прил. көлөһүннээх.

прил. сииктээх, инчэҕэй; влажный воздух сииктээх салгын; влажный лоб сүүһэ инчэҕэй (көлөһүннээх).

туохт. Күүскэ эргичит, ытый (хаар, холорук туһунан). ☉ Сильно закружить, запорошить (о снежной пыли, вихре)
Көбүрүөнньүк хаар Көлөһүннээх сири Көмөн күүдэмнээтэ. А. Софронов

дьүһ. туохт. Туох эмэ курдат хамнаан билин. ☉ Нащупыватья, прощупываться через что-л. Көлөһүннээх ырбаахы курдат уҥуох уҥуоҕа бу баардыы бүлгүрүҥнүүр ити кыра-куйа көҕүс, сырдык саҕахтаах, сыдьаай күннээх Ийэ сирдии киэҥ да киэҥ. С. Федотов

көр нэлэркэй дэн
[Сэмэн] көҕөччөр түрүкүө кылгас болтуотун нэлэккэйдэммит, көлөһүннээх маҥан тиит баккытын өрө ньыппарыммыт. Амма Аччыгыйа
Толя бинсээгин нэлэккэйдэнэн, хаҥас илиитин сиэбигэр уктан …… олоппоһугар тиэрэ түһэн олорон, болҕомтолоохтук хаартысканы одуулуур. Далан

ис диэнтэн хай
аата. Чэй иһиитэ бүтэн эрдэҕинэ, аҥаар хараҕын көлөһүннээх былаатынан саба бааммыт …… арыылаах тымтай сүгэһэрдээх оҕонньор хара дьиэ диэки ааһан истэ. Амма Аччыгыйа
Былыр саха киһитэ Чэйи күндүркэтэр... Сүөгэйдээх чэй иһиитэ Сүрэххэ сайан киирэр... С. Тарасов
Арыгыны иһии чааһынан түһээн да баттатыллыбат этэ. Э. Соколов

дьүккүй 1, 2 диэнтэн холб. туһ. Киэһэ хойут …… сылайбыт дьаам аттара сабыылаах бобуоска сыарҕаларын нэһиилэ соһон дьүккүһэн кэллилэр. П. Филиппов
Аттарым …… күнү быһа умса түһэ-түһэ массыынаны тардан дьүккүспүт көлөһүннээх моонньуларын өрө көтөҕөн, айаннаан сэпсиҥнэһэн бардылар. Г. Колесов
Кинилэр кулун кутуруга, ньалаҕай, локуора былаастаах оттор ыга аспыт сирдэрин - бөҕө оттоох хонуу сирин охсон дьүккүһэ тураллар. Н. Заболоцкай
Фашистар тааҥкабай чаастарынан тумулуктанан, Шауляй арҕаа өттүнэн биһиги оборуонабытын тоҕо көтөргө дьүккүһэллэрэ. ИИФ УоУоО

туохт., к э п с.
1. Д элби киртит, кири бис; тугунан эмэ халыҥнык, маратык сыбаа. ☉ Испачкать, запачкать, замусолить что-л.; мазать что-л. чем-л. небрежно
Арыылаах илии лабайдаабыт көлөһүннээх хара килэйээҥки тастаах тэтэрээти эмээхсин хараҕар сыһыары ту тан көрүөлээтэ. Амма Аччыгыйа
[Бу кубаар оҕоҕо:] Арыт эгэлгэ ойуубун Курдат түһэрэн оонньуугун, Арыт арыынан лабайдыыгын, Арыт кырааскалаан дьабайдыыгын. Ф. Софронов
2. көсп. Хат-хат мээрилээн быһаара, кэпсии сатаа. ☉ Объяснять, рассказывать что-л. многословно
Салбырҕастаан, бытырыыстаан, лабайдаан этэ сатааһын, төттөрүтүн, ааптар тыл маастара буолбатаҕын көрдөрөр. П. Тобуруокап. Ити туһунан, быһаарыытын ылбакка эрэ, хайатын лабайдыамый. Баг дарыын Сүлбэ

I
чоккураа диэнтэн холб. туһ. Хастаммыт хатыҥнар бүтүннүү ытаһан чоккураһа тураллар эбит. Софр. Данилов
Дьиэ иһэ сылыйан бырылаабыта. Түннүк чэҥэ ирэн чоккураспыта. Ойуку
Дьиэлэр хоруобуйаларын хаара ууллан, таммалаан чоккурастылар. П. Филиппов
II
даҕ. Бүтүннүү уу буолан чоккуруу сылдьар. ☉ Сильно промокший, весь пропитанный влагой
Кини уу чоккурас таҥаһа ылтаһын курдук тортойо тоҥон барда. В. Протодьяконов
Дьаакып уу чоккурас сирэйин соттубута. В. Титов
Чоккурас көлөһүннээх кэккэлэччи көлүллүбүт аттар айан дьоно түһэр ыстаансыйатын олбуоругар силиргэхтээн киирбиттэрэ. Ойуку
Баттаҕа чоккурас уу буолбут. А. Фёдоров
♦ Уу чоккурас (чаккырас) буол көр уу I
Атаҕыттан төбөтүгэр тиийэ бүттэтэ суох уу чоккурас буола илийдэ. Н. Лугинов
Уу чоккурас буола тириппит, сааскы көтөх аттар иннилэрин диэки дьаныардаахтык дьүккүйэллэр. А. Сыромятникова

аат.
1. фольк. Киһиэхэ күүс-күдэх биэрэр улахан иҥэмтэлээх аһылык, сүмэ. ☉ Жидкая пища или напиток, обладающие живительной силой, восстанавливающие жизненную энергию. Айыы амтаннаах аһына аһатыҥ, сөлөгөйүнэн утахтааҥ, Дьулуруйар Ньургун Боотур оҕоккойбун! Ньургун Боотур
Үрдүк дьүрүс халлааннаах Өлбөт мэҥэ уутун үрүҥ сөлөгөйү түһэрдилэр. П. Ядрихинскай
Үстээх харчы саҕа Үрүҥ сөлөгөйү Атан биэрбит айахпар Алҕаан баран Түһэрэн кэбистэ. С. Тарасов
2. үрд. Үүт ас, үрүҥ ас. ☉ Молочная пища
Сайылык салгына сылгы-ынах сүөһү этин итиитинэн, көлөһүннээх сытынан уонна үрүҥ сөлөгөйүнэн имэрийэ илгийэр. Л. Попов
Өҥүрүк куйаас түстэ. Үрүҥ сөлөгөй үлүннэ, үчүгэй бөҕө буолла. М. Доҕордуурап
Сүөһү киһиэхэ махтала — кини биэрэр үрүҥ илгэтэ, хойуу сөлөгөйө. Бу айыы дьонун тыынын уһаппыт ас буолар. В. Кондаков
ср. туркм. сүлекей ‘слюна’