эб.
1. Даҕааһыннары кытта бэлиэ үрдүк, саамай үрдүк кэрдииһин көрдөрөр. ☉ С прилагательными выражает самую высокую степень признака
Эдэригэр улгум ахан уол оҕо эбитэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Ньукуус устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах ахан киһи. В. Протодьяконов
Башкирия үс үөстээх Өлүөнэ эбэ барахсантан, эчи, ыраах аххан. С. Тарасов
Үллэтүллэ турар Үгүс-элбэх аххан Уйгубыйаҥ туругурбут. П. Ойуунускай
2. Сыһыаттары кытта бэрт дэҥҥэ туттуллан, кинилэр суолталарын саҥарааччы бэйэтэ күүһүрдэн этэрин көрдөрөр. ☉ Употребляясь (редко) с наречиями, выражает субъективное усиление их значения говорящим. Киһибит туспа ахан отууламмыт
□ Чэбдик кэрэ бараан түүн оргууй аххан араҕас ими саба тутта. Суорун Омоллоон
3. Туохтуур формаларын кытта хайааһыны оһуобай күүстээхтик, кичэйэн, уһуннук, хатылаан оҥоһулларын курдук күүркэтэн-күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ С глагольными формами выражает эмоциональное усиление действия в том плане, что оно делается с особой силой, долго, многократно и тщательно
Порфирьевич, кырдьык, сирэйэ-хараҕа ыаһыран, дьиппиэрэн ахан олорор. Н. Лугинов
Дьэ, кэпсэтээри аххан турабын. Софр. Данилов
Улуу Кудулу муорам Өрө үллэҥнии аххан Олорор эбит! Ок-сиэ, оҕолоор! С. Зверев
Нохоо, туох буоллуҥ? Эмээхсиҥҥин таптыыр аххан этиҥ дии! Амма Аччыгыйа
Сарсыарда эрдэттэн урукку таҥара дьиэтин диэки аттаах да, сатыы да тиэстибитэ аххан. «ХС»
4. Аат тыллары кытта: а) саҥарааччы эмоциональнай сыһыанын, сөҕөн-хайҕаан сыаналыырын көрдөрөр; б) ардыгар предмет элбэҕин көрдөрөр (бөҕө). ☉ С именами существительными выражает: а) модально-эмоциональное отношение говорящего, преимущественно его восхищение, восторженную оценку предмета речи; б) иногда — то, что речь идет о множестве предметов
Күн аххан оҕото буолбут. «ХС»
Дьокуускай кэрэ кэскиллээх, Куорат ахан буолуо, сэгээр. «ХС»
Кини өссө сиппит-хоппут, киһи аххан түөрт кырыылааҕа буолбут. Р. Кулаковскай
Киһи аххан сылдьар да, кыһаммат. Амма Аччыгыйа
Күөл ортотугар кус аххан мустубут. «ХС»
5. Солбуйар ааттары кытта (сүнньүнэн сирэй солб. ааттары кытта, ону да, сэдэхтик тут-лар) эмоциональнай күүһүрдүү, сөҕөр-махтайар сыһыаны көрдөрөр (бэйэлээх). ☉ С местоимениями выражает эмоциональное усиление, восторженное отношение говорящего (употр. довольно редко, в основном с личными мест.). Эһиги аххан дьон бүгүн тугунан дьарыктанаҕыт? Оччо ахан сөхпүтүн өйдөөбөппүн
□ Оҕустар хааннааҕынан түҥнэри көрөн турдахтарына, кинилэр ахан буоллахтара дии. Н. Заболоцкай
△ 1-гы сирэйгэ турар сирэй солбуйар ааттары кытта туттулуннаҕына, киһиргэнии дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с личными местоимениями 1-го л., выражает оттенок самохвальства
Муҥутуур Мутуктуур Тарбааскын мин аххан буоллаҕым. Амма Аччыгыйа
Эриэккэс бэтиэхэ, Дьикти кубулҕат, Хатан дьаарай Табах диэн Мин аххан буолабын. С. Зверев
♦ Манан ахан буолбатах — чэпчэки, кыра, боростуой буолбатах. ☉ Непросто, нелегко, не шутка
Билбэккэ сылдьан сууттанар, харчыны төлүүр манан ахан буолбатах. М. Попов
Уонтан эрэ тахса киһи 30 000 буут таһаҕаһы кытылга турар ыскылааттан борохуокка киллэрэн кыстыыллара манан ахан үлэ буолбатах. Н. Якутскай

даҕ.
1. Көлөһүн күннээх, дохуоттаах. ☉ Имеющий оплачиваемый труд, трудодень
Оҕом көлөһүннээх киһи буолан, арааһы аһаан эрдэхпин! Амма Аччыгыйа
[Быыпсай:] Ээ, ол эн сэттэлээх кыыһыҥ көлөһүннээх үһү дуу? Суорун Омоллоон
Оо, көлөһүннээх аххан киһи — туспа ыал буоллар дьоллоноохтуо этэ. Болот Боотур

