II несов. чем и без доп. (оставлять грязные следы) бадьаралаа, тэбис.

багдарый диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Сааскы күн тахсыыта Бадараантан оронон, Бадьаралыы ойуолаан Баҕа үөн баҕайы Багдараҥнаан истэ. В. Алданскай

бадьаралаа диэнтэн дьаһ
туһ. Булумньу Чоохулар балыктыыр оломнорунан күөх элэмэс атын бадьаралатан, Уһук Лэппиэһэй кыстык угун саҕа саха балаҕанын сэргэтигэр атын хоруйа тэптэрэр. Л. Попов
[Абааһы уола Кулун Куллустууру] Тобугун үрдүгэр Тоҕуста туруйалатта, Атаҕын үрдүгэр Аҕыста бадьаралатта. ТТИГ КХКК

тыаһы үт. т. «Кырх» гынар тыас. ☉ Звукоподражание легкому покашливанию, кряхтению
Кырх гына тыастаахтык көхсүн этитэ-этитэ, уһун күнү быһа саҥата суох олорон тахсара. Далан
Хатыҥыр саар тэгил эбэҥки наарта дугатыттан тутуһан сүүрэн-хааман бадьаралыыр, ыттарын салайан үөгүлүүр: кырх-кырх! Н. Габышев

туохт.
1. Хардыыта оҥор. ☉ Шагать, делать шаги
Аҕыс ыйдаах мин уолум Аан бастаан хардыылаата, Онтон оол турар остуолу Туһаайан бадьаралаата. С. Данилов
Кууһума кыра-кыратык хардыылаан, остуол таһыгар суруктарын туппутунан кэллэ. А. Софронов
Кини өссө биирдэ-иккитэ иннин диэки хардыылаан, атахтарын лоп-бааччы уурталаан баран тохтоон, турунан кэбистэ. Н. Заболоцкай
2. көсп. Тугу эмэни оҥорон, сайдан иннин диэки бар. ☉ Совершать какой-л. поступок, двигаться вперёд (в развитии), достигать успехов
Олоххо сыыһа хардыылаабат дьон буоллуннар оҕолоруҥ. С. Данилов. Бу киниэхэ литератураҕа аан бастаан хардыылыаҕыттан саҕаламмыта. Суорун Омолоон. Промышленнай сайдыытынан биһиги дойдубут хайдах курдук ыраах хардыылаабытын өссө ырылхайдык көрдөрөргө маннык дааннайдары аҕалтыахха сөп. «Ленин с.»

1. аат. Омугунан эбэҥкилэргэ киирсэр киһи. ☉ Человек, относящийся по национальности к эвенкам, эвенк. Эбэҥки оҕонньоро сахалыы олурҕа соҕустук …… саҥаран барда. Амма Аччыгыйа
   Хатыҥыр, саар-тэгил эбэҥки наарта дуҕатыттан тутуһан, сүүрэнхааман бадьаралыыр. Н. Габышев
   Туундара туйгуна эбэҥки Суһал айаҥҥа дьэ турда. Эллэй
2. даҕ. суолт. Эбэҥки омугар сыһыаннаах. ☉ Эвенкийский
   Эбэҥки тойугар туойуллубут киэҥ Майыыда үрэҕэр үктэммэтэх кыыл үктэннэҕэ, таарыйбатах кыыл таарыйдаҕа. Л. Попов
   Билигин Тээнэ эбэҥкилэрин эдэр өттө, эбэҥки тылын билэр да буолтун иһин, үксүн нууччалыы эбэтэр сахалыы кэпсэтэр. Я. Семёнов
   Бу үрэххэ бил балык элбэхтик үөскээбит сирэ. Бил эбэҥки тылыгар дьэлии диэн ааттанар. Багдарыын Сүлбэ

