даҕ.
1. Мэнигэ, тэбэнэтэ суох, оттомноох. ☉ Смирный, тихий, спокойный
Кини өйдөөх, көрсүө, сэмэй оҕо, хайаан даҕаны үөрэҕи ылыаҕа. В. Протодьяконов
Көрсүө сирэйдээх-харахтаах эдэр киһи киирэн кэллэ. П. Филиппов
2. Өйдөөх, толкуйдаах. ☉ Умный, толковый, мудрый
Көҥүл санаалаах, Көрсүө мэйиилээх, Көнө сүрэхтээх Аан Алахчын хотун. П. Ойуунускай
Оннук, мин эппиппинэн буоллун. Көрсүө тыл бэлиэ! П. Аввакумов
ср. п.-монг. кэрсэгү ‘проницательный, сметливый, умный’

сыһ. С а н н ыг а р б үрүнэ, саба быраҕа. ☉ Накинув на плечи (напр., шаль, пальто)
[Иэйэхсит ийэбит] сэттэ үүс тириитинэн оҥорбут Дайдаралаах дьүһүннээх Саҕынньах таҥа һын Нэлбэгэйдии иилинэн …… Биичээн тириитэ Биристээҥки үтүлүгүн Бэгэччэгэр дылы Тиирэ анньынан киирбитэ. Тоҥ Суорун
Аарыма чаллах тииттэн дойду иччитэ Аан Алахчын бэдэр саҕынньаҕын нэлбэгэйдии кэтэн, хотун дьахтар буолан тахсан эҕэрдэлии көрүстэ. Далан
ср. кирг. желбегей, туркм. елбегей ‘нараспашку, внакидку’

аат.
1. итэҕ. Абааһыны, сир иччитин манньытаары сиргэ уурар эбэтэр маска ыйыыр эгэлгэ бэлэх. ☉ Жертвоприношение (в виде трости, кнута, тряпки, пучка волос и т. п.), бросаемое на землю или подвешиваемое на дерево для умилостивления духов
Олбохто уура охсуҥ, Дьиэллэ тэлэйиҥ, Тэһииннэ тутуҥ, Дэбдиргэтэ ууруҥ! П. Ойуунускай
Аан аһааччы Алтан Хаакыр Ааны аһан Дьиэ ааныгар Дэбдиргэ бырахта. П. Ойуунускай
2. Бадараана, обоччото суох, үргүлдьү кытаанах, үксүгэр үрдүк сис эбэтэр таас сир. ☉ Высоко расположенная сухая часть рельефа с твердой или каменистой почвой
Дьиэлэрин-уоттарын сиигэ суох дэбдиргэ эрээри тыал түспэт сиригэр тутталлара. ГКН КК. Тэҥн. дөбдүргэн
◊ Дэбдиргэ туруоруу (тэрийии) итэҕ. - дойду иччитигэр толоруллар сиэр. Тыа саҕатыгар ырааһыйаҕа сэттэ эдэр маһы (үс титирик, түөрт хатыҥ) кэккэлэтэ анньыллар. Ол мастарга сэттэ үрүҥ ат сиэлин ыйыыллар, олорго үс туос томторугу, үс кыра туос ыаҕайаны ыйыыллар. Уот оттон баран, арыы кутакута дойду иччитин Аан Алахчын Хотуну алгыыллар. ☉ Установка дэбдиргэ - обрядового сооружения в честь духа-хозяйки местности (см. дойду иччитэ)
На красивом, ровном и чистом месте у опушки леса ставили в ряд семь молоденьких деревьев (три лиственничных, четыре березовых), между ними привешивались по семь пучков белых конских волос, по три миниатюрных берестяных телячьих намордника и по три таких же туеска. Обряд завершался разжиганием огня, над которым произносили благословление хозяйке местности Аан Алахчын Хотун, поливая огонь маслом. Дойду иччитигэр Томторҕо туруораллар, Иэйэхсит, айыыһыт иккигэ Дэбдиргэ тэрийэллэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй

