу, ыар буруй (хайаан да иэстэбиллээх, сэттээх-сэмэлээх). ☉ Тяжкий проступок, тяжелая вина, преступление (непременно влекущее за собой наказание, расплату)
Халыҥ айыы, хара буруй (өс хоһ.). Хабырылла Сүөдэркэ элбэх айыыны оҥорбут киһи, туох аанньа үһүө, дууһата далай айыыга барара биллэр. Н. Павлов
[Мартыын:] Хараҥа айыыны оҥорторума, Алдьархайы тохтот, хайаан да тохтот! И. Гоголев
♦ Айыыбын тугу кистиэмий көр айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй). Айыыга киир (бар) — 1) ханнык эмэ сэмэлэнэр быһыыны, кыра буруйу оҥор (урут айыыта суох киһи). ☉ Впасть в грех, согрешить, совершить какой-л. предосудительный проступок (о человеке, ранее не замеченном в подобных поступках)
«Адьас айыыга киирбэтэҕиҥ дуо?» — дириэктэр кыыһырбыта ааһан, дьиибэлээхтик күлэн ымайда. Н. Лугинов
[Баһылай:] Куһаҕан, акаары киһиттэн сылтаан киһи айыыга барара диэн ити буоллаҕа. А. Софронов; 2) көсп., кэпс. туохха эмэ, кыратык да буоллар кыттыыны ыл (үксүгэр күл.-ооннь. дэгэттээх). ☉ Делать что-л., участвовать в чем-л. (хотя бы в самой малой степени, часто с шутливым оттенком). Мин бүгүн үлэлээн айыыга киирбэтим. Баһылай бултаары күнү быһа сылдьыбыт да, туохха да түбэспэтэх, айыыга киирбэтэх. Айыыгын эт — 1) таҥараны итэҕэйээччи туох айыыны оҥорбутун аҕабыыкка кэпсиир (оччоҕо айыыта «сууйуллар»). ☉ Исповедоваться
Чочуобунаны сэттэ сааһын туолан айыы этээри, сайын аҕабыыт кэлбитигэр Хачыгыр аҕатын кытта сылдьан көрбүтэ. Эрилик Эристиин
Куһаҕан киҥнээх Баһылай Боппуок аҕабыыт дөйүҥү Сыҕаайап кинээс айыытын этитэр. Амма Аччыгыйа
Таҥара иннигэр сөһүргэстээн Айыыбын этэрим. Айыым олус элбэх эбит этэ. И. Гоголев; 2) кэпс. тылгын ылыннараары араастаан итэҕэтэ сатаа; таҥараны ахтан андаҕай. ☉ Делать различные заверения, добиваясь согласия; клясться именем бога. Айыыны быһа эттэххэ — этиллиэ да суоҕу кырдьыгынан туруору эттэххэ. ☉ Если говорить правду напрямик (хотя это предосудительно, но не боясь греха)
Айыыны быһа эттэххэ, бу эһиги эҥин-дьүһүн буоллаххытына, хайа кэннигэ хаалар киһи баар буоллаҕына бэйэҕитигэр да үчүгэй буолуо. Д. Таас
Арай, айыыны быһа эттэххэ, мин оҕом Аргунтай бардаҕына, Баргузин бириискэтин эн тыла суох ийэҥ Сотто аһынан салгыа этэ дуо? Эрилик Эристиин. Айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй) — ханнык эмэ сэмэлэниэн сөптөөх дьайыы оҥоһуллубута ааспытын кэннэ, ону билинэрдии, сэмэлиирдии этии. ☉ Если правду говорить (было дело — признание-откровение по истечении совершения предосудительного поступка, букв. что греха таить)
Этэриҥ сөп, ол гынан баран, манна айыыны кистээбэккэ эттэххэ, сорох эдэр дьон нухарыйан хааланнар, кырдьаҕас бастаан тугу диэбитин истибэккэ хааллылар. «ХС»
