прил. архитектурнай, ар-хитектуралаах, архитектура; архитектурные памятники архитектура пааматынньыктара.

с. I. (действие) араамалааһын, тулалааһын; 2. (рамка) араама, тулалааһын; архитектурное обрамление окна түннүк архитектурнай тулалааһына.

аат.
1. Быһаарыы биэрээччи. ☉ Тот, кто толкует что-л., дает определение чего-л.
Бу күннэргэ тойонньут, таайааччы, быһаарааччы, сүбэлээччи эрэ элбиир. Н. Якутскай
2. Туох эмэ ис хоһоонун, сүнньүн быһаарар киһи. ☉ Тот, кто определяет суть чего-л.
Оттон тутуу архитектурнай көрүҥүн быһаарааччы буоларынан, бырайыагы булгу архытыактар салайыахтаах. Н. Лугинов

аат.
1. Үчүгэй архитектурнай тутуулаах улахан дьиэ. ☉ Дворец (в составе названий нек-рых больших зданий)
Оҕо саас дыбарыаһа. Успуорт дыбарыаһа. Ой-Бэскэ аны аҕыйах сылынан пионердар дыбарыастара тутуллуо. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Дьокуускайга] сотору кэминэн култуура дыбарыаһа, сөтүөлүүр бассейн, успуорт дыбарыаһа тутуллаллара хайаан да наада. ЯАМ ҮүСС
2. эргэр. Ыраахтааҕы олорор дьиэтэ. ☉ Дворец (царский)
[Поэт] ыраахтааҕы дыбарыаһыттан хайдах да кыайан арахпат киһи буоларыгар тиийэр. А. Пушкин (тылб.)
Күөл кытыытыгар мыраамар таас дыбарыас көстүбүтэ. Х. Андерсен (тылб.)

1. аат. Үксүгэр архитектурнай үлэлэргэ туһаныллар, кытаанах кристаллическай хайа боруодата. ☉ Мрамор
   Ким бу бэйэлээх күрбэ мыраамары Сүгэн-көтөҕөн дьаптайбыта буолуой. С. Данилов
   Мыраамартан …… үгүс углекислай гааһы ылыахха сөп. КВА Б
2. даҕ. суолт. Мыраамартан оҥоһуллубут. ☉ Мраморный
   Уолаттара Ураалтан мыраамар таас бааматынньык аҕаланнар уҥуоҕун эргиппиттэр. Саха сэһ. II
   Киэргэллээх мыраамар истиэнэ Киһини хараҕын саатардар. Күннүк Уурастыырап
   Куба маҥан мыраамар Дыбарыаһы туналыта, Тыгара ый күпкүөх уота. И. Гоголев

1. даҕ.
2. Толорута суох, туолбатах, көҕүрээбит (хол., иһиккэ уу). ☉ Не полный; неполноводный. Быһаҕас биэдэрэ. Чаанньык быһаҕас. Быһаҕас сиэхтээх
3. көсп. Астыга суох, киһи дуоһуйбат, бэтэрээнэн, чычаас. ☉ Неполноценный, неудовлетворяющий
   Хара тыа маһа баранан, кэртэ дуо киһи кириэһин? Быһаҕас, быстах санаанан сууйдубут сурпут кэриэһин. Баал Хабырыыс
   [Архитектурнай үлэҕэ] көстүбэти эккирэтии, кэтэһии муҥа. Адьас астыммаккын, санааҕар, барыта быһаҕас, кэрэгэй. Н. Лугинов
   Үлэ күнэ маннык көрүҥнэрдээх: а) сөптөөх уһуннаах; б) кылгатыллыбыт; в) быһаҕас үлэ күнэ. СГПТ
4. аат суолт. Туох эмэ толорута суоҕа, ситэтэ суоҕа. ☉ Половина, неполнота чего-л.
   Бу саас быстарыыга сыарҕа быһаҕаһа оту ылбытыҥ уонна эмээхсинтэн эн ойоҕуҥ түөрт мээрэй бурдугу кытта оһумуоха чэйи ылбыт этэ. А. Софронов
   Наһаар кытаахтаан таһаарбыт табаҕын, уҥуоҕа хамсаан, быһаҕаһын тоҕон кэбистэ. Суорун Омоллоон
   ◊ Быһаҕас түс — намтаан, уолан көһүн; толорута суох буол, көҕүрээ. ☉ Казаться, быть не полным; убывать
   [А.Е. Кулаковскай] көмүскэтин уҥуохтара көппөрүттэн, симэн сытар харахтарын халтаһалара быһаҕас түһэн, бытыга ордук кэтирии адаарыйан, дьүдьэйбитэ-илистибитэ ордук биллэн сытар. Амма Аччыгыйа
   Уруккута диэн баара дуо …… хаана кубарыйа куурбут, көмүскэтэ улаханнык быһаҕас түспүт. Эрилик Эристиин
   Мылахов оргууй аҕай астык-астыктык хаамыталаан тиийэн аанын хатаата уонна сиэйпэттэн быһаҕас түспүт ханньаахтаах бытыылканы ылан үрүүмкэлэргэ кутуталаата. Н. Лугинов
   Быһаҕас ый көр кэлтэгэй ый. Түүн. Түлэс-балас түһэн, Туохтан эрэ куотар Былыттар быыстарыгар Быһаҕас ый Быарынан сынар. Н. Рыкунов

