көр дьалысханнаах
Айана дьалысхана алыһын, Сырыыта сындыыстыы сытыытын! А. Софронов
Пуойас дьалысхан айанын улам мөлтөтөн, оргууй мөлбөрүйэн иһэн аалыктаан-аалыктаан тохтоон кэбистэ. Эрилик Эристиин

ый II диэнтэн нор
поэз. Ыйдарыгым анныгар, Ыраастыыра доҕоруом, Үөрэ-көтө олорор Үтүөкэтин алыһын! И. Гоголев
Ыйдарыктыын ытаата, Күннэриктиин күлүктэннэ. Суорун Омоллоон

туохт. Туохтан эмэ санааҥ көнөн, көнньүөрэн улаханнык үөр-көт. ☉ Радоваться, веселиться, шутить
Билигин даҕаны арыт күлүөх-оонньуох, саҥарыах-иҥэриэх санаата кииртэлиир. Болот Боотур
Былыт ааһан күн тыган Күлүмнүүрэ сылааһын, Быстах санаа тарҕанан, Күлэр-оонньуур алыһын. А. Абаҕыыныскай
Мөҕүө диэбит киһим күлэн-оонньоон барбытыгар, үөрэ санаатым. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Өтөр өрүттүбэт курдук сылат, сэниэтин эс, доруобуйатын улаханнык мөлтөт. ☉ Изнурять, обессиливать, подрывать здоровье
Ол оҥхойго ордук үөрэн, кырдьар саас, кыргыс-охсуһуу, атаан-мөккүөр алларыппыт Куралай Кустуга онно бүгэн көхсүнэн чоп түстэ. Д. Апросимов
Дьэбини тимир кэбирэтэр, киһини санаа алларытар. Күннүк Уурастыырап
Хаайыы! Алларыттыҥ ээ эн миигин, Күнүһү түүнтэн араарбаппын. Баар-суох эрэлбин, истиҥ иэйиибин Бу уораҕай аалла алыһын. М. Джалиль (тылб.)
2. Улаханнык алдьат-кээһэт, урусхаллаа. ☉ Разрушать, разорять
Аҕыйах бостуук уонна биригэдьиир тустаах үлэлэригэр дьалаҕайдык сыһыаннаспыттара хаһаайыстыбаны алларытар. «Кыым»
Пепеляев биһигини биир-биир үлтү сынньарга, ол кыаллыбатаҕына, аара элбэх тоһууру оҥортоон, күүһү алларытарга санаммыт. «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэ атыны кытта тэҥнээ, маарыннат (иһиллиитинэн, тас көрүҥүнэн, быһыытынан-майгытынан о. д. а. көстүүлэринэн). ☉ Сравнивать что-л. с кем-чем-л., уподоблять кому-чему-л. (по звучанию, внешнему виду, характеру и др.)
Талан, тылы дьүөрэлиир Тардыылааҕын баҕаһын, Үлүһүйэн үлэлиир Үчүгэйэ алыһын! Күннүк Уурастыырап
Сайын саһыл сыһыыларыгар Самоходка косилкаҕын Салайаргын көрдөхпүнэ Сандал күҥҥэ дьүөрэлиибин. П. Тобуруокап
Поэт саҥа олоҕу саас кэлиитигэр, сайыҥҥы күөххэ үктэниигэ дьүөрэлээн хоһуйар. «ХС»
2. Тугу эмэ туохха эмэ холбуу тут, сөп түбэһиннэр. ☉ Сочетать, совмещать что-л. с чем-л.
Кыһыл Аармыйа соһуччу маневры уонна артиллерияны таба дьүөрэлээн туттан, өстөөххө саба түһэр саҥа тактиканы олохтообута. НМВ ССРСИ
Ыччаттар сынньанар кэмнэрин үлэни кытта таба дьүөрэлииллэр. «ЭК»

