көр ала-тала
Ойуур иһигэр хотоол, күлүк сирдэргэ алака-талака хаардаах. ФВН ТС

хараарт диэнтэн төхт
көрүҥ. Глафира хаар маҥан ата бадараанынан ыһыллан, күөнүгэр, самыытыгар тиийэ ала-тала хараартаталаабыт. Л. Попов

төбө диэнтэн — аччат. Ала-тала сыһыыларга Кулун төрөөн, төбөчөөнүн Өндөҥнөтө харалдьыктан Сөҕө көрөр сырдык күнү. В. Миронов
[Оҕонньор оҕо] хап-хара төбөчөөнүн сыллаан, сирэйэ мырдыҥныыра. «ХС»

сыһ. Онон-манан, көтөкөтө; кыралаан. ☉ Там-сям, местами, кое-где; временами, изредка
Дулҕалар төбөлөрүгэр ала-тала ханнык эмэ оттору тыал эйэҥэлэтэр, ханна даҕаны тыас-уус, саҥа-иҥэ суох, уу чуумпу. Күндэ
Талахтар, үөттэр будьурхай лабаалара ала-тала саһарбыттар. Л. Попов
Маҥнайгы хотуур саҕана син алатала ардахтаах этэ. И. Гоголев

туохт. Хагдарый, кубарый, өҥҥүн сүтэрэ быһыытый (оту этэргэ). ☉ Блёкнуть (о траве)
Балаҕан ыйын саҥатыгар от-мас орохсуйан, күөх тыа ала-тала саһарымтыйан эрдэҕинэ, Дьуурай …… уҥуоргу сөкүнү уутун хорон түһэрэргэ дьону ыҥырар үһү диэн улахан сонун тарҕаммыта. А. Фёдоров
Охтон убуур уһун дьылыс мастаах Уостан орохсуйар ууллаҕас оттоох, Уолан эппэҥниир убаҕас уулаах Улуу кэрэмэс дойду. П. Ядрихинскай

даҕ. Будьуруйан үүммүт, будьуруйан көстөр (хол., киһи баттаҕын, түүнү, оту этэргэ). ☉ В завитках, с кудрями, кудрявый (напр., о волосах, шерсти, траве). Бараан түүтэ будьурхай
□ [Уулаах] маадьаҕар атахтаах, кэтит сарыннаах, кылгас лыхаҕар моойдоох, атыыр оҕус сүүһүн түүтүн курдук будьурхай баттахтаах. Эрилик Эристиин
△ Будьуруйан үүммүт түүлээх. ☉ Покрытый кудрявой шерстью (напр., о морде животного)
Ньирэйдэр үүттэрин бүтэрэн бэрт минньигэстик салбаналлар, Витяҕа уонна Ираҕа кэлэн кугас будьурхай сүүстэринэн аалыналлар. Н. Заболоцкай
△ Олус көп, хойуу буолан будьуруйан көстөр (хол., түүнү, от-мас сэбирдэҕин, мутукчатын этэргэ). ☉ Имеющий очень густой, пышный вид (напр., о шерсти, деревьях)
Талахтар, үөттэр будьурхай лабаалара ала-тала саһарбыттар. Л. Попов
Бокур-токур умнастаах, Будьурхай мутуктаах Мутаар ыарҕа буоламмын, Буоһалаах мас буолуом диэн Муҥутаан үүнэн олордум. Саха нар. ыр. II
Боробуос түннүгэр элэҥниир Будьурхай бэс мастар кэриэтэ Эн санааҥ саҕаҕар мичиҥниир Эдэр саас эриэккэс кэмнэрэ. Т. Сметанин