Аны кэлэн айыыны тугу кистэниллиэй, урут обургу да соҕус боппуруостары бэйэҕэ куттала суоҕунан быһаарыы да баар буолара. Н. Лугинов. Айыыта таайар (тардар, таарыйар) — киһи куһаҕан буоллаҕына урут оҥорбут буруйугар-айыытыгар, ол сэтигэр куһаҕан буолбут диэн этии. ☉ Расплачиваться за былые грехи, проступки
Айыылаах айыыта таайар (өс ном.). Маппыыһа эрэ Сэмэн, таҥара суох дии-дии хаһыытыыра, ол айыыта таарыйдаҕа буолуо дии саныыбын [оҕото өлүүтүгэр]. А. Софронов
Күммэр мин да андаҕайан, Кириэппэстэри ыларым. Кэнники ол айыым таайан, Кэлэрэ кэмсинии ыара. С. Данилов
Ханнык айыым таайан бу айылаах хара сорго хаптардамый? Суорун Омоллоон. Айыыта <харата> туолар — урут оҥорбут буруйа-сэмэтэ ситэн, ол сэтигэр улаханнык тэмтэрийэр, куһаҕан буолар. ☉ Настало время расплаты (букв. переполнились его прегрешения — так думают, если кто-л. безнаказанно совершал предосудительные проступки и затем начинает терпеть всякие мытарства)
Халахай Аана …… диэн эмээхсиҥҥэ эйигин дьукаах анаабыттар. Айыыта туолбут киһи дьукаахтаһар дууһата үһү. М. Доҕордуурап
[Суоттуга] тиийиэх диэтэххэ, Уһун мусхааттаах суол буоллаҕа. Ардыгар саныыгын, быһатын эттэххэ, «Айыым бу туоллаҕа». С. Васильев
Үтүмэни умсарбыта, айыытахарата туоллаҕа. А. Сыромятникова. Тэҥн. айыыта таайар (тардар, таарыйар); үтэһэтэ туолар. Айыыны этии — 1) таҥараны итэҕэйээччи, таҥара иннигэр буруйун аҕабыыкка кэпсээн «айыытын сууйуута». ☉ Исповедь
Мин туох киһим туһунан эттэххэ, мин романтическай соҕустук айыыбын этиибин эн биирдэ хайыы-үйэ истэн турардааххын. Э. Войнич (тылб.); 2) кими эмэ туохха эрэ итэҕэтэ сатааһын, таҥаранан андаҕайыы. ☉ Клятва, убеждение именем бога (склоняя кого-л. к чему-л). Ол айыытыгар — урут ханнык эмэ сэмэлэнэр, буруйданар суолу оҥорбутун иһин, итэҕэл быһыытынан, билигин таҥара накааһын көрөр. ☉ Расплачивается, мучается за свои прежние грехи (несет божье наказание)
Саллар сааспар хааман сири хороппотох хотуммун. Ол айыыбар бу үлүгэр иэдэйдим. М. Доҕордуурап
Атын дьон куһаҕан буолтарын сэһэн оҥостор үгэстээх этим. Ол айыыбар түбэһиннэрдэ диэх курдук. Н. Неустроев
IV
сыһ., кэпс.
1. Олох букатын, туох да иннигэр. ☉ Ни за что, никак, ни под каким видом
[Мөрүөн] кэтэспэхтээн көрөн баран, төннөрүгэр тиийдэ. Дьонноро дьиэттэн тэйиччи барыахтара диэн айыы. Д. Таас
2. Ураты, дьикти. ☉ Необычайно чудесно, особенно
Кыыһа чугаһаан кэллэ, тупсубута, туртайбыта айыы үлүгэр. Н. Заболоцкай
♦ Айыы иннигэр кэпс. — туох да иннигэр, олох (буолунуо суоҕа) ☉ Ни за что (не согласится кто-л. на что-л.)
Ол бэтэринээр оҕону ыҥырбытым да, айыы иннигэр кэлиэ суоҕа. «ХС»
V
саҥа алл. («й» мурун дорҕ.). Соһуйууну, дьиибэргээһини, сэмэлээһини көрдөрөр. ☉ Выражает испуг, изумление, осуждение: ой! о! Айыы, оттон тоҕо киһи суолугар туора ууран биэрбиккиний [бултуур сэби], ханан барыамый? Амма Аччыгыйа
«Аата айыытын!» — диэтэ хотун сөхпүттүк. Н. Заболоцкай
— Мин эмиэ, баҕар, эн курдук дьылҕалаах буолуом. — Айыы, биэбэкээм, инньэ диэмэ. М. Доҕордуурап

