1. место около, вокруг чего-л.; дьиэ атта место возле дома; 2. в роли служебного имени: аттыгар около, возле, у; к; дьиэ аттыгар возле дома; түннүк аттыгар у окна; уот аттыгар кэл подойди к огню; мин аттыбар подле меня; кини аттыгар около него, рядом с ним; аттынан мимо, около, возле; дьиэ аттынан мимо дома; аттыттан рядом, близко, возле; куорат аттыттан из-под города; дьиэ аттыттан недалеко от дома, рядом с домом.

аат. Туһата суох туох эмэ быраҕыллыбыта барыта. ☉ Грязь, мусор (собир.)
[Маайа] ыраас дьахтар, кини аттыттан кир-бөх бэйэтэ халтарыйан тэйэн биэрэр курдук. Амма Аччыгыйа

I
мэнэрий I диэнтэн дьаһ
туһ. Тииһигирэрэ мөлтөөрөй диэн Көллөр ойоҕун мэнэриттилэр. Болот Боотур
II
мэнэрий II диэнтэн дьаһ
туһ. Максим илиилэрин кыһыл оҕо кэриэтэ түөһүгэр көтөҕөн, киһи уҥуоҕа кыйыахтык дьаралыйалларын тыынынан сылытан мэнэритэн, Чаара палаататын аттыттан арахсыбата. Софр. Данилов

аат., истор. Холкуос чилиэнэ киһи. ☉ Крестьянин как член колхоза, колхозник
Саҥа тэриллибит холкуоһу атаҕар туруоруохха диэн холкуостаахтар бука бары кытаанах соругу ылыннылар. Күндэ
◊ Холкуостаах бааһынай көр бааһынай
Бу барда: холкуостаах бааһынай, Ол тирии собуотун аттыттан. Кынаттаах сыарҕаҕа буолунай — Саппыкы, саппыйаан тартаран. С. Васильев

көмө аат. Хайааһын ким, туох эмэ аттыттан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. Употребляется при обозначении предмета, лица, от которого действие удаляется (от, с, поблизости от, возле, у). Оҕолор, тустар дьон ыксатыттан тэйэн биэриҥ. Ыарҕа ыксатыттан курупааскы көттө. Сиһик ыксатыттан хас да тэллэйи буллум. Уол киэһэни быһа аҕатын ыксатыттан арахпата

туохт., кэпс. Ким, туох эмэ тула көтө, батыһа сырыт, аттыттан арахсыма (үксүгэр оҕону этэргэ). ☉ Пристраиваться к кому-л., быть рядом с кем-л., следовать за ним неотступно (обычно о ребёнке)
Ийэ кулааһай хайаны аа-дьуо өрө хааман тахсыбытыгар, оҕолоро киниэхэ ытарҕалана түстүлэр. Р. Кулаковскай
Оҕото арыый улаатан, куукунаҕа ийэтин аттыгар ытарҕалана сылдьара. Кустук

көмө аат.
1. Сыһыат түһүк форматыгар хайааһын хайа эмэ предмет ыксатыгар, таһыгар буоларын көрдөрөр. ☉ В форме дательно-местного падежа употребляется при обозначении предмета, возле которого совершается действие (вблизи, возле, у, около, подле)
Ойуур саҕатыгар, оттоох күрүө аттыгар отуу уота чаҕылыйар. Күндэ
Бары кинилэр аттыларыгар бөлүөҕүстүлэр. Эрилик Эристиин
Туус үллэр сирин аттыгар эмтээх бырыылаах күөллэр бааллар. И. Данилов
2. Сыһыат түһүк форматыгар хайааһын ханнык эмэ предмет таһыгар туһуламмытын көрдөрөр. ☉ В форме дательно-направительного падежа употребляется при обозначении предмета, возле которого совершается действие (к, на, в)
Микиитэ мүччү көтөн ийэтин аттыгар баар буолан хаалла. Амма Аччыгыйа
Бу икки ардыгар икки куртуйах адьас мин аттыбар кэллилэр. Суорун Омоллоон
Арыт эн аттыгар кэлиэхпин толлобун даҕаны. С. Ефремов
3. Таһаарыы түһүк форматыгар хайааһын хайа эмэ предмет таһыттан, ыксатыттан тахсарын, тэйэрин көрдөрөр. ☉ В форме исходного падежа употребляется при обозначении предмета, от близости которого исходит, совершается действие (от, с, у, возле)
Иванов комендант уонна сүүстэн тахса пограничник эргэ саахта аттыттан хаҥас тумулга диэри кыраныыссаҕа киирэн маныыллар. Н. Якутскай
Уҥа орон аттыттан тимир күрдьэҕи илдьэн биэрэр. Н. Неустроев
Света түс-бааччы туттан, ийэтин аттыттан арахпатын хайгыы санаата. Н. Лугинов
△ Хайааһын туох эмэ таһыгар буоларын көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок указания, что действие совершается в непосредственной близости от кого-чего-л.
Мин уу аттыттан ойон турбутум уонна үрдүлэринэн ыппытым. Н. Якутскай
Кинээһи кэмниэ кэнэҕэс, Болот торбосторун уулата сылдьан, ойбон аттыттан булан дьиэтигэр илдьэн өрүһүйбүтэ. Н. Заболоцкай
4. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын ханнык эмэ предмет ыксатынан, таһынан буоларын көрдөрөр. ☉ В форме орудного падежа употребляется при обозначении предмета, около которого совершается действие (мимо)
Икки мэндиэмэннээх таас маҕаһыын аттынан аастылар. Амма Аччыгыйа
Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
Оһох иннинэн, остуол аттынан Оҕо төбөтө күкээрийбэт буоллаҕына, — Унаар буруо субуруйбатын даҕаны. С. Васильев. Тэҥн. ыксата