I
аат. Кэҕэртэххэ куртахтан бэлэскэ тахсар аһыы симэһин. ☉ Изжога
Кыркаҕа кыынньар. Кыркахтааҕы аһаабыт.  Сыаны наһаа сиэтэхпинэ, кыркаҕым көбөөччү. М. Шолохов (тылб.)
Кыркаҕа кыынньан, ап-аһыынан силлээн палк гыннарда. Н. Островскай (тылб.)
II
аат.
1. Туох эмэ биллэр-биллибэт эбирэ-чуоҕура. ☉ Незначительное, почти незаметное темное пятно на чистой или светлой поверхности чего-л.
Кыркаҕа суох халлаан.  Кылдьыылаах харахтаах, Кынатын төбөтүгэр кыркахтаах, Кыҥкынас куоластаах Кыталыктыыр кыылым. Саха нар. ыр. I
Хаар онно-манна ыйанан кыркаҕа суох ыраас өҥүнэн хараҕы саатырда кылбаарыйда. П. Аввакумов
2. көсп. Куһаҕан, өстүйэр санаа; ханнык эмэ дьиэк. ☉ Корыстная или враждебная мысль; какой-л. дефект, изъян, отрицательное качество
Чырылык чыычаах дьолугар Албын-дьаһах аастын, Чырылыктыыр дьолугар Кыдьык, кырках кыйданнын. Саха нар. ыр. II
[Субу дьон] кыркаҕын киллэрбэтэх, кыраһаны сыһыарбатах Кыладыйа Хотуҥҥа кыстыктаах [эбиттэр]. ПЭК ОНЛЯ I
[Суоһалдьыйа:] Аан Алахчын дойдуга Кыыс оҕо Кыркаҕа суох тапталын саҕа Кырыыстааҕы көрбөтүм. И. Алексеев
ср. др.-тюрк. хырҕаҕ ‘кайма, кромка (одежды)’

туохт.
1. Ситэн-хотон силигилээ; ууһаа-тэний. ☉ Расцветать; размножаться
Субу аан дойду Иччитэ буолан ньидьирээбит …… Аан Алахчын Хотун эбэкэм! П. Ядрихинскай
Бэйэм да хайдах-туох буоларым биллибэккэ сылдьан, хайдах да ыал буолан, оҕо төрөтөн ньидьириир кыаҕым суох. Н. Лугинов
Оскуолаҕа бииргэ үөрэммит оҕолоро билигин оҕо-уруу төрөтөн, кэргэн-ыал буолан ньидьирээн олороллорун көрдөҕүнэ, тоҕо эрэ ымсыыран, ордугурҕаан кэлэр. ЭКС ТБТ
2. кэпс. Кыаммат соҕустук, тиийиммэттик-түгэммэттик олор (хол., элбэх оҕолоох буолан). ☉ Жить в бедности, испытывая нужду (напр., по причине многодетности)
Үгүс оҕолоох-уруулаах, ыарыһах кэргэттэрдээх эрэйдээхтэр самнаспыт эргэ дьиэлэргэ ньидьирээн олороохтууллар. П. Аввакумов
[Эмээхсин] арай биирдэ оннук ньидьирээн олордоҕуна, «соҕурууҥҥу мааны луохтуур кыыс» көтөн түспүт. Л. Попов
Син ыал ийэтэ буолан, оҕолонон-урууланан, бу ньидьирээн олорбут. П. Ламутскай (тылб.)
ср. монг. жижигрэ ‘раздробляться’

туохт.
1. Кимиэхэ эмэ үтүөнү баҕар, дьолу-үтүөнү баҕараргын биллэр. ☉ Быть благосклонным к кому-чему-л.
Иэйэхсит Ийэ хотун эйэҕэс тыына илэ-бодо эрсэҥнээбит итиисылаас эркиннээх илгэлээх Эркээйи эбэ хотун диэн [толоон айыллыбыт]. Далан
Аар дойду иччитэ Аан Алахчын хотун имэ кэйэн эрсэҥниир …… кэмигэр [Тыгын Дархан улуу тунах ыһыаҕын ыһарга санаммыта]. «Чолбон»
2. миф. Имэҥнээхтик кыдьыгыран, куһаҕаны биттэнэн үөр-көт (сэрии куһаҕан тыыннарын, абааһыларын туһунан). ☉ Радоваться войне, приветствовать кровопролитие (о кровожадных духах, бесах)
Куо Кустуктай обургу Бэркэ-бэркэ эрсэҥнээн кэлэн-баран дьирбиитээн, Сэттэ омук Сэгээк ырыатын ыллаан [эрэр]. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Илбис кыыһа] Хаһан да маннык үлүгэр Иччилээхтик эрсэҥнээбитэ суоҕа. И. Гоголев
[Кыһалҕа] уҥа тыаҕа оройон үөскээбит обот чупчурҕан уолаттарын, илин тыаҕа эрсэҥнии хаамар дьэс эмэгэт кыргыттарын сураста. И. Гоголев