саҥа алл., сыһыан холб. Этиллибит уонна этиллэр санааны абааһы көрөн утаран, сэмэлээн «сиэргэ баппат, айыылаах» диэн сөбүлээбэт сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательное эмоциональное отношение к высказываемой мысли как предосудительной, грешной (соотв. да что ты, грех какой, грешно ведь, господи)
«Күтүр, айыы даҕаны, киһи өлбүтүгэр тугу үөрдэҥий?» — диэн ийэм мөхпүтэ. Н. Заболоцкай
Айыы даҕаны, сатана кыыһа ону-маны санаатым ээ... Л. Попов
Айыы даҕаны, кэбис, маннык буолбатын. Бэйэ тыыныгар бэйэ өстүйүө суохтаах. «ХС»
△ Сорох этиилэргэ саҥа аллайыы суолтата лаппа күүһүрэр. ☉ В некоторых контекстах имеет более яркий междометный оттенок
«Айыы даҕаны!» — Харытыана эмээхсин хаһыыра түһэр. Н. Якутскай
Айыы даҕаны! Куттаныам суоҕа. Ыга тутуом. Хайа өлүүтэй, биир ньылбаны кыайан туппатамый! Н. Заболоцкай

аат. Орто дойду киһитин-сүөһүтүн араҥаччылыыр эбэтэр кинилэргэ куһаҕаны оҥорор күүстэри утары туруоран, түмэн ааттааһын; оннук күүстэри итэҕэйэр саха былыргы итэҕэлэ. ☉ Собирательное название божественных сил, покровительствующих людям, или противоположных им злых духов, причиняющих вред; связано с древним верованием якутов в существование божественных покровителей и злых духов, вредящих людям и их скоту. Дьөгүөр оҕонньор туһунан көрүдьүөстээх кэпсээннэри мин хойукка диэри истэрим. Бу сүрдээх таҥараһыт, айыыны-абааһыны олус итэҕэйэр кырдьаҕас этэ. Г. Окороков

аат. («й» мурун дорҕ.). Олоҕурбут сиэри, итэҕэл буойууларын кэһии; араас сыыһа быһыылары таһаарыы; буруйу оҥоруу. ☉ Нарушения установившегося порядка; проступки; преступления
Саҥаһым эмээхсин, айыыбын-буруйбун билинэн туран көрдөспүтүм кэннэ, саҥардаҕыҥ, кыраатаҕыҥ тоҕо баҕас бэрдэй, санааҥ тоҕо ыараханай?! МНН
[Нүһэр Дархан:] Тулаайахтарга үтүөнү оҥорбут өҥөбөр, Баҕар, ыар айыым-буруйум чэпчээрэй. И. Гоголев
Бары даҕаны урукку өттүгэр хараҥа дьыалаҕа кыттыбыт, айыыныбуруйу оҥорбут дьон буолар эбиттэр. Болот Боотур

аат. Айыылаах, сэттээх быһыыны оҥостуу (кэлин кэмсилгэннээх буолуон сөп оҥоһууну оҥорор киһини эрдэттэн сэрэтэн этиигэ тутлар). ☉ Действие, могущее повлечь за собой расплату, позднее раскаяние (обычно говорят, предупреждая кого-л. о том, чтобы он не совершал опрометчивого поступка, проступка)
Кэбис! Улуу Тойонуом, ити тылы тыллаһыма, бэрт сэттээх-сэмэлээх буолуоҕа... Айыыкэйии! Инньэ диэмэ. П. Ойуунускай
Айыы-кэйии! Инньэ диэн сэттээх саҥаны саҥарыма, сэлээннээх тойугу туойума. Эрилик Эристиин
Тоойуом, бу туох дьаабытын дьаабыланныҥ? Айыы-кэйии... Тохтоо даа! Күннүк Уурастыырап

айыы-хаан аймаҕа (аймахтара) фольк. — Орто дойду дьоно; саха норуотун эпическэй аата. ☉ Люди Срединной (подсолнечной) земли; эпическое название якутского народа
Арҕаһыттан тэһииннээх Айыы-хаан аймаҕын Алгыһын салайарга Анаабыттара эбитэ үһү [иэйэхсит хотуну]. П. Ойуунускай
Айыы-хаан аймаҕын араҥаччылыыр Аал Луук Мас намылыйа айгырыыр. Баал Хабырыыс

