прил. 1. (пользующийся почётом) бочуоттаах, ытыктабыллаах; почётный гость бочуоттаах ыалдьыт; 2. (являющийся выражением почёта) бочуотунай, бочуоттаах, бочуот; почётный президиум бочуотунай президиум; почётный караул бочуотунай харабыл; почётное звание бочуоттаах аат; 3. (делающий честь кому-л.) бочуоттаах, чиэстээх; почётная обязанность бочуоттаах эбээһинэс.

ж. 1. (умение читать и писать) ааҕыы-суруйуу; учиться грамоте ааҕыыга-су-руйууга үөрэн; 2. (официальный документ) грамота; почётная грамота бочуотунай грамота.

аат. Хайҕал, биһирэбил ис хоһоонноох официальнай наҕараада сурук. ☉ Грамота (похвальная, почетная)
Куоластаахпын, сойуустаахпын, удаарынньыкпын, хайҕал кыраамата суруктаахпын. Суорун Омоллоон
Араас бочуотунай кырааматалар диэн бартыбыалбар хаалана сылдьаллар. И. Гоголев
Хабырыыс тырахтарыыска хайҕал кырааматата анаммыт үһү. В. Гольдеров

аат. Ханнык эмэ түмсүүлэр чилиэттэрэ бииргэ хомуллан мунньахтааһыннара, көрсүһүүлэрэ. ☉ Собрание членов какой-л. организации, слёт
Оройуон сүлүөтүгэр үөрүүлээх мунньахха биһиги үһүөн Бочуотунай кырааматаларынан наҕараадаламмыппыт. «ХС»
Аны аҕыйах хонугунан манна өрөспүүбүлүкэ эдэр табаһыттарын сүлүөттэрэ ыытыллар. ИИА КК

даҕ.
1. Бочуокка, ытыктабылга сылдьар эбэтэр онуоха сөптөөх. ☉ Пользующийся почетом среди окружающих, уважаемый или заслуживающий такого отношения. Бочуоттаах ыалдьыт
□ Эргиэн үлэһиттэрин ортолоругар бочуоттаах, ытыктанар кырдьаҕас. М. Попов
Уҥуоҕум ыараан, Сыанаҕа сылдьар Сырдык аат сымсаан, Муннук сир аайы Муҥнана ытаан, Муомуран баран, Бу дьоллоох олох Бочуоттаах ууһа Буолбутум, тукаам. Эллэй
2. Киһи хайа эмэ уобаласка ситиһиитин, үтүөтүн бэлиэтииргэ олохтонор уонна иҥэриллэр. ☉ Устанавливаемый или присваиваемый в знак признания чьих-л. больших успехов и заслуг в чем-л. (напр., о званиях). Бочуоттаах аат. Бочуоттаах ааттары иҥэрии
△ Оннук ааты ылбыт, биллиилээх (киһи). ☉ Отмеченный каким-л. почетным званием, знаком; признанный. Бочуоттаах шахтер. Бочуоттаах ыстаал уһаарааччы
3. Киһи бочуокка тиксэр, улаханнык сыаналанар. ☉ Доставляющий человеку почет, честь; высокоценимый. Бочуоттаах сорук. Бочуоттаах эбээһинэс
□ Дьиэни тутуу — куруутун саамай бочуоттаах үлэлэртэн биирдэстэрэ. Н. Лугинов
△ Киһини бочуоттуурга аналлаах, мааны. ☉ Предназначенный для оказания почета, чести человеку, лучший (напр., о месте). Бочуоттаах миэстэҕэ олор
□ Онно [Кулаковскайы] саамай бочуоттаах миэстэҕэ олорпуттара. Суорун Омоллоон
4. көр бочуотунай
1.
Кини хараҕын симэн, Биэс сууккаҕа утуйбатаҕа. Ытыктыы куруйан, ый тахсан Бочуоттаах харабыл буолбута. Күннүк Уурастыырап

