сыһ. холб. Саҥарааччы, бэйэтин араас сыанатын кыбытан туран, этэр санааны инники этиллибити кытта холбооһунун көрдөрөр: күүтүллүбэтэх, халы-мааргы быһыы курдук. ☉ Выражает субъективное присоединение высказываемой мысли к предыдущим с различными оттенками квалификации ее и отношения говорящего к ней, при этом высказываемая мысль оценивается: 1) как неожиданное, непонятное несоответствие (и вдруг-то)
Дьэ, бэйи эрэ бу мин ударникпын. Аны туран, өссө көтүүк үһүбүн. Хайдах оннугуй? «Кыым»
Оҕонньордоро, аны туран, аатын умнан кээспит. Суорун Омоллоон; 2) үчүгэй эбии көстүү курдук. ☉ Как приятное дополнение (и вот еще)
Бу дьолу! Аны туран, биир бүүс-бүтүн каска сытар. Т. Сметанин
Аны туран, өссө дьикти Саҥа сонун көтөн кэллэ. А. Бэрияк; 3) эбиилик буолар куһаҕан көстүү курдук. ☉ Как дополнительное отрицательное явление (и к тому же)
Аны туран, ботуруонум баранна. Т. Сметанин
Бүрүкүрээт киэнин бэрдэ. Аны туран, алын үлэһиттэргэ сыһыана атар абааһы. В. Ойуурускай
Ол гынан баран, абааһыҥ баара, сиэҕэ кылгаһа бэрт дии. Аны туран, ол хотунуҥ кылгас сиэхтээҕи сөбүлээбэт ээ. «Кыым»; 4) эбиилик буолар утарсыһыы курдук. ☉ Как дополнительное противоречие (а теперь)
Аны туран, таһаҕаһы Лена баһыгар — Осетровоҕа төгүрүк сылы быһа аҕалаллар. Биһиги буоллаҕына, уу суолунан сайынын эрэ ону тиэйэн ылар кыахтаахпыт. В. Яковлев; 5) сөбүлэммэт, сэмэлэнэр дьыала курдук. ☉ Как предосудительное дело (притом)
Дьэ, аны туран, ол билиитин кимиэхэ да быктара сатаабат, кими да сырдаппат. Кустук; 6) үчүгэйэ суох эбиилик, уустугуруу курдук. ☉ Как дополнительное неприятное осложнение (к тому же)
Аны туран бары ахтыыга бэйэм көстөн кэлиэх тустаахпын (ол куһаҕан). «ХС»
Аны туран, наһаа киэҥ бачыыҥканы биэрбиттэр, атаҕым толугуруу мөҕүстэ. «ХС»; 7) өһүргэнэргэ эбии сылтах курдук. ☉ Как дополнительный повод для обиды (к тому же, еще)
Аны туран, миигин буор сирэй, хоруо сирэй диэн хомпуустууллар. В. Ойуурускай
Аны туран, таҥнар таҥаспыттан, саҥарар саҥабыттан эмиэ иҥнэллэр. «Кыым»; 8) кэпсэтиигэ атын тиэмэҕэ көһүүнү бэлиэтээһин курдук. ☉ Как сигнал о переходе к другой теме (а теперь)
Аны туран, Аким Арсыынныырапка Аҕыйах тылы этиим. П. Тобуруокап; 9) киһи бэркиһиир, күүтүллүбэтэх түбэлтэтин курдук. ☉ Как неожиданное и удивительное событие (и вдруг, к тому же)
Аны туран, кулубабыт бокуонньук үөрэхтээх уола Бииктэр оҕо Абыраамабы, Маппыры кытта тиийэн кэлэн соһутта. Л. Попов; 10) буолуон сөптөөх куттал, эбии сэрэхэдийии курдук. ☉ Как предстоящая опасность и дополнительное беспокойство (а вдруг еще)
Мин саанан сатаан ыппаппын. Аны туран, сэриигэ киллэриэхтэрэ, куттанабын. Л. Попов