даҕ.
1. Элбэх, ыарахан таһаҕаһы тардар күүстээх, кыахтаах (көлө). ☉ Имеющий хорошую тягу, с хорошей тяговой силой
Дьон [кулунчугу] ийэтин Буурҕаны утумнаабыт, быһый атахтаах, тардыылаах бөҕө ат тахсыаҕын дьылҕалыыллар. В. Иванов
Эҥин бэйэлээх сэлиик аттар, кур оҕустар, тардыылаах көлөлөр киниэхэ бааллар. Бэс Дьарааһын
Тардыылаах ат оҕус эрэ кыайан соһор муҥхата. И. Гоголев
2
тартарыылаах диэн курдук. Талан, тылы дьүөрэлиир Тардыылааҕын баҕаһын, Үлүһүйэн үлэлиир Үчүгэйэ алыһын! Күннүк Уурастыырап
Бусаров …… бэйэтин украиналыы тардыылаах тылынан этиитин саҕалаата. Эрилик Эристиин
Айылҕа күүһэ тардыылаах даҕаны буолар эбит. Тумат. — Искусство, айар үлэ тардыылаах! А. Сыромятникова
Поэт «Бу кэрэ, бу орто дойдуга» диэн ааттыын да олоҥхоҕо тардыылаах поэматын устуруокалара күөрэйэн тахсарга дылы гыналлар. «ХС»

даҕ. Этиргэн, толору эттээхсииннээх, модьу-таҕа көрүҥнээх. ☉ Тучный, толстый, жирный
Биирдэһинээҕэр намыһах эрээри, бэйэтин эскэлинэн эмиэ бөдөҥ дьон кэккэтигэр киирсэр оҕонньор. Эрилик Эристиин
Буулуур эскэл кытыты Муннун ааһа охсуллар [от үүммүт]. И. Эртюков
Эскэл биэбит кымыһа Эмтиэ-томтуо алыһын. Эллэй
◊ Эмньик эскэл хара тыа — былыргы кырдьаҕас хара тыа. ☉ Старый лес, дикий девственный тёмный лес. Эмньик эскэл хара тыа сүдү уобараһын Н. Неустроев «Балыксыт Былатыан» кэпсээнигэр айбыта. Эскэл (эмньик) тый — төрүөҕүттэн ийэтин эмэ сылдьар тый. ☉ Жеребёнок-сосунок в возрасте от одного года до двух лет
Эдьэн Иэйэхсит эдьиийбит Эскэл тый саҕа Эҕэрдэ хаанынан Эркиннии эргийдин. Өксөкүлээх Өлөксөй
Иллэрээ сыл эрдэ төрөөбүт эскэл тый этин, тоҥокко төрүөбүт туҥуй эмньик кулун этин араҥас туоска астаатылар. ПЭК ОНЛЯ I
Эһэ күүһүнэн эскэл тыйтан ордуо суохтаах. М. Чооруоһап

