үүннэр диэнтэн бэй
туһ. Халыҥ иэдэстэнэн, Хаһа үүннэринэн, Ханаҕар Уҥуохтанан …… истэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бурдугу үүннэринэн аһыы сылдьан баран, ол күндү идэтин быраҕар норуот атын норуоттарга аптарытыата намтыан сөп. П. Егоров

көмөлөс диэнтэн хай
аата. Тимошин ити үрдүк аптарытыатын үлэһиттэри политическай иитиигэ, кинилэр тохтоло суох инники сайдыыларыгар көмөлөһүүгэ сатабыллаахтык туһанар. Софр. Данилов
Ыарыһахха көмөлөһүү — мин ытык иэһим. И. Федосеев
Медицинскэй сиэстэрэлэр куурустарыгар киирбитэ, онно бааһырыыга эминэн көмөлөһүү, боростуой эпэрээссийэлэри оҥоруу ньымаларыгар үөрэммитэ. П. Филиппов

көр начаас
Кинилэр иһиттэрин ньачаас толорбуттара уонна дьиэлэригэр бараары, сугуннарыттан сыыс оту итигэстии олорбуттара. Суорун Омоллоон
Ити курдук сыыһаны-халтыны оҥорон истэххэ киһи аптарытыата ньачаас түһүө. Болот Боотур
Бар дьон барахсаҥҥа сайдар кэскиллээх айаннарын суолун ыйан биэрдэххэ суолу ньачаас тобулаллар. М. Доҕордуурап

көр нуул
Туох да оппот буоллаҕына, «Ньуул» диэни суруйабын. Күннүк Уурастыырап
[Олоннуурап] Сэмэй дьонтон өрүү ордо сатаарыскай, Сүүскэ ньуулу да эбэн хайҕаарыскай. Р. Баҕатаайыскай
Аптарытыат диэн кэлиэ баара дуо — ньуул. Э. Соколов
Биһиги дуона суохтан күлсэргэ аллаахпыт, оттон тугу эмэ тобулан этэргэ ньуулбут. У. Нуолур

туохт.
1. Алдьанаары, сууллаары хамсаа, туруга суох, тулха буол, түөрэҥнээ. ☉ Быть неустойчивым, шатающимся, шатким
Таптайыыга туттуллар өтүйэ уга тулхаҥнаабат …… буолуохтаах. ПАЕ ОСС
Сахсайбыт уонна тулхаҥнаабыт паркыаты бэйэ да оҥоруон сөп. ДьХ
2. көсп. Эрэлэ суох, саарбах, халбаҥ буол. ☉ Вызывать сомнение, быть ненадёжным, сомнительным. Төрөппүт аптарытыата тулхаҥныа суохтаах

туохт., үрд.
1. Төрдүгүттэн ыла хамсаан, кэбирээн, туллаҥнаан бар (үксүн буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Становиться неустойчивым, шатким у основания, расшатываться (обычно употр. в отриц. ф.)
Айгыр-силик аан ийэ дайдыкабыт Иэҕэлдьийбэтин диэн Сэттэ сиринэн биттэхтэммит, Тулхадыйбатын диэн Тоҕус сиринэн туорайдаммыт. Саха нар. ыр. I
Сир ийэ барахсан …… тулхадыйыа диэн Соҕуруу өттүнэн туналҕаннаах добун хайа тулааһыннанан …… Айыллан-үөскээн турдаҕа. П. Ядрихинскай
2
туллаҥнаа 2 диэн курдук. Киэҥ билиилээх, үрдүк култууралаах, майгысигили өттүнэн эҥкилэ суох учууталлар эрэ аптарытыаттара тулхадыйбат. ОАП ИиЭУО
Кардинал куолаһа ытыахча бөтө бэрдэрбитин көрөн, Тигээйи ылыммыт кытаанах санаата тулхадыйан ылла. Э. Войнич (тылб.)
Авдотья …… дьоло бигэҕэ уонна тулхадыйбакка дылы буолбутун кэннэ, Василий эргиллэн кэлбитэ. Г. Николаева (тылб.)

и. д. от намтаа = понижение, снижение; сыананы намтатыы снижение цен; дуоһунаска намтатыы понижение в должности; бородууксуйа себестоимоһын намтатыы снижение себестоимости продукции; аптарытыаты намтатыы падение авторитета.