I
сыһыан т.
1. Этиллэр санааны атыттартан арааран, соҕотохсутан, «ол эрэ» диэн бэлиэтиир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает ограничительно-выделительное отношение говорящего к чему-л. (только, лишь, лишь только, разве только)
Арай, остуоруйаҕа бары үчүгэй бу курдук дөбөҥнүк кэлэн иһэр буолааччы. Суорун Омоллоон
Арай, ыарыһах эмээхсин утуйбакка ынчыктыы-ынчыктыы, муҥу-таҥы көрө сыппыта. Күндэ
Арай, мин этим-хааным тымныйбат, Айар сүрэҕим тыаһа тигинэс. Т. Сметанин
2. «Оннук буолуон сөп» диэн, сэрэйэр-сэрэхэдийэр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает допущение, предположение говорящего с оттенком опасения (а если, а вдруг, а допустим)
Арай, губревком көтүрбэтин? Арай, ити ыалга уон хонон хааллын... Амма Аччыгыйа
Арай, букатын да суох буоллун. С. Ефремов
Арай, мин оҕом Аргунтай бардаҕына, Баргузин бириискэтин эн тыла суох ийэҥ Сотто аһынан салгыа этэ дуо? Эрилик Эристиин
3. Саҥарааччы туох эмэ соһуччу көстөрүн, туох эмэ эмискэ буоларын бэлиэтиир сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает отношение неожиданного обнаружения, внезапного наступления действия, устанавливаемое говорящим (и вот, оказывается; вдруг; и вдруг)
Арай, балаҕан иннигэр сыарҕалаах оҕус тохтоон турар эбит. Амма Аччыгыйа
Ол истэҕинэ, арай, тыас тилигирии түспүтэ. Суорун Омоллоон
Арай, чугас соҕус соҕотохто «чыып» диир саҥа иһилиннэ. Т. Сметанин
4. Кэпсээһини, саҥа эпизоду саҥа саҕалыырга истээччи болҕомтотун тардыы сыһыанын көрдөрөр (үксүгэр биир, биирдэ диэн тыллары кытта тут-лар). ☉ Выражает привлечение внимания слушателя в начале повествования, смене эпизода (употр. преимущественно со словами биир ‘один’, биирдэ ‘однажды’; вот, как-то)
Арай, биир ардахтаах киэһэ оҕустара кэлбэтэ. Амма Аччыгыйа
Арай, биирдэ биһиги үһүө буолан бултуу сырыттыбыт. Н. Якутскай
Арай, ааттаах ыраахтааҕы Ыалыгар — Чурумчукуга Ыалдьыт буола ыадайда. Эллэй
Арай, былыр оҕонньордоох эмээхсин олорбуттар. «ББ»
5. Чопчулуур-хааччахтыыр ситим тыл суолтатыгар утарыта туруорар дэгэттээх туттуллар. ☉ Употребляется в значении выделительно-ограничительного союза с оттенком противопоставления
Дьиэ иһигэр уот умуллубут этэ, арай лампаада эрэ чипчиҥниир быһыылааҕа. Суорун Омоллоон
Тыый, тойонуом, букатын манна туох да биллибэтэ, арай мааҕын эһиги эрэ сылдьыбыккыт... С. Ефремов
II
ситим т.
1. Хааччахтыыр уонна утарар сыһыанынан этиилэри ситимниир. ☉ Соединяет предложения ограничительно-противопоставительной связью (но, только)
Оннооҕор былаастар уларыйан иһэллэр, арай кини уларыйбат. Амма Аччыгыйа
Кеша, Катя, Ваня үөрэ-көтө иһэллэр, Арай кыра кыыһа Таня Арбы-сарбы айанныыр. Т. Сметанин
Онно кими да ыыппатахтара, «Чыычыйынан» куттууллара. Арай ньургун булчуттары Алгыс алҕаан атаараллара. С. Данилов
△ Эрэ эбиискэни кытта туттуллан, хааччахтыыр суолтата күүһүрэр. ☉ Употребляясь с частицей эрэ, усиливает ограничительное значение
Баччааҥҥа диэри миигин араас буруйга барытыгар күтүрүүллэрэ, арай рыцарь буола сатааһыҥҥа эрэ ким да уорбалыы илигэ. Софр. Данилов
Кини өрө ууммут илиитигэр, кэрэ сирэйигэр Туох барыта баара, Арай сааттаах куттал эрэ суоҕа. С. Данилов
2. Этиилэри утарыта тутан хааччахтаан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения предложений сопоставительно-ограничительной связью (а только, а однако)
Дьиэ олбуора, күрүөтэ-хаһаата, ампаара суох, арай тэйиччи кыракый хотон көстөр. Софр. Данилов
Иһиллээбит курдук чуумпу, арай ыттар ыйылаһаллар, Куммаа сөтөллөр. Н. Габышев
Тумара маарга киһи кэлбэтэҕинии, Туох да суоҕунуу чуумпу буолталыыра, Арай хараҥа ойуурга өлүк элбэҕин Хара суор хаһыыта тыллыыра... Эллэй
3. Хааччахтыыр-быһаарар сыһыанынан этиилэри ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения предложений ограничительно-пояснительной связью (лишь только, разве только)
Маайа туох астаах буолаахтыай, арай хаппыт лэппиэскэлээҕин тоһута тутан тимир тэриэлкэҕэ туруорар. Н. Якутскай
Тугу истиэмий, арай аҕам оҕонньор үҥсүүтүнэн бүгүн кулуба кэлэр үһү. А. Софронов
Ханнык куорат, ханнык Маня кэлиэ баарай, арай бүрүммүт сонун аҥаар сиэҕин бобо тутуоҕунан тутан баран, утуйан оҥторо сытар эбит. Н. Заболоцкай
4. Хааччахтыыр-холбуур сыһыанынан биирэ биирин сайыннарар, толорор этиилэри сибээстииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения предложений, из которых одно дополняет, развивает другое (только и)
Хайаахтыай, төһө да буугунаатар, төһө да иһэ тымныйан үлүннэр, тэҥнэһиэ дуо, куттал эмиэ бэрт, арай кыатаннаҕына эрэ сөп буолар. П. Ойуунускай
Кэбис, үөтүөхтэрэ буоллар үөттүннэр, арай дьалты сири булууһубун. М. Доҕордуурап
Оксана тугу да саҥарбатаҕа, арай хараҕын уута саба түһэн кээлтэ. Суорун Омоллоон
5. Болдьох салаа этиилэри биитэр болдьох суолталаах араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения условных придаточных предложений и оборотов (если, допустим)
Арай истибит буоллун, оччоҕо туох диибитий? Софр. Данилов
Арай союзтаахтарбыт киирбэтиннэр, оччоҕо хайдаҕый? М. Шолохов (тылб.)
Ким ылыай? Арай ыллахтарына, икки эрэ киһи ылыах тустаах этилэр. Онтон биирдэһэ ити [Николай] өлө сытар. С. Ефремов