туохт. Кими эмэ олус кичэйэн көр-харай, кыһанан-мүһэнэн туран көрө-харайа сатаа. ☉ Нянчиться, ухаживать за кем-чем-л., выхаживать кого-л.
Кини Петр аттыттан арахпатаҕа, түүннээх күнү быһа кинини көрөн, бүөбэйдээн тахсыбыта. А. Сыромятникова
Охоноон «Өрүөстээҕи» бэрт өр, оҕо курдук, бүөбэйдээн, үтүөрпүтэ. Кунана кинини батыһа сылдьар буолбута. Л. Попов
Кинини [Мииккэни] аһары бүөбэйдээн, таҥас үөһэ таҥыннаран, ичигэскэ үөрэтэн, кыра да үргүөрү тулуйбат оҥорбуттара. П. Аввакумов

тыаһы үт. т.
1. Сорох көтөр (хол., суор, аҥыр) саҥата. ☉ Крик некоторых птиц (напр., вороны, выпи)
Манчаары аттыттан «хаах» диэбитинэн биир аҥыр көтөн дайаҥнаан таҕыста. Айталын. Хаа-дьаа аҥыр «хаах» диэн ааһар. Г. Колтовскай (тылб.)
2. Киһи күөмэйин түгэҕиттэн ыгыллан тахсар тыас (хол., силлииргэ). ☉ Звук, возникающий при отхаркивании
Бу аптаах холбукаҕа кини хаста «хаах» диэбитэ, ытырдыбыта кытта баар. Г. Угаров
ср. др.-тюрк. хах хух ет ‘гоготать’

1. сыһын диэнтэн төхт. көрүҥ. Онтон киһи илиитигэр сыстаҥныы сылдьар ыарахан баайыыны Попов төбөтүттэн арааран ылаат, дьоҥҥо көрдөрөр быһыынан, өрө тутан баран, тэниччи тардан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Икки миэтэрэҕэ тиийэ хаспыттарын кэннэ кумахтара киһи илиитигэр сыстаҥныыр буолбута. Х АаКА
2. көсп., кэпс. Кими эмэ сөбүлүүргүн биллэрэн киниэхэ эйэргээ, аттыттан арахсыма. ☉ Стремиться быть ближе к кому-л., льнуть
   Оҕо үчүгэй баҕайытык көрүтэлээбитин, кини аттыттан арахпатаҕын, сыстаҥнаабытын — барытын өйдүүр. Хаста да «паапа», диэбитэ сүрэҕин ортотунан киирбитэ. Болот Боотур
   Доропуун оҕонньор долгуйуута улаатан, киниэхэ Быыкаа саадьаҕайа кэлэн сыстаҥнаан эрдэҕинэ, киэр анньан кэбистэ. Н. Заболоцкай
   [Ыт] көрөөт ахтыбыттыы, ойон кэлэн өрө эккирээтэ, сирэйиттэн сыллаата, арахсыбакка сыстаҥныы сырытта. «ХС»
   △ Кимиэхэ эмэ (кыыска, дьахтарга) эйэргииргин, сөбүлүүргүн биллэр, ордук болҕомтоҕун уур. ☉ Приударить, поухаживать за кем-л.
   Саргы уон алталаах да эрэ буоллар ухажёрдара баһаам этэ. Арай биир холуочук уол сыстаҥнаары гыммытын мин киэр хайыһан кээстим. Н. Лугинов
   «Эн миигин таптаа — мин эйиэхэ тэҥнээх доҕор буолуом», — диэн Чаара олус өрүкүнэйбитэ, сыстаҥныыра. Н. Габышев
   Ол аайы Артём Татыйааска иҥээҥниирэ улам бэргээн иһэрэ, кинини таптыырын биллэрэ сатыыра. Оттон Татыйаас Артём ис сүрэҕиттэн таптаан билсэ, сыстаҥныы сатыырын өйдөөбөт этэ. В. Протодьяконов
3. көсп., сөбүлээб. Билэр-билбэт киһигин буулаа, ааспакка, арахпакка бэйэҥ кыһалҕаҕын соҥноо, сыҥалан. ☉ Назойливо приставать к кому-л. со своими проблемами, надоедать
   Хаппытыан силим курдук сыстаҥныыр киһиттэн арахса охсуон баҕарар. А. Сыромятникова
   Атыылыыр дьон атыыларын сыҥалаан арахпаттара бэрдиттэн сөҕөбүт. Оннук атыыһыттар булан баран арахсыбаттар, дабархай курдук сыстаҥныыллар. ТГП ЕЭА