Якутские буквы:

Якутский → Русский

арбыйа

уст. железный инструмент для долбления.

Якутский → Якутский

арбыйа

аат., эргэр. Дүлүҥү хаһан тыыны, мас иһити оҥорорго аналлаах былыргы саха туттар сэбэ: уга сүгэ киэнин курдук, тимирэ сүгэ саҕа, ол гынан баран биитэ туора хайысхалаах. ☉ Инструмент древних якутов для долбления лодок, деревянной посуды: железная часть и ручка как у топора, но с поперечным направлением лезвия
[Оҕонньор] туох баар иэттэрин, кэһиэхтэрин, күөбүллэрин, арбыйаларын мунньар, сотор. Суорун Омоллоон
Оҥочону адалҕанан эрэ хаһан оҥорботтор этэ. Өссө арбыйа диэн баара. Дүлүҥү хаһан, тыыны, атыйаҕы оҥорорго былыргы саха туттар сэбэ. Багдарыын Сүлбэ. Тэҥн. адалҕа, иэт

арбый

туохт. Наһаа улаханнык тоҥсуй (хол., ааны). ☉ Сильно, громко стучаться (напр., в дверь)
Аанын булла, айдаан улаатта. Алыс күүскэ уол арбыйда. Балаҕана салыбыраата, Даҥа, буора саккыраата. П. Ершов (тылб.)
Кыһыл Маай хаппытаал сиригэр Хаайыылар ааннарын арбыйда, Хаанымсах хара сор бииһигэр Хабараан этиҥнии дарбыйда. Күннүк Уурастыырап

Еще переводы:

адалҕа

адалҕа (Якутский → Якутский)

аат. Маһы хаһан, кытах, кытыйа курдук кыра иһити-хомуоһу оҥорорго туттуллар мас уктаах тимир сэп. ☉ Железный инструмент с деревянной ручкой из дерева (обычно для выделки чаш — кытыйа, кытах).Адалҕанан табыйан, иһит иһин хаһаллара уонна улахан, кыра иэттэринэн ыраастыыллара. «Кыым». Тэҥн. арбыйа, иэт
ср. тюрк. аталгы ‘тесло’

кирбий

кирбий (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Үрүт үрдүгэр охсуолаа. ☉ Ударять, бить многократно, упорно чем-л. железным по железу. Киһи тоһоҕо саайан кирбийдэ. Тугу кирбийэҕиҥ?
2. көсп. Олус дьаныардаахтык арахсыбакка тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л. заниматься чем-л. упорно, настойчиво, многократно
Арбыйа ойуун икки түүннээх күн кыыран кирбийдэ. Амма Аччыгыйа
Мастарыскыай дьиэҕэр Маппый уус кирбийбит. Н. Степанов
Уолаттар ытыалаан кирбийэ сыталлар. ПДА СС

сэбирилиэк

сэбирилиэк (Якутский → Якутский)

аат. Туохха эмэ төгүрүк хайаҕаһы оҥорор үүттүүр тэрил. ☉ Сверло, буравчик
Күкүр Уус туох баар иэттэрин, кэһиэхтэрин, күөбүллэрин, арбыйаларын, сэбирилиэктэрин атын да уһанар тээбириннэрин мунньар, сотор. Суорун Омоллоон
Үлэлии сылдьан күнү быһа кинилэртэн арахпат, чороччу улаатан эрэр саха уолун сэбирилиэгинэн бэрэбинэ үүттүүргэ үөрэппиттэрэ. Г. Нынныров
Алдьаммыт наарталарын атахтарыгар тэҥнээн, оҥоһуу сэбирилиэгинэн холбуу баайар гына үүттүүллэр. «ХС»
русск. сверлик

иэт

иэт (Якутский → Якутский)