аат.
1. Ханнык эмэ бөлөх дьону салайар, дьаһайар былаастаах киһи. ☉ Человек, наделенный властью над какой-л. группой людей, руководитель, глава
Нэһилиэк баһылыга.—Семен Илларионов улуус баһылыга буолбута. М.Доҕордуурап. Одунча нэһилиэгэр Лэгиэн оннугар саҥа баһылык үөскээбитэ. Күннүк Уурастыырап
Уол тойон, оҕонньор оннугар Олорон, баһылык хаалбыта, Быстыбыт, дьадаҥы дьонугар Бырыһыан, дайыымка аахпыта. Күннүк Уурастыырап
2. Тугу эмэ бас билэр киһи, хаһаайын. ☉ Хозяин, владелец чего-л.
Дьиэ дьиҥнээх баһылыктара. Амма Аччыгыйа
I Өспөх нэһилиэгэр хаһаайыстыба баһылыктара оттонор ходуһалары үллэстэллэригэр түөрт кылааска арахсаллара.БИГ ӨҮөС. Бу дьиэ баһылыга кырдьан эрэр быһыылаах. Л. Попов
◊ Аҕа баһылык кэпс. • хайа эмэ бөлөх дьоҥҥо, аҕа ууһугар сааһынан да, аптарытыатынан да убаастанар бас-көс киһи. ☉ Старейшина рода, старший по возрасту, авторитету среди определенной группы людей
Олоҥхо дьоно, ааптар этэринэн, аҕа ууһунан, биир кэргэн курдук тутуспутунан олороллор. Барыларын аҕа баһылыктара ытык кырдьаҕас салайар. Эрчимэн
Баай туундара аҕа баһылыга, сырҕан да кыыллары сыһытааччы, албан ааттаах юкагир бииһин кулубата. С. Курилов (тылб.)

даҕ., кэпс.
1. Кимитугу эмэ кытта ситимнээх, хардарыта сыһыаннаах эбэтэр тутулуктаах; ситимнээх. ☉ Имеющий связь с кем-чем-л., поддерживающий связь с кем-л.; взаимообусловленный с чем-л.
Ол да буоллар кинилэр ортолоругар бэрт кистэлэҥинэн бартыһааннары кытта сибээстээх оҕолор эмиэ бааллара. Суорун Омоллоон
Кылбановскай — биһиэхэ аптарытыат. Сойууска дьоһун үлэлэри биэрбит эһиги обсерваторияҕыт аата кини аатын кытта сибээстээх! В. Яковлев
Аан дойдуга бары барыта сибээстээх, төрүөттээх, биричиинэлээх. ДИМ
Бу муҥурдаах уонна куртах нервнэй-рефлекторнай сибээстээхтэриттэн тутулуктаах. ВА ОМЫа
2. Балаһыанньалаах, кыахтаах дьону кытта билсэр-көрсөр, билсиилээх. ☉ Имеющий связи, близкое знакомство с влиятельными людьми. Киэҥ сибээстээх киһи
□ Ол биир рецензия сыыһын суруйар улахан үһү дуо? Ол оннугар үгүс сибээстээх табаарыстанан хаалыаҥ этэ. Далан
Унитааһы, араакыбынаны Уларытыахха наада аны. Балары да булаттыаҕым, Ыскылааттан ылаттыаҕым, Ыкса онно сибээстээхпин, Ылсарбэрсэр иэстээхпин. «ХС»
3. Ис хоһоонунан утумнаах-ситимнээх. ☉ Имеющий логическую последовательность, связь (напр., о речи, мыслях)
Ис хоһооннорунан уонна грамматическай тутулларынан бэйэ-бэйэлэрин кытта сибээстээх хас да этии тиэкис дэнэр. ПНЕ СТ

аат., түөлбэ. Торбос. ☉ Телёнок
Сымнаҕас айахтаах тамыйах тиэргэн иһинээҕи ынаҕы барытын эмэр. Саха фольк. Ийэм ыҥыран ылан: «Тоойуом, тамыйахтаах ынаххын үүрэн аҕал эрэ, киэһээ ыам чугаһаата», — диэтэ. «ХС»
Сэппэрээтэрдээһин кэнниттэн бөлөнөх, эбэтэр холбуллубут үүт хаалар, ону бороохтуйбут тамыйахтарга, сибиинньэҕэ эмиэ иһэрдэллэр. СИиТ
♦ Тамыйах абааһыта кэпс., сэнээн. — уопсастыбаҕа туох да аптарытыата, сабыдыала, ыйааһына суох киһи (тамыйах абааһыта торбоһу эрэ ыарытыннарар, сиир кыахтаах саамай кыра, сэнэнэр абааһы онно холоон этии). ☉ Человек, не имеющий никакого авторитета, влияния, веса в обществе (букв. телячий чёрт — по якутскому поверью, это злой, мелкий, слабый, самый ничтожный из чертей, обычно вызывающий только презрение)
[Дуугулааһап:] Бу Дэдээһэп эрэйдээх, эн күнүҥ тахсан ырҕаҥнаан эр. Бу тамыйах абааһылара былааһы ылыахтара диэн тыыммыккын быһыылаах. Эрилик Эристиин
◊ Тамыйах абааһыта — торбос абааһыта диэн курдук (көр абааһы). Тамыйах абааһыта кулуҥҥа чарапчыламмытыгар дылы (өс ном.)