кулуһуннаа диэнтэн дьаһ
туһ. Элбэх сүөһүлээх дьон эбит. Маны киһи ортотунан көтүтэн кулуһуннатан истэ. ПЭК ОНЛЯ III
Хамначчыт да гынарга Хамныыр аххан киһибин, Отчут да оҥостуохха Оту оттотон кулуһуннатарга …… бэрпин. П. Ойуунускай

аат. Араас инструменнарга бииргэ оонньуур муусукааннар бөлөхтөрө. ☉ Группа музыкантов, совместно исполняющих музыкальное произведение на различных инструментах, оркестр
Сытыытык кыланар кырыымпалардаах Анысханнаах айылҕам Араас эгэлгэ куоластаах Айдам — дуораан аркыастыра диэн Айыллан аххан, манна үөскээбит эбит! С. Зверев. Күрүлгэн уорааннар Көҥүстэр Аркыастыр буоланнар Айаара түстүлэр. Хоһоон т.

даҕ., поэт. Сырдаан, сандааран көстөр. ☉ Сияющий, сверкающий
Хотолдьуйар бэйэлээх Хотугулуу өттүнэн Арылыйар Сүүрүктээх Алдан өрүс эбэлиин Аан Тараҕана сайылык Аатыран аххан турар эбит. Саха нар. ыр. III
Аймаһыйар уулаах, Арылыйар долгуннаах, Аммакалыыр эбэкэм Туналыйар ньууруттан Кэтит иэнэ суолланар Кэрэхсэллээх күнүм кэллэ. Саха фольк. Оой, арылыйар алааһым, Уйгу сайынтан итирдим, Көҥүл санаабын батыһан Күн көрүгэр көҕүйдүм. С. Данилов

көр бэйэтэ
Арыт хамсабын уоба сылдьан көрдөөн, арыт бултуу сылдьан саабын умнан, дьоҥҥо элбэхтик күлүүгэ барбыт бэйэкэм. С. Никифоров
Тайах курдук тамаһыйа сиэлэр, бөрө курдук субуруйа сүүрэр ааттаах аттарынан сылдьыталаабыт бэйэкэтин биллэрдэ. Амма Аччыгыйа
Олоҕу таптаабыт аххан бэйэкэм, Олоххо отойун талаһыам суоҕа баар. С. Данилов
Сүүрэр-көтөр да бэйэкэм бу айылаах буолан хааллаҕым. Эрилик Эристиин

туохт. Ы р а а хха диэри тэлгэнэн, улаатан, ситэн көһүн. ☉ Протягиваться, простираться далеко (напр., вдоль и вширь)
Амма дэриэбинэтэ, дьиэтэ-уота бачыгыраан, н э л эйэн-хотойон, тупсан аххан турар. Г. Нынныров
Ортотугар киирдэххэ кэҥээн, нэлэйэн-хотойон би э р э р э би т б у болуоссат барахсан. М. Ефимов

I
кыймалаа диэнтэн холб. туһ. Тыһыынчанан кымырдаҕастар Тыыннарын тэскилэтэн, Кыра оҕолорун кыбыммыттар, Кыймалаһа эймэнэн. К. Туйаарыскай
Бырдах бииһэ кыймалаһан турбута. И. Сосин
Ол [түннүгүнэн киирэр] сырдык толонугар быыл бөҕө кыймалаһа мөхсөр аххан. «ХС»
II
даҕ. Олус элбэх уонна өрө үөмэхтэс. ☉ Кишащий, копошащийся (о массе насекомых, мелких животных)
Кыталык кэриэтэ кынатын төбөтө Кып-кыра кыркахтаах Кыймалас ыам бырдах үмүөрэр, үрэллэр. М. Тимофеев
Кымырдаҕас оргулунуу Кыймалас дьонноох Кытылга киирбитим. «ХС»

аат эб.
1. Сөҕөр-махтайар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает изумление и восхищение по отношению к комучему-л.
Көнөкөтүн да оҕотун көрүөҥ этэ. Н. Неустроев
Көр, ытарым оҕото билигин да баар аххан эбит, нохолоор! Л. Габышев
2. Кыһыйар-абарар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает досаду по отношению к чему-л.
Утуйбатын оҕото баар ээ, суор хараҕын сиэбит киһи диэн дьэ кини. С. Федотов
[Симон:] Үчүгэй буолумуна, өссө кэтэспитим оҕото баар ээ. Л. Попов

субул. тыас туохт. Бүтэҥи «түр-түр» диэҥҥэ маарынныыр субул тыаһы таһаар (хол., тирии оҥоһук күпсүүр, дүҥүр эҥин тыаһыгар маарынныыр). ☉ Производить учащённый глухой звук (напр., напоминающий удар бубна, якутского музыкального инструмента күпсүүр)
Түүнү быһа түрбүүтээн, ойуун Ньукууһа кутун төннөрөн аҕалан, син иҥэрэргэ дылы гыммыта. Амма Аччыгыйа
Түүн үөһүгэр күннүүр аххан үҥкүү-битии, Түрбүүтүүр муусука, намыраабат кыратык. С. Тарасов
Дьөлөркөй күпсүүр тыаһа түрбүүтээтэ, табык тыаһа таҥнары сатыылаата. И. Федосеев