1. аат.
2. Тугу эмэ өйдүү сылдьарга аналлаах кылгас бэлиэтээһин. ☉ Памятка. Бэйэбэр өйдөбүнньүк суруннум
   □ Сорох оскуолалар төрөппүттэр оҕолорун санитарнай-гигиеническэй быраабыланы тутуһар үгэскэ үөрэтэллэригэр анаан өйдөбүнньүк оҥороллор. Дьиэ к.
3. Тугу эмэ санатар мал, бэлиэ, сурук. ☉ Память (памятная вещь)
   [Таас хайа суруктарын] быдан былыргы култуура өйдөбүнньүктэрэ буолаллар дииллэр. Багдарыын Сүлбэ
   Тукаам, кимиэхэ барытыгар кэриэс, өйдөбүнньүк диэн баар буолааччы. «ХС»
   [Бу кинигэни] партийнай тэрилтэлэргэ үлэҕэ ситиһиилэрин иһин өйдөбүнньүк быһыытынан биэрэллэрэ. «ББ»
   Бу наҕараадалыыр илиистэн быһа тардан суруйуу. Аармыйаҕа миигин атаарарыгар, аҕам итини миэхэ өйдөбүнньүк быһыытынан туттарбыта. «Кыым»
4. Кими-тугу эмэ санатарга, кэриэстииргэ анаан оҥоһуллубут архитектурнай тутуу эбэтэр скульптурнай оҥоһук. ☉ Памятник. Өйдөбүнньүк туруор
   □ Үрдүгэр биэс салаалаах, кыһыл сулус өргөстөөх үс эркиннээх өйдөбүнньүккэ ол дьон (ытыллыбыт бассабыыктар) испииһэктэнэн тураллар. Амма Аччыгыйа
   Үрэх хордоҕойугар өйдөбүнньүк турар, Батыйа уонна Ыстыык. В. Иванов
   Кырдал саамай оройугар, Кыталыктыы кылбаҕар, үрдүк, Туналыйан аҕай турар Доодоропторго өйдөбүнньүк. Ф. Софронов
5. даҕ. суолт. Өйдөтөргө, санатарга аналлаах. ☉ Памятный. Өйдөбүнньүк манньыат. Өйдөбүнньүк киниискэ. Өйдөбүнньүк бэлэх. Өйдөбүнньүк бэлиэ
   □ Бүтэрбиттэр үөрэх дьылын түмүгэр үгэс быһыытынан өйдөбүнньүк сэргэни туруораллар. «ЭК»
   Кини биһигини истиҥник эҕэрдэлээтэ, өйдөбүнньүк вымпел туттарда. «Кыым»