эб. Этэр санааны чорботонкүүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Выражает выделение, усиление высказываемой мысли
Уулаах баҕас туох да буруйа суох. Эрилик Эристиин
Ыстатыйаларыҥ баҕас тахсыахтарын сөп. В. Яковлев
△ Ааттары кытта утары туруорар дэгэттэнэр. ☉ С именами имеет оттенок противопоставления
Аласовы баҕас сыыһа уһуллулар! Софр. Данилов
Бэйэм баҕас кини түҥ-таҥ тылыгар-өһүгэр үөрэнэн да бардым. «ХС»
△ Туохтуур формаларын уонна сыһыаттары кытта этиллэр санаа чахчылааҕар эрэмньилээх буолуу дэгэттэнэр. ☉ С формами глагола и с наречиями имеет оттенок уверенности в достоверности высказываемой мысли
Эһиэхэ ыыппыттара баҕас – улахан уойуулаах тыһылар. «ХС»
Көрдүүрү баҕас көрдөөбүтүм да, көстүбэтэҕэ. Н. Павлов
Билигин баҕас сатыыр инибин. И. Гоголев
Манна баҕас миигин өйдүөхтэрэ. Софр. Данилов
△ Ардыгар ааттары, туохтуурдары уонна сыһыаттары кытта туттуллан сэниир дэгэттэнэр. ☉ С именами, глаголами и наречиями иногда приобретает оттенок пренебрежения
Куобаҕы баҕас ытыллыа. Амма Аччыгыйа
Син орто учуутал баҕас буолуом этэ. «ХС»
Баламаттык хамсаннахха, Балаҕан сууллара баҕас Баалаах дьыала буоллаҕай. П. Тобуруокап
Чэ, ол баҕас харыһыга суох таҥас буолуохтаах. Н. Заболоцкай
△ С личными местоимениями имеет более яркие (пренебрежительный и самоуничижительный) оттенки
Кини баҕас эмиэ ханнык эмэ өйдөөххө дылы. П. Ойуунускай
Эн баҕас саҥата суох сыт! «ХС»
Мин баҕас биир бугулу оҕустум дуу, суох дуу. Амма Аччыгыйа
△ -тах формалаах аат туохтууру кытта сыһыан-иэйии дэгэттэнэр. ☉ С причастием на -тах приобретает эмоциональный оттенок
Нохоо! Бу маннык куттал буолан эрдэҕинэ, сырыттаҕыҥ баҕас тоҕо холкутай? Эрилик Эристиин
Эчи, абылаттаҕа баҕас күүстээҕин! И. Гоголев
△ Туохтуур баҕарар киэбин кытта сыһыан-иэйии дэгэтэ ымсыырыы-баҕарыы толбоннонор. ☉ С глаголами в сослагательном наклонении в модально-эмоциональном спектре значения появляется оттенок желания
Кини хараҕар аһыныы кыыма буолбакка, таптал уота көстөрө баҕас буоллар! «ХС»
Билигин от охсон сайгылдьыппыт баҕас киһи! Амма Аччыгыйа
△ Туох диэн ыйытар солбуйар аат формаларын уонна саҥа аллайыылары кытта ордук күүстээх эмоциональнай-модальнай дэгэттэнэр. ☉ С формами вопросительного местоимения туох и некоторыми междометиями имеет более сильный модально-эмоциональный оттенок
Тоҕо баҕас үчүгэйгиний, эчи баҕас бэркиний! Н. Павлов
Тоҕо баҕас чуордарай, сымсаларай! Амма Аччыгыйа
Тугун баҕас толооһой! «ХС»

частица усил. как; куһаҕанын баҕаһын ! как плохо!; эрэйин баҕаһын ! как трудно!; сүрүн баҕаһын ! как это ужасно!; ср. баҕас 3.

I 1. и д. от ай= созидание; 2. творение, создание.
II 1) миф., фольк. доброе начало; доброе божество, добрый дух; үрүҥ айыы тойон всевышний властелин; айыы сирэ страна добрых духов; айыы бухатыыра богатырь—представитель доброго начала, светлого мира; айыы киһитэ человек светлого мира; айыы сирэ аһаҕас , күн сирэ көҥдөй посл. мир божий открыт, страна подсолнечная вместительна; 2) судьба, рок, участь; эн айыыҥ инньэ твоя доля там (т. е. судьбы у нас разные) # айыы! или айыым таҥарам ! межд. боже мой!; айыыта киирбит в добром настроении; ол айыыта онон на том и делу конец; и поминай, как звали.

частица модальная 1) придаёт высказываемому оттенок убеждённости -то; ол баҕас чахчы это-то правда; ытарбынан баҕас үчүгэйбин стрелять-то я мастер; балыгы баҕас хостуур инибит рыбы-то наверняка наловим; 2) употр. обычно с личн. мест., выражает пренебрежение, высокомерное, неуважительное отношение говорящего к кому-чему-л., а также уничижение: кини баҕас өйдөөххө дылы ... он, такой-сякой, будто умный...; мин баҕас тугу да оҥорботум я, ничтожный, ничего не сделал; 3) усил. выражает эмоциональное отношение к высказываемому: эттэҕиҥ баҕас сүрүн ! ну и сказал же!; эчи , ырааҕын баҕас ! уф, как далеко!; тугун баҕас хомолтолооҕой ! как это досадно!; ср. баҕаһын; 4) усил. с оттенком пожелания: бүгүн кэллэр баҕас пришёл бы он сегодня; ср. ханнык II; 5) усил. с оттенком ограничения: иһиттэр баҕас өһүргэниэ этэ если бы он услышал, обиделся бы; тымныйбатар баҕас туох да буолуо суоҕа если только не простудится, то с ним ничего не случится; ср. эрэ 1.

n. production, work