даҕ.
1. Норуот өйүгэр-санаатыгар, култууратыгар сөп түбэһэр, үгэс буолбут; норуот киэнэ буолар. ☉ Свойственный, соответствующий духу народа, его культуре, мировоззрению, народный
Норуодунай хаһаайыстыба. Норуодунай айымньы. Норуодунай тыйаатыр.  Өр-өтөр буолбатаҕа ол хоһооннор норуодунай ырыа буоланнар, дойду бүтүннүүтүн устун дуораһыйан иһиллибиттэрэ. Софр. Данилов
Олоҥхо чиҥ оҥоһуулаах, үксүгэр таба таайыллыбыт, быһаарыллыбыт сүрүн сокуоннардаах туспа норуодунай айымньы (жанр) буолар. СГС ӨСҮДь
2. Норуоттан тахсыбыт, талыллыбыт, норуот интэриэһин көмүскүүр аналлаах (хол., сорох тэрилтэ, дуоһунас аатын туһунан). ☉ Избранный народом, осуще ствляемый представителями народа (в наз ваниях нек-рых организаций, должностей), народный
М а х с ы ы м с а т ы ы с а лбыҥнаан, улуус киинигэр тиийбитэ уонна ыйдарыы бөҕөнөн норуодунай суут дьиэтин булбута. А. Бэрияк
Г а в р и л Гаврильевич Баишев норуодунай хонтуруол бөлөҕүн салайар. ПДИ КК
[Өлөксөөс:] норуодунай дьокутааттар бары Сэбиэттэрин үлэлэрин истиилэ биир буолуох тустаах. ПДИ КК
3. Норуокка, киһиэхэ улахан өҥөлөөх, үтүөлээх (бочуотунай аат туһунан). ☉ Имеющий большие заслуги перед народом (о почётных званиях)
Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа Иван Степанов айар кэнсиэрэ.  Кини ийэтэ Вартамуш Аркадьевна — норуодунай учуутал, аҕата — Арам Аветистович — музыкант этэ. Суорун Омоллоон

1. аат.
2. Кими, тугу эмэ (хол., хамандыыры, байыаннай суолталаах эбийиэктэри о. д. а.) көмүскүүр, араҥаччылыыр байыаннай чаас. ☉ Воинское подразделение, несущее охрану когочего-л., караул
   [Сэргиэйэп:] Бочуотунай харабыл буоларга ким мандаат биэрдэ? Амма Аччыгыйа
   Онтон чаас курдук бүгүҥҥү түүннээҕи кыраныысса харабылын нэрээтин оҥоруохтаахпын. Н. Якутскай
   Отут алтыс хос ааныгар икки кыһыл гвардеец харабылга турара. КА СЛТК
   △ Туох эмэ (хол., судаарыстыба, тэрилтэ, чааһынай киһи бас билиитин) манабыла. ☉ Охрана, обязанности по такой охране в отношении различных объектов (напр., собственности государства, частных лиц)
   Түрмэ, казначейство харабылларын устубакка эрэ бараннар, онон хаан тохтубута, ытыалаһыы тахсыбыта. П. Ойуунускай
   Киэһэтигэр Фёдор Алексеевич госбанк харабылыгар …… кэллэ. М. Доҕордуурап
   [Чокуурап:] Эн бу ыскамыайка харабылаҕын дуу, тугуй? С. Ефремов
3. Байыаннай сулууспатын толоро манабылга турар саллаат. ☉ Солдат, который несёт караульную службу, караульный
   Болуоссакка анараа кытыытыгар ньиэмэс харабыла хаама сылдьар. Т. Сметанин
   Кинини тула, сыгынньах саабылаларын уҥа хомурҕаннарыгар сыһыары тутан, хас да харабыл дьирэччи тэбинэн тураллар. Д. Очинскай
   Күн киирэн барбыта харабыллар оннуларыгар турбуттара. А. Сергеев (тылб.)
   △ Судаарыстыба, биирдиилээн хаһаайыстыба, чааһынай киһи бас билиитин маныыр үлэһит, остуорас. ☉ Охранник, сторож
   Тойбол оҕонньор манна райпо ыскылаатын харабылынан үлэлээбитэ уонча сыл буолла. Н. Лугинов
   Мин кэлин сайын аайы ходуһа харабылынан үлэлиирим. Дылбаны
   Пенсияҕа тахсан баран, биһиги аҕабыт күүһэ кыайарынан быстах үлэлэргэ хачыгаарынан, харабылынан үлэлээбитэ. ХБИДК
4. даҕ. суолт. Туох эмэ көмүскэлигэр, манабылыгар сулууспалыы эбэтэр үлэлии турар (үксүн киһи). ☉ Несущий караульную службу, караульный, сторожевой
   Ньиэмэс байыаннай чааһын ыстаап дьиэтэ, ааҥҥа харабыл саллаат утуктуу турар. Т. Сметанин
   Харабыл саллаат Зоя илиитин сүөрбүтүнэн барда. Н. Габышев
   Харабыл ыт халаачыктыы токуруйан, Күнүстэри Көбүөргэ сытар буолбут. Р. Баҕатаайыскай
   ♦ Хаас харабыла буолла көр хаас I. Хаас харабыла буоллаххыный, аһаан ис
   ср. тюрк. каравул, караул ‘стража, охрана’