I
1. аат., эргэр. Алтан, булкааһа суох алтан, кыһыл алтан. ☉ Красная медь
Маҥан Маҥхалыын, Аан-Алахчын хаана-сиинэ хамсаата, Хараҕын уута халыйда, Дьэс аалыытын курдук Дьэбидис гына түстэ. П. Ойуунускай
Сахалар дьэһи аптаах металл диэн өйдүүллэрэ. Кини киһини куһаҕан тыынтан араҥаччылыыр кыахтаах диэн. Багдарыын Сүлбэ
Уустар туой киэпкэ кутан алтанынан, кыһыл, үрүҥ көмүһүнэн, дьэһинэн …… араас киэргэллэри …… оҥороллоро. МАП ЧУу
2. даҕ. суолт.
1. Кыһыл алтантан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный (отлитый, выкованный) из красной меди, медный
[Симэхсин эмээхсин] Дьэбин сиэбит Дьэс ытарҕата Икки иэдэһин ибили таһыйда. П. Ойуунускай
Тымтайдаах балыгы ириэрэ охсон …… икки дьэс солуурга ыргыччы буһаран кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Холумтан чанчыгар лобуй бэйэлээх, эмиэ саха ууһа тардан оҥорбут дьэс чаанньыга харааран турар. Р. Кулаковскай
2. Кыһыл алтан курдук өҥнөөх, дьэбинниҥи кыһыл; кытарымтыйан көстөр. ☉ Цвета красной меди, красноватый, ржаво-багрово-красный
[Улуу ойуун] Алаҥ-дьалаҥ сырайдаах, …… солууру Дьэлбиһэхтии тиэрэ уурбут курдук Дьэс мэлдьэн төбөлөөх. П. Ойуунускай
Дьэс кыһыл буордаах төгүрүк холумтан, Эйиэхэ мин уот оттобун. Баал Хабырыыс
Үрэҕи кыйа …… намыһахтык киһи дьиибэргиэх төп-төгүрүк дьэс ый мэлтэйэр. Н. Габышев
◊ Дьэс кытар (кыыс) - кыһыл алтан өҥүнүү кытар, кыыс. ☉ Краснеть, алеть, багроветь (становиться цвета красной меди)
Сыллай Луха …… кэтит сирэйэ дьэс кытаран, …… быһаарыыта суохтук, оҥоччу көрөн турда. Амма Аччыгыйа
Лэкээрис сирэйэ дьэс кыыһа түстэ, сүрэҕин тыаһа тэптэрии саламаат оргуйар тыаһыгар маарыннаата. Күннүк Уурастыырап
Дьэс кыыһа үүммүт күн, Тумаҥҥа кылайа, Тииттэргэ сүгүллэн арҕаалыыр. Д. Васильев
др.-тюрк. йез
II
күүһ. эб. Олох, оруобуна. ☉ Как раз, точно, в точности
[Аттара] дьэс хоолдьугунан тэллэхтэнэ түстэ. ПЭК СЯЯ
Хотуурум олох дьэс хоолдьугунан булгу баран хаалла. АаНА СТОТ