көр аны баара (дэҥҥэ тут-лар)
Арай баара, Олуона ыраах олохтоох Оччугуй омук сордоохтору Оҕус гынан көлүнээри Ордорбута буолбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй

сыһыан холб. Этэр санаа соһуччутун, эмискэтин эмоциональнайдык күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Выражает неожиданность и внезапность высказываемой мысли с эмоциональным усилением (ой, вдруг, ой глянь)
Ол олордохторуна, арай доҕоор, таһырдьа ким эрэ кэлэн ааннарын кырбаан лигийбитинэн барда эбээт. Амма Аччыгыйа
Арай доҕоор, били биир кэлим туртайан, килэйэн турбут бүүс-бүтүн муус түллэс гынан эрэрэ баара да, хас да сиринэн уһаты-туора хайыта барда. П. Филиппов
Арай доҕоор, кулгаах тааска биэрбэт дуо! Софр. Данилов

сыһыан холб. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардаары этэр санааны чорботууну, хааччахтааһыны, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает выделение, ограничение, подчеркивание высказываемой мысли в целях привлечения большего внимания собеседника (и вот, и вот только, ну что еще?)
Арай дуо, сиккиэр тыал Аргыый үрдэ. А. Бродников
Арай дуо, сүрэҕим Тулуйда барытын. «ХС»
Арай дуо?.. Биир киэһэ Майаттан Бэбиэскэ аҕалан биэрбиттэр. Күннүк Уурастыырап

сыһыан холб. Саҥарааччы көрүүтүгэр этэр санаа соһуччу курдук кэпсэнэрин көрдөрөр. ☉ Выражает неожиданный характер высказываемой мысли с точки зрения говорящего (и вдруг)
Арай туран, Арҕаа Хаҥалас Кулубатыттан Арамаан оҕонньорго илдьит кэлэр. Күннүк Уурастыырап
Арай туран, Чурапчыттан үс судаарыскай күрээн хаалар. Суорун Омоллоон
Арай туран, уһуктан кэлбитим, доҕоор, маҕаһыын киирэр аанын кирилиэһигэр таралыйа сытар эбиппин. В. Ойуурускай

сыһыан холб. Этиллэр санаа түбэлтэ курдугун бэлиэтиири көрдөрөр. ☉ Выражает эпизодический характер высказываемой мысли (и вот однажды)
Арай туран биирдэ, оҕонньор өрүһүгэр муҥхалыы киирбит. «Кыым»
Арай туран биирдэ, аһыыр да, пиибэ иһэр да харчыта суох буолан хааллым. В. Ойуурускай