I
1.
тут I диэнтэн холб. туһ. Барахсаанап уонна Сандаарка кэлэллэр, илии-илиилэриттэн тутуспуттар. С. Ефремов
Бу кэмҥэ уоруйахтары пааркаттан бэрт дөбөҥнүк тутуспут Вова Птицын уонна Мииккэ Көлүөһэп дьиэлээн иһэллэрэ. П. Аввакумов
Кыладыапсыктыы сылдьан биригэдьиири кытта, тутуспут бурдуктара итээн, мөккүһэн турардаах. Кустук
2. Охтумаары туохтан эмэ кытаахтас. ☉ Держаться, хвататься за что-л., чтобы не упасть
Ууга түспүт киһи оттон тутуһар (өс хоһ.). Симон сирэйэ кумааҕы курдук маҥан уонна ыҥыыр хоҥсуоччутуттан тутуһуоҕунан тутуспут. Л. Попов
3. кэпс. Кимиэхэ эмэ чугас сырыт, бииргэ буол. ☉ Держаться, находиться рядом, быть вместе с кем-л.
Оннооҕор оскуола уонна балыыһа оҥоһуутугар бу бииргэ, адьас ыкса тутуһа сылдьан, кини сүрэҕэ — Кыһыллаайга. Л. Попов
Мин саҥа бултуу тахсар киһи, табаарыһым кэпсээнин истэ-истэ, испэр үөрэ саныыбын — дьоллоох киһи эбиппин, үтүө булчуту тутуспуппун. А. Кривошапкин (тылб.)
4. Хайа эмэ диэки хайысхалан, ол хайысханан бар, айаннаа. ☉ Идти, двигаться, держать курс в определённом направлении
Баарса, кырылас таастаах биэрэктэн арахсан, тус хоту диэки эргилиннэ, өрүс сүнньүн тутуста. И. Никифоров
5. көсп. Тугу эмэ оҥорорго туох эмэ олохтоммуту (хол., быраабыланы, сокуону) кэһимэ, олохтоммуттан туораама. ☉ Соблюдать что-л., следовать чему-л. (напр., правилам, закону). Быраабыланы тутус. Бэрээдэги тутус
□ Бу сүрдээх сиэдэрэй уонна уустук архитектурнай быһаарыы, көрөргүт курдук, ааптардар үгэһи тутуспуттар. Н. Лугинов
[Коля:] Биһиги дайааркаларбыт бары санитарнай минимуму тутуһаллар. С. Ефремов
[Ааныка:] Сахаар аҕатынаан былыр атааннаахтара эбитэ үһү, онтукатын тутуһар баҕайы ини. С. Ефремов
6. көсп. Тугу эмэ ирдэбилгэ сөп түбэспэт диэн ылыныма, аһарыма; туох эмэ итэҕэһин бул. ☉ Считать что-л. несоответствующим требованиям; придираться по мелочам
Начаалынай кылаас түмүктэрэ бэрт дьулурҕатык бигэргэтилиннилэр, ким да тугу да тутуспата. И. Сысолятин
Сыыһаны элбэхтик тутуһарын, итэҕэһи таһаарбыт дьоҥҥо эйэлэһимтиэтэ суох сыһыаннаһарын иһин, сорохтор соччо ытыктаабаттар. М. Попов
Мин теоретическай сабаҕалааһыннарбын ким даҕаны сорунан утарбатаҕа, официальнай оппоненнар буолар-буолбат бытархайдарга эрэ тутуспуттара. ЫДЫа
7. көсп., кэпс. Туоххунан эмэ кимтэн, туохтан эмэ хаалсыма, тэҥҥэ барыс эбэтэр туохха эмэ кими, тугу эмэ кытта тэҥ буол, тэҥнэс. ☉ Быть равным в чём-л. кому-л. (напр., в скорости). Тыа сирдэригэр да, Дьокуускай куоракка да ол Ураанайы кытта тутуһар ат суох буолбут. Саха сэһ
1977
Кылыйсыыга тутуспаппын Кырдьыгынан этэбин. Күннүк Уурастыырап