туохт.
1. Ис дууһаҕыттан тартаран, сөбүлээ; манньыйан умсугуй. ☉ Проявлять, испытывать искренний, душевный интерес, тягу к кому-л.; тянуться, стремиться всей душой к кому-чему-л.
Мин Киэҥ Күөрээйи эбэ иччитэ буолабын, бу эбэҕэ кэнэҕэс киһисүөһү үөскүүрүн көрөн-билэн иэнигийэн эрэбин. Саха сэһ. I. Ньургун Боотур диэн Илэ бэйэбинэн Иэнигийэн кэлэммин, Үс бараан хара күлүккэр Үҥэнсүктэн сүөдэлдьийэн эрэбин. П. Ойуунускай
Айыыһыт хотун Илэ чахчы иэнигийбит үһү. П. Ядрихинскай
Дьэ, нохоо, бэркэ иэнигийдиҥ, арай биир оҕус төбөтүнэ ыл. А. Сыромятникова
2. Тэнийэн, тарҕанан, сабардаан кэл. ☉ Распространяться, растекаться, расползаться; накрывать собой
Хаар уута халыйда - иҥнэстигэс диэки иэнигийдэ, Таҥнастыгас диэки таласта, Сүнньүн булан сүүрүктэннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Төһө даҕаны Ийэ сирбитигэр иэдээн илбиһэ иэнигийбитин иһин, олох силиһэ быстыа суохтаах. Софр. Данилов
Эрдэҕэс улар кыылым Эрбийэтин түүтүн курдук, Эбир дьаҕыл былыт Иэнигийэ тэнийэн таҕыста. П. Ядрихинскай
△ Тохтоо, олохсуй. ☉ Останавливаться (временно расположиться, поселиться где-л.); обосноваться, селиться
Оройум үүтүнэн Оһол олохсуйдун! Илиим иһигэр Илбис иэнигийдин! П. Ойуунускай
Бааллара хайыыүйэ Парнаска ыттыбыт Иэйии таптаан иэнигийэр Имэҥнээх поэттарбыт. С. Тарасов
3. Ыараханнык унаарыйа дуораһый (саҥа, дорҕоон, тыас). ☉ Разноситься, доноситься громко, протяжно (о звуке, речи, смехе и т. п.)
Кыргыс кыыһа кыланна, Илбис кыыһа иэнигийдэ, Хамсык уола хаһыырда, Аймалҕаннаах-алдьархайдаах сэрии буолла. Саха нар. ыр. III
Үгүс тыас Өрө ньиргийэн иһилиннэ, Элбэх тыас Ийэ сиргэ иэнигийдэ. С. Зверев
Дойду иччитэ Аан Алахчын хотун аҥаатынна, Иэйэхсит хотун иэнигийдэ, Айыыһыт хотун алынна, Ынах айыыта ыҥыранна, Сылгы дьөһөгөй иҥэрсийдэ. П. Ядрихинскай

тыаһы үт. туохт.
1. Бүтэҥитик ньирилээн тыаһаа (хол., өрүһү этэргэ). ☉ Производить непрерывный клокочущий глухой шум (напр., о реке)
Өрүс, сүгэһэрдээх муустарынан халҕаһалыы анньан, туох да бэйэлээх тохтотуо суох курдук ньиккирии устар тыаһа өссө күүһүрбүккэ дылы буолла. П. Филиппов
Индигиир эбэ баараҕай, хойуу тирэхтэри, тиит мастары бүрүнэн устан ньиккирии, быыстала суох күрүлүү-харылыы сытар. Н. Заболоцкай
2. Ис-искиттэн эймэнийэн эбэтэр уйаҕастык, аһыннарардыы ытаа. ☉ Рыдать, плакать громко, судорожно, жалобно
«Үөрэтэн баран саллаакка ылар буоллаҕа дии…» — Сарахыс эмиэ ытаан ньиккирээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
[Уол] тугу да саҥарбакка ытаан ньиккирээн барбыта. Эрилик Эристиин
3. көсп. Үчүгэйдик байылыаттык, кыахтаахтык олор, оннук олохтоох буол. ☉ Жить богато, в достатке, крепким хозяйством
Субу аан дойду Иччитэ буолан ньиккирээбит, Аҕырыалаах ньилбэктээх, Буруускалаах түһэхтээх, Көҕүөр курдук эмиийдээх …… Аан дойду иччитэ Аан Алахчын хотун. П. Ядрихинскай
[Умнаһыт:] Оҕонньордоох эмээхсин, баайы бастааҥ, тоту куотуҥ, сир ойбоно буолан ньиккирээҥ, таркаайы чалларыына, омоллоон уйгута буолан олоруҥ. Н. Түгүнүүрэп
Ийэм ыал буолан ньиккирээн олорор дьоҥҥо тахса сылдьыбатахтыы: «Оо, атахтаах буолан баран, оҕолорбор тахса сылдьыбыт киһи!» — диэхтиир. В. Иванов
ср. бур. нэрхирэ ‘производить сильный шум’