сыһыан холб. Этиллэр санааны быһаччы соҕус хааччахтаан, бэлиэтээн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает подчеркнутое ограничение, выделение высказываемой мысли (лишь только). Арай эрэ эн көрбүт сурахтааххын
□ Ийэ дойдуга арай эрэ алмаас наада буолбатах. Н. Лугинов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы этиллэр санаа суолталааҕын, бастакынан буоларын чуолкайдыыр дэгэттээх бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Указывает на важность, первоочередность высказываемой мысли с оттенком уточнения (в первую очередь, прежде всего)
Маныаха педколлектив бүтүннүүтэ, бастатан туран, Аласов бэйэтэ эмиэ буруйдаах. Софр. Данилов
Кэм тугу эмэ атыылаһан хаалаҕын: табаҕы баҕас, бастатан туран. Болот Боотур
Бастатан туран, тыраахтарбыт тиийбэт, кырата буоллаҕына, биэс-алта саҥа тыраахтар наада. В. Ойуурускай

сыһыан холб. Истээччи болҕомтотун тардар, кэпсээни сэргэхситэр сыалтан бэлиэтээн-чопчулаан этиини көрдөрөр. ☉ Употребляется для подчеркивания высказываемой мысли в целях оживления рассказа и привлечения внимания собеседника (ну вот)
Дьэ туран бараллар. Н. Габышев
Дьэ туран, мутугу харбаан ылан быраҕан кыыраппыт! «ХС»
Дьэ туран, күһүн муус тоҥуон аҕай иннинэ, оппун кэбиһэн баран, Кус ытан сиэри күөлбэр киирдим. «Кыым»
△ Этиллэр санаа, хайааһын соһуччутун, күүтүллүбэтэҕин көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Выражает неожиданность совершения действия, наступления какого-л. состояния и т. п. (и вот вдруг, и вдруг)
Дьэ туран, кыһын ортото киһибит уоппуска ылан, соҕуруу көтөн тигинэтэн хаалла. Н. Габышев
Дьэ туран, күүстэринэн, оҕонньор буолумматаҕын да үрдүнэн, били күөх уот аттыгар туруоран эрэн, тула өттүттэн хаартыскаҕа уһул да уһул буолбуттара. В. Иванов
△ Түмүктүүр, түмэр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок заключения и обобщения (вот так, итак)
Охсорун кытта уоттара, бытарыс гына түһэргэ дылы гынар да, мэлийэн хаалар. Дьэ туран, сүтэрэн кэбиһэллэр. Суорун Омоллоон
«Чэ буоллун. Сакалааттаһыахха», - диэн саайда. Дьэ туран, сакалаат барар. «ХС»

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этиллэр санаалар утумситим сибээстэрин чуолкайдыырын көрдөрөр. ☉ Выражает подчёркивание, уточнение говорящим последовательной связи высказываемых мыслей (и затем, а ещё). Онтон туран, буурҕа бөҕө түстэ
□ Онтон туран, доҕотторуттан арахсан, оҕону-дьахтары кытары орооһон хаалыан кэриэтин, хаайыыга киирэргэ бэлэмин туһунан «эппиэттээхтик иһитиннэрдэ». Амма Аччыгыйа

туохт. эб. Этиллэр предмети утары туруоруу дэгэттээх чорботон бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает выделение предмета, о котором идёт речь, с оттенком противопоставления
Онуоха баара оҕолорум туран Уолуйбуттуу ойдулар, Ыксаабыттыы сырыстылар. С. Зверев
Оҕонньор туран сөбүлэспэтэ. «ХС»