I
туохт. Ыанньыйбыт үүккүн бүтүннүү үчүгэйдик ыат, үүт биэр (ынах туһунан). ☉ Хорошо доиться, легко и полностью выдаиваться (о корове)
[Хобороос:] Мааҕын ала бургунас аанньа иэппэтэҕэ, улахан Хара [ынах аата] кэлбэтэх этэ. А. Софронов
Хайа ынах иэппитин, иэппэтэҕин, хайа эрэ уулаах бургунас уолбутун туһунан кэпсэппэхтээн баран, дьахталлар им-дьим бардылар. Болот Боотур
[Ынахтар] кыыһырдахтарына иэппэттэр, онтукалара үгэс буолан, үүттэрэ тардан хаалааччы. М. Доҕордуурап
Иэтиэҥ суоҕа - эми булуом: Купчуур угуом, туус сиэтиэм, Туорай мастыам, чурумчулуом, Муннугуттан мин сиэтиэм. Дьуон Дьаҥылы
II
аат., эргэр. Маһы оҥо хаһан, дьиэ ол-бу кыра тээбиринин оҥорорго аналлаах, токур иэҕиллибит төбөлөөх быһахха майгынныыр сэп. ☉ Железный нож изогнутой (почти в кольцо) формы, служащий для выдалбливания деревянной посуды (ступы, чаши, ложки ит.п.)
[Бухатыырдар] утаакы буолумуна, кытыйаһыт киһи иэтин курдук үҥүүлэрэ эриллэн хаалбыттарын киэр эһитэлээн кэбистилэр. ПЭК ОНЛЯ III
Кэхтэ-кэхтэ хаппыт быһах Кимтэн кэрэ иэт буолар эбээт. С. Васильев
Оҕонньор хатыҥ удьурҕайыттан иэт быһаҕынан дьөлө хаһан улахан, орто уонна кыра кээмэйдээх, эҥинэ атахтардаах чорооннору уонна кытыйалары оҥороро. «Кыым». Тэҥн. адалҕа, арбыйа
ср. туркм. эгди 'дугообразный ножик для резки дынь и арбузов'

лахах

лахах (Якутский → Якутский)

лахах курдук к э п с. — с арбыйан кэбиспит курдук намыһах. ☉ Ни зкий, словно срезанный сверху (напр., о приземистой фигуре человека)
Кини лахах курдук уҥуохтаах, саллаҕар бастаах, лэһэгэр истээх, кылгас атахтаах. Л. Попов

адаҕалан

адаҕалан (Якутский → Якутский)

  1. адаҕалаа диэнтэн атын. туһ. Ойуун элэмэс ата Кытыйалаах балаҕаннарын чугаһыгар адаҕаланан соҕотоҕун аһыы сылдьар. И. Гоголев
    Ама дуо, доҕоор, Адаҕаламмыт атах Арбыйан барда, Босхоломмут илии, Босхоломмутун билэн, Бойбороҥнообутунан барда. П. Ойуунускай
    Күн аайы көлүллэр, мииниллэр ат адаҕаланан, атах баайыллан, бууталанан эбэтэр өртөнөн ыытыллар. АНП ССХТ
  2. адаҕалаа диэнтэн бэй. туһ. Онноманна барыах киһи эбии үлэни ыламмын адаҕаланан хааллым
    □ Муҥ маһы кэрийбэт, сор-муҥ сүгэһэрдэнэр, эрэйбуруй адаҕаланар күннэр үүнүөхтэрэ диэн куттана саныыр буолан хааллым. М. Доҕордуурап
сургут

сургут (Якутский → Якутский)

I
туохт. Наһаа итии туох эмэ убаҕаска тымныыны, сөрүүнү булкуйа кутан сойут. ☉ Охлаждать, добавляя в горячее что-л. холодное, прохладное
Сергей Иванович улахан куруускаҕа сылаас ууну көҕүрэтэн баран, муус тоорохойун уган сургуппута. Ф. Софронов
Таһырдьа аҕам оҕонньор итии хааһыга хаар кутан сургутуор тиийбэккэ ыттар барахсаттар аһыы охсоору ыйылаһаллара иһиллэр. С. Тумат
II
сургуй I диэнтэн дьаһ
туһ. Аҕыс аартыкка Арбыйан үөскээбит Атаҕым аннынан Сур күүдээҕи Сургутар буолаайаҕыт! П. Ойуунускай

аргый

аргый (Якутский → Якутский)

I
туохт. Үргүй, үр (тымныы, тымныы тыал туһунан). ☉ Дуть, продувать (о холоде, холодном ветре)
Үрдүк булгунньах уҥа өттүгэр тыбыстымныынан аргыйар, аппа харааран сытар үһү. Софр. Данилов
Кута анныттан иҥсэлээх тымныы аргыйар, Антону тардан ылаары эҕирийэргэ дылы гынар. Т. Сметанин
Тыал сайынын муораттан, кыһынын материктан аргыйар. Н. Якутскай
[Кытаанах кыһын этэ.] Күөрэ-лаҥкы муоста, тымныынан аргыйа турар бүгүйэх истиэнэ, эргэ оһох. Н. Лугинов
II
туохт., кэпс. Күүскэ тоҥсуй, дирбий. ☉ Громко стучать, барабанить
Ийэбит, сарсыарда сүрдээх үчүгэйдик утуйа сыттахпытына, аргыйан туруортуур. И. Федосеев
Кэнники Харалаампый кинээс соҕотоҕун олордоҕуна, биир түүн дьиэтигэр кэлэн, аанын хаһыытыы-хаһыытыы аргыйбыттар. Саха сэһ. II. Тэҥн. арбый