аат.
1. эргэр. Кыһын тымныыга моойго кэтэр түүлээх таҥас. ☉ Меховой ошейник (шарф)
Сыарҕаҕа олорор киһи умса туттан сирэйин саарба моойторугар кистии-кистии, муоһаны былдьаста. Софр. Данилов
Дэһээт и н н ьи к …… т ү үт э дэ л б и э лэ й эн н эк т э л буолан эрэр моойторугун дуомун уһула сатыы турар. Күннүк Уурастыырап
Лө гөнтөй эргэ тииҥ саҕалаах, нэк кылгас сонун синньигэс таҥас курунан түүрэ тардынна, …… элэйэн хаалбыт тииҥ кутуруга моойторугун моонньугар иккитэ эринэ тардынна уонна таһырдьа диэки сыбдыс гынан хаалла. П. Филиппов
2. көсп. Ыт, атын да кыыл моонньун эргийэ үрүҥэ. ☉ Белая полоса вокруг шеи (у собаки или медведя)
Моойторуктаах эһэ.  Моойторуктаах хара ыты …… дьиэлээхтэр бары таптыыллар. Амма Аччыгыйа
Ала-тала хаардаах сыгынахтар, үрүҥ моойторуктаах, үрүҥ түөстээх эһэ курдук, сымарыһа сыталлар. Л. Попов
Кылгас модьу моонньун курдаабыт үрүҥ моойторуга Мохсоҕолу [ыты] …… ордук …… киэркэтэр. Н. Заболоцкай
3. көсп. Ыт моонньугар кэтэрдиллэр тирии быа. ☉ Кожаный ошейник для собаки
Тэппэй тиийэн Бөтөһүн моонньугар моойторугун кэтэттэ. «ХС»
4. көсп. Ампаар дьиэ муннуктарын ыпсарарга анаан моойдуу оҥо хаһан оҥоһуллубут олук. ☉ Специальная выемка для укладки углов рубленых домов
Бу дьиэ анарааҥҥыттан атына — аттыгар эргэ баҕайы моойторук ампаардааҕа. Софр. Данилов
Хайа халдьаайыга суоҕуй Моойторук муннуктаах ампаардаах Былыргы киһи уҥуоҕа. Баал Хабырыыс
Кини кыстыыр сиригэр моойторук уобалаах кыракый дьиэлээх этэ. АаНА СТАТ
ср. уйг. бойунтурук ‘ярмо для животных’, тув. моюндуруй ‘ворот (одежды), воротник’, моюндурук ‘шиворот’, кирг. моюнтурук ‘ярмо, хомут’

аат., т.-х. Ортотунан тутаахтаах уһун укка олордуллубут дугалыы быһыылаах, сытыы биилээх оту охсорго туттуллар тимир тэрил. ☉ Коса. Хотууру таптай
□ Отчуттар бары омурҕаннаан бүтэн, табахтаан бараннар, хотуурдарын сүгэн, оттуур сирдэрин диэки хаамсан суксуһа турдулар. А. Бэрияк
Бүгүн манна [«Саһыл толооҥҥо»] Никифоров кинээс күүлэйигэр отучча киһи от охсон хотуурдара күн уотугар чаҕылыҥныыллар. М. Доҕордуурап
◊ Маҥнайгы (бастакы) хотуур көр маҥнайгы
Маҥнайгы хотуурга оттоммута, бастыҥ күөх от буолуо уонна бэрт кичэлинэн кэбиһиллибитэ, сытыйбата ити. А. Софронов
Маҥнайгы хотуур саҕана ала-тала ардахтаах этэ. И. Гоголев
Ньирэйи, төрүүр ынаҕы маҥнайгы хотуур отунан аһаталлара. «Чолбон». Хотуур ортото — сайын от охсор кэм ортото. ☉ Середина косовицы, сенокоса
Үбү-аһы кэрэйбэккэ, уонча эр бэрдин күннэһэн, хотуур ортотун кэнниттэн Амыдай уҥуоргу үрэхтэригэр таһаардахха табыллыыһы. Болот Боотур. Хотуур суола — отчут хотуурунан оту охсон, тэлэн барбыт суола. ☉ Прокос
Бу алаас кытыытынан үс-түөрт хотуур суола эрэ түһэр сүүнэ күөлэ билгэйэн турара. Далан. Хотуур түспэтэх (сирэ) — ото хаһан да охсуллубатах, оттонуллубатах (сир). ☉ Местность, на которой никогда не косили траву
Саасүйэ тухары токур хотуур түспэтэх, лаҕыыр лаҥха буолан хаалбыт сирдэр. М. Доҕордуурап
Ол өтөрүнэн оттоммотох, хотуур түһэн көрбөтөх, бүтүннүү сэтиэнэх саба үүммүт ходуһалаах дойду үһү. В. Протодьяконов. Хотуур тэһиинэ — хотуур тууратын төрдүнэн бөҕөргөтөн тартарыллыбыт синньигэс соҕус тимир. ☉ Тонкая металлическая пластина, приваренная к лезвию и тонкой части косы для дополнительной опоры
Ууска баран, тэһиин олортордохпутуна сөп буолсу. Амма Аччыгыйа. Хотуур хаалыыта — от охсор кэм бүтүүтэ. ☉ Конец косовицы, сенокоса
Хас да сыллааҕыта — хотуур хаалыыта биир сиргэ сүүрбэччэ хонукка оттообутум. Сэмээр Баһылай
ср. тув. кадыыр, монг. хадуур, бур. хажуур ‘коса’, бур. хадуур ‘серп’