дьүккүллэн олор

1. туохт.
2. Атахтаргынан тирэнэн, хайа да диэки сыҕарыйбакка биир сиргэ тохтоо. ☉ Стоять
   Кини өр соҕус тугу эрэ толкуйдуу турда. М. Доҕордуурап
   [Солко:] Хайа бу Хоодуотап Уйбаан обургу тоҕо тойонуҥ дьиэтин өрө мыҥаан тураҕын? «ХС»
3. Ханна эмэ баар буол. ☉ Быть расположенным, находиться, стоять где-л. Дьиэ сыыр үрдүгэр турар. Остуолга чаанньык турар
   □ Миэлиҥсэ сарайын иһигэр [ат] баайыллан турар. С. Ефремов
4. Олорон, сытан баран, балаһыанньаҕын уларытан, атаххар тирэн, үктэн. ☉ Подниматься на ноги, вставать
   Эмээхсин оронтон туран таһырдьа тахсар. Н. Неустроев
   Атыыһыт илиитин ыһыгынна, Оргууй туран ыадаһынна. С. Васильев
   Дьиэтигэр дьон тура илигинэ тиийдэ. Софр. Данилов
5. Хоҥнон бар, айаннаа. ☉ Трогаться, отправляться в путь, выезжать
   Айаммытыгыр турбуппут. ПЭК СЯЯ
   [Көстөкүүн:] Доҕоор, куораттан турбутуҥ хас хонно? Күндэ
   Кини аһаабатаҕа ыраатта, букатын аччык айаҥҥа турбут. А. Сыромятникова
6. көсп. Кыһыҥҥы кэмҥэ ханнык эмэ туруктаах буол (хол., ынах, сылгы сүөһүнү этэргэ). ☉ Пребывать, находиться в каком-л. состоянии, содержаться зимой (напр., о лошадях, скоте). Сылгылара хайдах тураллар эбит?
   □ Сүөһүлэрэ куһаҕана суох тураллар. Р. Кулаковскай
7. көсп. Төһө эмэ сыаналан. ☉ Стоить сколько-л., иметь какую-л. цену. Ынаххыт төһөҕө турда?
   □ [Быһыт] 218 мөлүйүөн солкуобайга туруоҕа. Суорун Омоллоон
   Эһиэхэ оҥорбут үтүөм биир үрүүмкэҕэ турбат дуо? М. Попов
8. көсп. Олоҕур, олохтон. ☉ Установиться, настать, начаться. Сылаас күннэр турдулар
   □ Таба ыарыыта турбут. Н. Заболоцкай
9. көсп. Айанныырга, сылдьарга уйар буола тоҥ (үрэх, күөл, өрүс мууһун үрдүн этэргэ). ☉ Достаточно промерзать для прокладки зимней ледовой дороги (о речке, озере, реке)
   Суол турдаҕына кэлиибарыы элбиэҕэ. «ХС»
   Сэтинньигэ Волга өрүс мууһа турбута. ДАЛ УуУоО
10. көсп. Кими эмэ көмүскээ, көмүскэс. ☉ Бороться, стоять за кого-что-л.
    Норуот иһин тур, инникигин биэримэ. М. Доҕордуурап
11. көсп. Ханнык эмэ быыбарданар дуоһунаска киирсэргэ быһаарын. ☉ Выставлять чью-л. кандидатуру на какую-л. выборную должность. Улуус баһылыгын быыбарыгар алта киһи хандьыдаакка турда
12. көсп. Сааһыҥ ситэн, киһи-хара буол, бэйэҕин бэйэҥ көрүнэр, иитинэр кыахтан. ☉ Встать на ноги, состояться
    Саҥардыы туран эрэр киһи кинээс буола сылдьар. Эрилик Эристиин
    [Н.С. Ефимов] биэс оҕото бэһиэн турбут дьон. «К»
13. көмө туохт. суолт.
14. -а, -ыы сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын биир кэмник тохтообокко эбэтэр өрүү буола турарын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастными формами на -а, -ыы основного глагола обозначает длительность или постоянство действия
    Кыра оҕолор оонньуур сирдэригэр биэстээх-алталаах уол ытыы турар. Амма Аччыгыйа
    Балаакка ааныгар күөх ырбаахылаах биир дьахтар эргичиҥнии турар. Т. Сметанин
    Тэйиччи бартыһааннар аттарын миинэн биир сиргэ булумахтаһа тураллар. Эрилик Эристиин
15. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн урут буолан бүппүт хайааһыны көрдөрөр. ☉ В форме настоящего-будущего времени в сочетании с деепричастными формами на -ан от основного глагола образует форму прошедшего результативного времени глагола
    Ол эмээхсин иллэрээ күн өлөн турар. Амма Аччыгыйа
    Эһиги начаалынньыккыт Бабинцев хаста да буруйданан-сэмэлэнэн турар. Н. Якутскай
16. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын саҕаланан эрэрин көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастными формами на -ан основного глагола обозначает начало действия, процесса
    Үгүрүө өһүргэнэн турар, үлтү түһээри суоһурҕанар. Р. Баҕатаайыскай
    ♦ Аймаҕалаан туран көр аймаҕалаа
    Эһиги, Абыраамаптар, аймаҕалаан туран алдьархайдаах дьон үһүгүт. Эрилик Эристиин
    Атах кээһэ тур көр атах. Мин, бытаан киһи, атах кээһэ туруум. СГФ СКТ
    Атаххар (сүһүөххэр) тур көр атах. [Манчаары:] Аҕам бокуонньук Алыс сымнаҕас киһи буолсу Ананан атаҕар турдун диэн Маанылаах Манчаары диэн Бастыҥ ааттаабыт. А. Софронов
    Тойон киһи ылгын кыыһа Көмүс ый кэриҥэ ыарытыйан баран, саҥардыы атаҕар турар буолла. И. Гоголев
    Быһатын эттэххэ, атахпар туруохпуттан иллэҥ дьаарбайбыппын өйдөөбөппүн. «ХС»
    Баскынан тур, атаххынан тур көр бас II. Баскынан тур, атаххынан тур, бэйэҥ иннигин бэйэҥ илиннээр, миигиттэн тугу да ыйытыма. ПЭК СЯЯ
    Биирдэ олорон тур көр биирдэ. Итиччэ элбэх аһы биирдэ олорон турда. НАГ ЯРФС II
    Биир муостаҕа туруохпут көр биир. Дууһатыгар тур көр дууһа. Ээ, били ааттаах ороспуой, түөрт уон киһи дууһатыгар турбут Сүүлүк Бааскалара диэн буоллаҕа. «ХС»
    Кураанаҕы кууһан (хаал, тур) көр кураанах. Кини оччону-баччаны оҥоруохпут диэн хойгур тылын итэҕэйэн, кураанаҕы кууһан туруохпут. «ХС»
    Кыларыйар (кыларыйан турар) кырдьык көр кыларый. Эн миигин билиҥҥээҥҥэ диэри албынныыр диэн абатыйыма, кыларыйан турар кырдьыкпын суруйабын. И. Федосеев
    Кыыла турбут көр кыыл. [Ыттар] аанньаҕа үөрүөхтэрэ дуо, сибиэни билэн кыыллара турдаҕа. Далан
    Сааскы күннэр тоҥоттооннор булчуттар кыыллара турбут кэмэ. Кэпсээннэр
    [Ылдьаа:] Ити эмээхсин, алдьархайтан ас таһааран туһанаары кыыла туран ахан сылдьар киһи. «ХС»
    Оҕо турбат (сыппат) <ыала, дьоно> көр оҕо. Тойон киһиэхэ уол оҕо турбат. И. Гоголев
    Биһиэхэ оҕо турбат, иккилэригэрүстэригэр тиийбэккэ өлө тураллар. И. Федосеев
    Оргуйан турда көр оргуй. Чуумпу баҕайытык олорбута дии. Туохтан оргуйан турда? НАГ ЯРФС II
    Өлүү айаҕын өҥөйөн тур көр өлүү I. Өстөөх тыылыгар тахса сылдьаммыт Өлүү айаҕын өҥөйөн туран, Сиэхсит фашистан өһү аахсаммыт, Кырыы сиринэн төннөн испиппит. И. Егоров
    Өрө тур көр өрө. Иһиҥ ыалдьара өрө турар дуо? М. Доҕордуурап
    Киһи-хара буолан кэлбит төрүт аспыт аҕыйаан, куртах, быар ыарыылара, сэллик өрө турбута. Багдарыын Сүлбэ
    «Үлэлээн олоруохха эбэтэр охсуһан өлүөххэ!» — диэн луоһуннаах өрө турбуттара. СГПТ
    Саа уоһугар тур көр саа. [Михаил:] Сибилигин саа да уоһугар турдарбын, мин санаам күүстээх! С. Ефремов