Сүрэҕэ суоҕунан кини кэргэнин кытта тутуһар киһи бүтүн нэһилиэк үрдүнэн суох буолуохтаах. А. Кривошапкин (тылб.)
8. көсп. Тугу эмэ ордук сөбүлээн элбэхтик сиэ. ☉ Есть что-л. с особым аппетитом
Баабыр [киһи аата] тэриэлкэ муҥунан эмис тууччаҕы балачча тутуста, онтон аны хойуу чэйгэ кииристэ. Н. Заболоцкай
9. көсп., кэпс. Сүүйсүүгэ сакалааттас. ☉ Биться об заклад, держать пари
Олунньу сүүрбэ күнүгэр икки улуус быыһыгар аттарбытын илдьэн сирэйхарах көрүһүннэрэбит уонна улуустар биэстии акка сакалаат тутуһуох тустаахпыт. И. Федосеев
Мин тойонум Сиидэр кинээс сүүрүк атын Уһун Кутуругу баайан, оҥорон бэлэмнээбит, улуус кулубатын кытта уоннуу ынах тутуспуттар үһү. И. Никифоров
10. көсп., кэпс. Туора киһини, дьахтары кытта чугаһас, көссүүлэс. ☉ Быть в любовной связи с кем-л. [Маайа:] Аны сымыйанан ол-бу киһини тутуһар диэн эрбэр, аҥала, акаары киһиэхэ, дэлби кырбатан өлөртөрөллөрүгэр тиэртилэр. А. Софронов
△ Сүүлүҥ кэмигэр иссис (хол., кыылы этэргэ). ☉ Сходиться для случки, спариваться (напр., о животных)
Кыыл таба эмиэ дьиэ табатын курдук, тутуһар кэмигэр мастаах, үрүйэлээх, таас хапчааннардаах, хайалаах сирдэргэ үөрүн хаайар. «Кыым»
♦ Илии тутус көр илии. Ыалдьыт дьиэлээхтэри кытта илии тутуһан дорооболосто. Баралларыгар иккиэн илии тутустулар
□ [Батенчук] кырдьаҕас доҕорун көрдөр эрэ, саҥа аллайбытынан утары сүүрэ үллэһийэн кэлэн, илии тутуһар, эҕэрдэлиир, кэпсэтэр. И. Данилов. Оттон-мастан тутуһан (тардыһан) сылдьар көр от-мас. Эһээлэрэ кырдьан-бодоорон, нэһиилэ оттонмастан тутуһан сылдьар. Сибээстэ тутус кин. — сибээскин сүтэримэ, билсис. ☉ Поддерживать связь, быть на связи с кем-л. [Молкочанов аармыйата] биһигини кытары араадьыйанан эрэ сибээһи тутуһара. ОТК. Тутуһан ту- ран — 1) олох чугас-чугас, сэргэстэһэ сылдьан (хол., сүтэрсэн кэбис). ☉ Находясь рядом, в непосредственной близости (напр., упустить кого-л.). Тутуһан туран атын куоттаран кэбистэ
□ [Сэриигэ] өмүтүннэрэн эмискэ сабыта түсүһүү, үксүгэр олох чугастан, тутуһан туран ытыалаһыы баар буолар. С. Никифоров; 2) өр-өтөр буолбакка; сонно тута, тутатына. ☉ Тут же, сразу же; незамедлительно. Ол кэмҥэ, тутуһан туран айаннааһын буолла. Кыратык олоро түһээри гыммыта, тутуһан туран барыахтаах кэмэ тиийэн кэллэ
□ Халлаан субу тутуһан туран хараҥаран барда. Э. Соколов
II
тут II диэнтэн холб. туһ. Кинилэр эйэлээх олоҕу тутуспуттара
□ Эрдэлиир Дьөгүөрдээҥҥэ отуу тутуспута. Амма Аччыгыйа
Бу үрдүк дыбарыастары Томороон илиитинэн Тутуспута буолуо. И. Гоголев
Кини ол дьиэни тутустар, дьоҥҥо туһалыа этэ. Д. Таас