1. биир диэнтэн кэр. ахс. аат. Ыам ыйын маҥнайгы к ү н э. Маҥнайгы кылаас. Маҥнайгы м и э с т э.  Биһиги практикабытын Пал Палыч диэн киһи салайар. Автомеханик, маҥнайгы кылаастаах суоппар. Софр. Данилов
   Бастыҥ сэргэҕэ маҥнайгы биригээдэ былааҕа анньыллан, саҥа соломмут сир «Маҥнайгы биригээдэ кытыла» диэн аат танна. М. Доҕордуурап
   Тыл уларыйыытыгар с дорҕоон икки төгүл аһаҕас дорҕоон быыһыгар утуу-субуу түбэһэр буоллаҕына, маҥнайгы с оннунан хаалар. ПНЕ СТ
2. Туох эмэ саҕаланыытын, бастаан оҥоһуллар кэмин бэлиэтиир. ☉ Начальный, являющийся началом чего-л.
   Сэрии маҥнайгы күннэриттэн ыла саха поэттарын саҥа ырыалара-хоһоонноро бэчээттэнэн барбыттара. С о фр. Д а н и л ов. П. А. О й у у н у с к а й Маҥнайгы бириэмэҕэ айымньыларын «Саха омук» кулуубугар кэлэн ааҕара. Н. Заболоцкай
   1814 сыллаахха Пушкин маҥнайгы хоһоонноро бэчээттэнэн тахсаллар. А. Пушкин (тылб.)
   ♦ Маҥнайгы (бастакы) хараҥаччы калька. — туох эмэ саҥа саҕалааһыҥҥа аан бастакы. ☉ Первая ласточка
   Быйыл үс оҕо тэбис тэҥҥэ инженер-электрик үөрэҕэр бардылар. Үөрэхтэрин бүтэрэн кэллэхтэринэ, биһиги нэһилиэкпит бастакы хараҥаччылара буолуохтара. «Кыым». Маҥнайгы хардыылар калька. — туох эмэ саҥаны олоххо киллэриигэ аан бастакы саҕалааһыннар. ☉ Первые шаги. Французскай буоксаҕа м а ҥ н а й г ы хардыылар оҥоһулуннулар. «Са ха с.»
   ◊ Маҥнайгы таптал — эдэр дьон аан бастакы туҥуй иэйиилэрэ (тапталлара). ☉ Первая любовь
   Бу манна маҥнайгы тапталым — Хотугу сибэкким үүммүтэ, Сүрэҕим кэрэҕэ баҕата, Эдэр саас төлөннөөх үөрүүтэ. П. Тобуруокап. Маҥнайгы хаар — бастакы хаар түһүүтэ, кыһын кэлиитэ. ☉ Первый снег
   Маҥнайгы хаар. Мас аайы маҥхайар, Хатыҥнар, үөттэр Хаар таҥастанан Кыр дьаҕас бэстэр Кырыа бытыктанан Тула эргин тураллар. Т. Сметанин
   Уубуттан уһуктан өйдөммүтүм. Дьиэм иһэ дьиктитик сырдаабыт, Муодарҕаан түннүкпүн өҥөйбүтүм Маҥнайгы хаар түһэн кылбаарбыт. Дьуон Дьаҥылы
   Маҥнайгы хаар түһэрин кытта хас да буоланнар ыраах үрэх баһыгар бултуу тахсаллар. Күндэ. Маҥнайгы хотуур — окко бастаан киирии, аан бастакы от охсуу. ☉ Начало сенокосной страды, первая косьба
   Бастыҥ күөх от м а ҥ н а й г ы хотуурга оттоммута. А. Софронов
   Маҥнайгы хотуур саҕана син ала-тала ардахтаах этэ. «ХС». Маҥнайгы хотуур ото — аан бастаан окко киириигэ охсуллубут саамай үрдүк хаачыстыбалаах күөх от. ☉ Трава первой косьбы (сено самого высшего сорта)
   Маҥнайгы хотуур ото үрдүк хаачыстыбалаах отунан туттарыллыах тустаах. КХҮТ
   ср. кирг. маҥдайкы ‘находящийся перед чем-л., напротив чего-л., передний’