    Санааҕар тур көр санаа II. «Хайаан да ситиһиэм! Санаабар туран тэйиэм!», — уол оҕо сымыһаҕын быһа ытырда. Сир <сирдэ> ыла тур көр сир. «Чэ, мин аппын көлүйүөхпэр диэри сир ыла тур», — диир кулуба. Далан
    Сирэйэ-хараҕа турбут көр сирэй-ха- рах. Кини сирэйэ-хараҕа турбута, чаҕылыйбыта сүрдээх. Н. Якутскай
    Кылаабынай быраас Нартаахап сирэйэ-хараҕа турбутун соһуйа көрдө. Софр. Данилов. Суолугар туора тур калька. — кимиэхэ эмэ тугу эмэ оҥороругар мэһэй, харгыс буол. ☉ Стать поперёк дороги кому-л.
    Дьокутаат буолуоҕун Сэмэн Павлов суолугар туора туран кэбиспитэ. НАГ ЯРФС II. Туран биэр — 1) туох да утары дьайыыны оҥорбокко, утарыласпакка таах туран хаал, баһыйтар. ☉ Не оказывать сопротивления
    Күлүгээттэр саба түстэхтэринэ, туран биэрбэт баҕайыта. НАГ ЯРФС II; 2) бэйэҥ баҕа өттүгүнэн тугу эмэ биэр, ыһыгын, сөбүлэн. ☉ Добровольно предоставлять что-л. в пользу кого-л., уступать
    «Ол кинилэргэ туран биэриллиэ үһү дуо?» — Хоодуотап өрө дьигиһийэ түстэ. Р. Кулаковскай
    Ол эрээри мин акаары курдук, эйиэхэ барыларын туран биэрэллэрэ биллибэт. «ХС»
    Хоноһолоругар ороннорун туран биэрэн, табаларын чагдаҕа таһааран ыыталаан хоннороллор. «ХС». Турар бэйэтинэн хаалла — туох эмэ буолан, туохха эмэ түбэһэн, туга да суох хаал, дьадай, эһин. ☉ Остаться в одной рубашке
    Дьиэтин ууга былдьатан, турар бэйэтинэн хаалла. НАГ ЯРФС II. Турбат охтуутун оҕунна — үтүөрбэт, өрүттүбэт гына ыараханнык ыарыйда. ☉ Заболеть очень тяжело, без надежды на выздоровление
    Эр тойоно дойдутугар тиийээт, турбат охтуутун охтубут. Амма Аччыгыйа
    Тутуһан туран көр тутус. Халлаан субу тутуһан туран хараҥаран барда. Э. Соколов
    Тыла бара турар көр тыл. Тылгар тур көр тыл. Эппит тылларыгар турдулар. «Кыым»
    [Конопатовтар] тылларыгар турбатахтар. Г. Николаев (тылб.). Тыыныгар тур (тиий) көр тыын II. Сыгаан Бүөккэ баай этэ, байаары киһи тыыныгар турара. Н. Павлов
    [Оҕуһу] биир эмэ киһи тыыныгар турбутун эрэ кэннэ дьаһайаллара буолуо. Далан
    Тэбэн туран көр тэп I. Кинилэр алта уонча кур ноһуому үс күн тэбэн туран тастылар. М. Доҕордуурап
    Тэстэн турар <сир> көр тэһин. Бэстээх — мантан тэстэн турар. НАГ ЯРФС II
    Утары тур көр утары. Күн судаары утары турбут алдьархайдаах бассабыыктардааҕар быдан ордук дьон буолуохтара. «ХС»
    Үөһэаллара туруҥ көр үөһэ-аллара. Бэйи үөһэ-аллара туруҥ! Миэстэтэ бэлэмнээҥ, мииннэ кутуҥ. ВВ ЫСЫ
    Таһырдьаттан Ньукулай оҕонньор киирэн кэлэр, бары хому-дьими буолаллар, үөһэ-аллара тураллар. «ХС». Этэнтыынан турда көр эт-тыын. Мунньахха дакылаатчыт этэн-тыынан турда
    ◊ Турбут оҕо — үлэни-хамнаһы кыайар буолбут оҕо. ☉ Выросший и возмужавший ребёнок, который в состоянии осилить любую работу. Ньукулайдаах улахан уоллара, турбут оҕо, дьонугар илии-атах буолан көмөлөһөн абырыыр. Уот турар — баһаар буолар, умайан барар. ☉ Начаться, заняться, загореться (о пожаре)
    Отчуттар алааска уот турбутун истэннэр сүөм түспүттэр. «ХС»
    Халааһын барар сиригэр тута уот турар. А. Сергеев (тылб.)
    др.-тюрк. тур, тюрк. тур, торы, тар, түр