1. даҕ.
2. Кэччэгэй, киһиэхэ тугу эмэ биэриэн, бэрсиэн баҕарбат. ☉ Скупой, жадный
   Биһиги чугаспытыгар бэйэтэ бэрт туспа сигилилээх-майгылаах, олус диэн кэччэгэй, күтүр киһи олорбута. Н. Заболоцкай
   Көҥөс, күтүр киһи туһунан норуот номох кэпсээннэрэ, өһүн хоһоонноро өссө сытыылар. М. Чооруоһап
   Холкуос баайын харыстыы үөрэнниннэр диэн, соруйан «кытаанах», күтүр киһи буола сатыыр. «ХС»
3. Сүҥкэн, сүүнэ улахан. ☉ Огромный, громадный
   Хайа, оннук сүдү ойуун ыарахан соболоҥҥо, күтүр манньаҕа кэлэр киһи буолуо эбээт. Н. Неустроев
   [Ыччаттарым] Күлүм-чаҕыл уоттаах Күтүр куораттары тутан, Уйгу-быйаҥ уорҕалаах Унаар хочолору чэлгитэн, Саха сирин уорҕатын Саахымат ойуунан сабаҕыт! С. Васильев
4. Дьулаан, кутталлаах. ☉ Страшный, опасный, жестокий, грозный
   Көмүрүө хаар сүгэһэрдээх Күөх эбириэн оҕустаах Күтүр тымныы дьылым Көмөлүйэ бүрүүкээн кэллэ. Саха фольк. Дьэ, кырдьык быйыл бэйэтэ даҕаны дьаҥныындьаһахтыын күтүр дьыл ааста. А. Софронов
   Үөрүү, оҕо буолан, хостон Салааскатын состо, Күтүр тымныы муоһа, тостон, Уоллаах кыыс оонньоото. Дьуон Дьаҥылы
5. аат суолт.
6. көсп., үөхс. Абааһы, киһи дьулайар харамайа; көстүбэт күүс. ☉ Дьявол, чудовище, черт; злой дух
   Бу дойдуга түстэргин эрэ ити күтүр, …… ити манаан сытар, суос-соҕотохто кэлэн үс төгүл сөрүөстэ түһэн баран ап-чарай быатынан сөрүү тардан ылыа, …… үс хос баһынан биирдэ ытырыа. Саха фольк. Куоҕаһы, суору уонна туруйаны тутан баран куоттардахха, арыт киһи кутун-сүрүн илдьэ баран хаалар күтүрдэр диэн былыргылар этэллэр. Амма Аччыгыйа
   Аан ийэ дойду иччитэ Алахчын Мичил хотун, атын күтүрдэр киирдилэр диэн атыҥырыыр буолаайаҕын! Эрилик Эристиин
7. Киһиэхэ куһаҕаны оҥорор, куһаҕаннык дьайар майгылаах-сигилилээх киһи. ☉ Человек с дурным характером, злыдень
   Тыллыырап истибэтигэр эттэххэ, кини былыр-былыргыттан тыллабырдьытынан, сымыйа биитэр сымыйа-кырдьык иккэрдинэн дьыалаһытынан сураҕырбыт күтүр. Софр. Данилов
   Дьалаан тойонтон кыыс билигин да саллар. Уодаһыннаах, оҕуруктаах санаалаах күтүр. И. Данилов
   Аны билигин биэлэйдэр диэн ааттанааччы улуу күтүрдэр саанан үүрэллэрэ хаалбыт. «ХС»
   ♦ Күтүр өстөөх — баҕайы, акаары. ☉ Дурень, глупец
   Күтүр өстөөх, эмээхсиниҥ өлбүтүн кэннэ, дьиэҕин ким дьиэлиэй, ким сүөһүгүн, аскын дьаһайыай? Н. Неустроев
   Күтүр өстөөх, доҕорбун эрэниминэбин, кырдьык, биирдэ күнүүлээн көтүрү сытыйбытым баар этэ. Амма Аччыгыйа
   Күтүр өстөөх, дьөлө түһэн биэрэҕин! Хара сарсыардаттан кэтэс мэлигир, кэтэс мэлигир! Н. Лугинов
   ср. монг. хүдэр ‘сильный, здоровый’, хэдэр ‘непослушный, упрямый; со скверным характером’