1. сыһ.
2. көр санньыччы. Кырдьык, онтон кытаран Кыбыһынна, бадаҕа: Төбөтүн санньы туттан, Түстэ түүппэх санааҕа. Р. Баҕатаайыскай
   Санныгар сүкпүт сымара тааһа Санньы баттаан, саатар, Сынньаннар ханнык диэбит санаабар Сылбырҕаламмыта алыһын, аата! К. Туйаарыскай
   Тойон кыыла ырааппакка санньы көтөн нэлимнээн кэлэн, …… далга барар суолун чэригэр дагдас гына олоро түстэ. В. Яковлев
3. поэт. Санаарҕаан, санньыйан, санньыйбыт дьүһүннэнэн. ☉ С грустью, печалью, уныло, безрадостно (в сочет. с гл. на русский язык передаётся прил., напр.: «ходить грустным, унылым»)
   Сарапыана уҥуоҕа …… Күлүгүрэн көстүбүтэ! Оҕонньорбут хайдах эрэ Онтон санньы санаабыта. Күннүк Уурастыырап
   Эн санньы долгуйа көрөҕүн Кэннигэр хаалларар дойдугун, Ол эрэн көппүччэ көтөҕүн, Санааҕын ырыанан дуйдуугун. С. Данилов
   Тула көр-нар. Ыччат ыллыыр. Оттон миэхэ олус чуҥкук. Хормуоска санньы тыаһыыр Санаабын таайар курдук. М. Ефимов
4. даҕ. суолт., поэт. Санаарҕаабыт, санньыйбыт, чуҥкук. ☉ Грустный, невесёлый, горький (напр., о мыслях)
   Мин ырыа суруйан хааллардым Ыйдаҥаҕа мунчаарыым туһунан: Мытааҕым эргэнэ тыаларын Мин санньы мичээрим кууһарын. С. Данилов
   Булуммут үлэ уонна дьоҕур бииргэ дьүөрэлэһиилэрэ дьоллооххо түбэһэр диэххэ сөп. Оттон кинилэр икки аҥыы сылдьар буоллахтарына, киһи …… , мэлдьи санньы санаа көтөллөөх муҥҥа сылдьыан сөп. ЧКС ОДьКИи
   ♦ Санньы түс (буол) — санааҥ түһэн санньый, мунчаар. ☉ Грустить, печалиться, огорчаться
   [Сахаайа] оҕоломмот быһаҕас төлкөлөөх буоллаҕым диэн санньы түһэн сылдьыбыта. Софр. Данилов
   Сыыһабыттан, алҕаспыттан Санньы буолар кэмнэрбэр — Өрө күүрдэр этиини Өйдөөн чэпчии түһэбин. М. Тимофеев
   Онно кини соҕотох, Санньы түһэр, санааргыыр, Сылаас таптал суоҕуттан Сытар-турар, сылааргыыр. И. Арбита

туохт.
1. Кэҥээн, киэҥ сиринэн тайаа; ыраахха тиий. ☉ Распространяться, разноситься, расползаться
Дьаҥ-дьаһах тарҕанаары гынна. Амма Аччыгыйа
Охсуллубут күөх от сыта Ходуһаҕа тарҕанар. С. Данилов
Кыракый бөһүөлэккэ туох эмэ соһумар сонун чаҕылҕан түргэнинэн тарҕанааччы. И. Федосеев
Английскай тыл аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт тыл. Н. Габышев
Дьон үксэ тарҕаммыт уоту умуруора сырыттылар. М. Доҕордуурап
△ Тус-туспа бар, элбэх буола үллэһилин, түҥэтилин. ☉ Распределяться; расходиться, рассыпаться в разные стороны (о множестве кого-чего-л.)
Оҕолоох куртуйахтар …… тыа быыһыгар тарҕанан түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Сиэйэлкэ, массыына, тыраахтар оройуон аайытын тарҕаныа. Күннүк Уурастыырап
Баайдар …… нолуок, түһүү-тардыы сүөһү баһынан тарҕанарын сөбүлээбэтэхтэрэ. Эрилик Эристиин
Сир баайа, син сир аһын курдук, тэҥҥэ тарҕана сыппат. И. Бочкарёв
Кэмпэндээйи тууһа Саха сирин үгүс оройуоннарыгар тарҕанар. И. Данилов
2. Аҥыы-аҥыы үрэллэн, ыһыллан, симэлийэн сүтэн-оһон хаал. ☉ Исчезнуть, рассеявшись, разойдясь, разгладившись
Оччоҕо биһигини хаайбыт хараҥа саас тухары тарҕаныа. А. Софронов
Ат таһаарбыт долгуннарын иитэ тарҕанан көнүөр диэри Тороев турбахтаабыта. Л. Попов
Сүүһүн түрдэһиннэрбитэ тарҕанан, сирэйэ сырдаан кэллэ. Д. Кустуров
Биир сарсыарда туман саҥардыы тарҕанан эрдэҕинэ, Иван массыына мотуорун тыаһын истибитэ. ССС
3. Аралдьыһан атыҥҥа уларый, аас, ааһан хаал (хол., санаа). ☉ Пройти, развеяться (напр., о мыслях)
Тоҥмут киһи санаата ханна тарҕаныай, тоҥон, өлөн эрдэҕэ дии! П. Ойуунускай
Көтөх ынах буоланнар — Тараһа бөҕө быһынна, Көрү-нары тарданнар — Таҕыл бөҕө тарҕанна. Күннүк Уурастыырап
Былыт ааһан күн тыган Күлүмнүүрэ сылааһын, Быстах санаа тарҕанан, Күлэр-оонньуур алыһын. А. Абаҕыыныскай
ср. др.-тюрк. тархан ‘рассеиваться, разбредаться’