тыаһы үт. т. Сэтиэнэҕинэн хааман иһэр курдук тыас. ☉ Звук, издаваемый при ходьбе по прошлогодней траве
Ынах хонуу отун арсарбатахтык тур-тар тардан көрдө. Н. Заболоцкай
Ньукууска эмискэ эргилиннэ да, тур-тар үктэнэн тахсан барда. Г. Нынныров

1. модальное сл. 1) выражает выделение, ограничение лишь, только, лишь только; арай остуоруйаҕа маннык лишь в сказке так; 2) усиливает усл. знач. гл. с оттенком предположения, опасения, желания и ограничения а если, если только, если бы; арай кэлбэтин ? а если он не придёт?; арай этимиим а если я не скажу; допустим, что я не скажу; арай баран хааллаххына иэдэйэбит если только ты уедешь, мы пропадём; 3) выражает вынужденный выбор с оттенком сомнения, колебания и ограничения разве разве что; пожалуй; арай сытан көрүүһүбүн пожалуй, мне лучше лечь; 4) выражает внезапное обнаружение вдруг,, и вот; арай куобах ойон тахсар вдруг заяц выскакивает; арай учуутала турар и вот учитель его стоит (перед ним); 5) употр. для заострения внимания слушателя: арай биирдэ бултуу баран истим вот однажды я шёл на охоту; 2. союз 1) уступ.-огранич. хотя; разве; только; тула уу-чуумпу , арай хам-түм ыраах саа тыаһыыр вокруг очень тихо, только изредка слышны далёкие выстрелы; 2) усл.-против. разве, разве что; олох биэриэм суоҕа , арай күүстэринэн ылыахтара ни за что не отдам, разве силой возьмут # арай туран и вдруг... (при внезапной смене обстоятельств).

частица выдел, -то; вот, и вот; аҕата туран эттэ а отец-то сказал; биирдэ туран манны к буолла... вот однажды случилось такое...

тур ; конкурс бастакы тура первый тур конкурса.

1) стоять; атаҕар нэһиилэ турар он еле стоит на ногах, он еле на ногах держится; хоско остуол турар в комнате стоит стол; баскынан тур , атаххыкан тур стой коть на голове, хоть на ногах (т. е. делай, что хочешь, мне безразлично); биир муостаҕа туруохпут мы станем на одной половице (т. е. мы виноваты в равной степени и отвечать будем вместе); тура түс = а) упасть на ноги (напр. о кошке); б) постоять немного; 2) прям., перен. вставать, подниматься; ыарыһах бүгүн турбут больной сегодня встал; турбат буолбут он не в силах встать; тура эккирээ = вскочить на ноги; атаххар тур = а) встать на ноги, стать самостоятельным; б) начинать выздоравливать; 3) стоять, бездействовать; үлэ турар работа стоит; чаһы турар часы стоят; 4) начинаться, подниматься, возникать; тыаҕа уот турбут в лесу возник пожар; холорук турда поднялся вихрь; айаҥҥа турдулар они тронулись в путь; 5) перен. пребывать, находиться в каком-л. состоянии; сүөһүлэрэ хайдах тураллар эбит ? в каком состоянии ты нашёл их скот?; 6) перен. вставать за кого-что-л., заступаться за кого-л.; үлэһиттэр интэриэстэрин иһин тур = стоять на защите интересов трудящихся; 7) устанавливаться; суол турда дорога установилась; сылаас күннэр тураллар установились тёплые дни; 8) разг. стоить, обходиться; бу ынах хаска турда ? во сколько обошлась эта корова?; эрэйгэ турбат (это) не стоит труда; 9) в сочет. с деепр. на =а, =ыы основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает длительность или постоянство действия: сүүрэ тур = продолжать бежать, всё бежать и бежать; кэлэ турар он продолжает приходить; он постоянно приходит; самыыр түһэ турар дождь всё идёт; өрүс мууһа бара турар по реке идёт лёд, на реке ледоход; 10) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает а) давно законченное действие: ол киһи баран турар он давно уехал; кини инньэ диэн турар вот так он говорил (когда-то); биирдэ миигин атаҕастаан турар однажды он меня обидел; б) начало процесса, действия: кипим кыыһыран турда мой приятель вдруг рассердился; этиһэн турдулар они вдруг начали ссориться # дууһатыгар тур = посягать на чью-л. жизнь; убивать кого-л.; үс кус дууһатыгар турдум я убйл трёх уток; күнү тура весь день; күнү тура үлэлээ = работать весь день; күн тура-тура каждый (божий) день; кыыла турбут а) он в ярости, в бешенстве; б) ирон. он полон отчаянной решимости (выполнить что-л., добиться чего-л.); сыыһа суолга тур = стоять на неверном пути; таба суолга тур = стоять на верном пути.

adv. only, just, suddenly

v. to stand; =ан тур= conv. to do something continuously, over a long period of time; =а (=ыы) тур= conv. to do something suddenly, quickly, immediately

I м. тур (1. үҥкүү биир эргиирэ; 2. спорт, саахымат күрэхтэһиитин этаба; 3. перен. түмүктэммит кэккэ событиелар, көстүүлэр).

II м. зоол. (горный козёл) тур, хайа козёл а.