аат.
1. Сытыы-хотуу, күүстээх-уохтаах, туохтан да иҥнэн-толлон турбат эдэр эр киһи. ☉ Молодой человек, находящийся во цвете лет, сильный, энергичный, добрый молодец
Быыкапка, Хара Уулаахха Балыксыт, түүлээхсит эрэттэр Хайдахтаах да буурҕалаахха Бараллар, кэлэллэр, иҥнибэттэр. Күннүк Уурастыырап
Доҕоруҥ туһугар тыыҥҥын да уураргын кэрэйбэт эр-хорсун эрэккин. Эллэй
[Эһэ] кырдьык даҕаны саҕынньахпын устуох эрэт дии санаабыт, кэннинэн тэйбит. Далан
2. элэк. Куһаҕан дьаллыктаах, кэрээнэ, саата суох киһи. ☉ Бесчестный, способный на любой дурной поступок человек, наглец
Таксыыстар наһаалаан эрэллэр: Наадыйбыт дьоннору кыһайан, Эчэйбэт суобастаах эрэттэр Икки бүк элбэххэ тиэйэллэр. Күннүк Уурастыырап
Уолаттар ийэлэрэ эрэйдээх тылын истиэх эрэттэр буолуо дуо, сахсырҕа да саҥатыгар холуйбатахтара, кымаардаан да көрбөтөхтөрө. Далан
Элбэҕин сөҕүөҥ сытаататын, Эрэтим өйдүүрэ алыһын. Баал Хабырыыс
3. элэк. Тугу да сатаабат, олоххо үөрүйэҕэ суох эдэр киһи. ☉ Молодой человек, не приспособленный к жизни, ничего не умеющий
Бүгүн оттон уон аҕыстаах эрэттэр Аты сатаан көлүйбэттэр. И. Гоголев
Мээнэ мэник муҥнаахтар Бэйэлэрэ бэйэлэриттэн Бэркэ диэн дуоһуйаннар, Бөтөрөҥнүүр эрэттэр. Р. Баҕатаайыскай
Орой мэник Мартышка, Осёл, Козёл уонна эһэ Мишка эрэттэр квартеттаары тииспиттэр. И. Крылов (тылб.)
4. кэпс. Күүстээх-уохтаах, хорсун сиэмэх көтөр (хол., хотой). ☉ Сильный, смелый, хищный (о хищных птицах, напр., об орле)
Ханныгын да иһин, аһылыгын эрэйэ суох булунар эрэт буолуо [хотой туһунан]. И. Федосеев
♦ Эрэттэр эрэ буолларгыт — дьон бэртэрэ буолларгыт, кыахтаах дьон буолларгыт (маны гыныҥ, оҥоруҥ; фольк. формулата). ☉ Если вы лучшие из лучших (сделайте это; фольк. формула)
Эрэттэр эрэ буолларгыт, ол (маҥнайгы) ат туоһахтатын бастакы ытыыга таптаргыт эрэ биһиги өрөгөйбүт үрдүөҕэ, биһиги соргубут сонуоҕа. «Чолбон»
ср. др.-тюрк. ерэн ‘муж, мужчина, воин’, ерэт ‘мужи, мужчины, воины’