туохт.
1. Быардыы сытан эбэтэр илиигэр, тобуккар тирэнэн сыҕарый. ☉ Ползать или передвигаться на четвереньках
[Өлөөнө:] Оҕом бу муостаҕа сыыла сылдьара, саҥа хааман бадьаралыыра, бу олоппосторго ытта сатаан дэлбэритэ түһэрэ субу баарга дылы. С. Ефремов
Адьас ыраахтан сэрэнэн үөмэн киирдэ. Биир да амынньыары тоһуппакка тииттэри күлүктэнэн сыылан истэ. Улдьаа Харалы
Разведчиктар, бэйэлэрин, инники лииньийэлэрин ааһан, ханнык эрэ хотоол сиринэн быардарынан сыылан иһэллэр. «ХС»
2. көсп. Бытааннык, ыксаабакка бар, айаннаа. ☉ Передвигаться тихо, медленно, ползти
Борохуот нэстик сыылар. И. Гоголев
Афанасий Васильевичка көмөлөһөөрү Хабырыыс лааппы дьиэ диэки сыылар. Н. Якутскай
Арамаан кэһэйдин. Дьахтар сүгүннэрэн аҕалыа ини, бүтүн үс массыыналаах холкуостан массыына ылбакка, оҕуһунан сыылан истэҕэ үһү. С. Ефремов
△ Бытааннык ааһан ис (бириэмэ туһунан). ☉ Течь медленно (о времени)
Хара хоруо курдук хараҥа сыллар быардарынан сыыллан ааһан испиттэр. Софр. Данилов
Кэтэһиилээх мүнүүтэлэр сыылбыттара. СОТА. Бириэмэ наһаа бытааннык сыыллар. А. Кожедуб (тылб.)
♦ Быаргынан сыыл көр быар
Үлэлээ, бэйэҥ баскын бэйэҥ билин, хас тоттук оҕо иннигэр быаргынан сыыллыма. А. Сыромятникова. Сыыла сылдьан сыарҕа быатын быс (кэрбээ) — биллибэтинэн, көстүбэтинэн сэмээр сылдьан ол-бу дьээбэни, куһаҕаны оҥор. ☉ Незаметно, исподтишка творить что-л. недоброе
Үс сыанаҥ содула баһаам. Харахха быраҕыллыбакка эрэ сыыла сылдьан сыарҕа быатын быһааччы диэн, хата, кини баар. Н. Лугинов
Сүгүн буол, били сыыла сылдьан сыарҕа быатын быһар дииллэригэр дылы, туой тиэрэни баран. А. Сыромятникова
Дьэргэлээх Уолуктай бары куһаҕаны тэрийэллэр быһыылаах. Сыыла сылдьан сыарҕа быатын кэрбииллэр. «ХС»
ср. кум. йыл, алт. дьыл, хак. чыл, кирг. жыл ‘двигаться; ползти, ползать; кататься (на коньках, на лыжах)’

туохт.
1. Өр туран чиҥээ, ыараа, тимирчи түс. ☉ Спрессоваться, уплотниться, осесть (от времени)
Сииктээх кумах дьиппинийбитигэр үктэнэн, аттар холкутуйдулар, хаамыы дьоруонан бадьаралаатылар. Л. Попов
Күнүһүн бөһүккэй хаар түүнүн дьиппинийэ тоҥор, үрдэ чараас мууһунан хаҕылыйар. И. Федосеев
Икки хонон баран тууһаммыт укуруоп дьиппинийэр. Оччоҕо иһити өссө толору симэн баран кытаанахтык хаппахтанар. ФНС ОАҮүС
2. Ууну иҥэринэн тэний, тыылын, онон быыһа-арда суох буол (мас оҥоһуктар тустарынан). ☉ Впитав влагу, увеличиться в объеме, стать объемным, уплотниться (о деревянных предметах). Уһаат дьиппинийбит. Тыыбыт дьиппинийэн уу киирбэт буолбут
3. көсп. Тугу эмэ сөбүлээбэккэ искэр хаатыйалан, саҥата суох буол, ыараа. ☉ Замыкаться в себе, погружаться в молчание, стать угрюмым, мрачным
Кини мунна, сэҥийэтэ, хайдах эрэ уһуктана түһэн, хаана ыараан, дьиппинийэн олордо. А. Федоров. Кини ыар санаа баттаабытыныы сыарҕатыгар иҥнэри түспүт, дьиппинийбит. А. Сыромятникова
Пьер буоллаҕына быстах-остох тылы кыбытан биэрэ-биэрэ, бэйэтин санаатыгар ылларбыт быһыынан, дьэбирдик дьиппинийэн кэбиһэр. Л. Толстой (тылб.)
4. көсп. Хараҥаран, туох да көстүбэт, саба баттаммыт курдук буол. ☉ Становиться непроницаемо темным
Хайа улаҕатынааҕы кыараҕас дүөдэ уҥуоруттан саҕаланан барар халыҥ тыа, тугу да иһирдьэ киллэриэ суохха айылаах дьиппинийэ барыйан турар. Амма Аччыгыйа
Күһүҥҥү түүн ханан да быыһахайаҕаһа суох, ыас хара эркин буолан дьиппинийэн турар. Н. Якутскай
Ый буоллаҕына алаас ньуурун бүтүннүүтүн туналыччы сырдатан иһэн, …… адаархай былыт быыһыгар киирэн барбыта, сир-дойду эмиэ улам-улам дьиппинийэ хараҥарбыта. Д. Таас
◊ Дьиппинийиэҕинэн дьиппинийбит - олус дьиппинийбит, сөҥүдүйбүт (ыар санааттан). ☉ Стать чрезмерно угрюмым, мрачным (от тяжких дум)
Бииктэр дьиппинийиэҕинэн дьиппинийэн олордо. Аһаҕастык көрбүт киэҥ харахтара кырыыланнылар, сыҥааҕын этэ күүрэн таҕыста, уостара ыбыстылар. Л. Попов
- Хайа, бу туохха бары бачча сэнньэлэстигит? - Сабардам аттаахтар кэлбиттэригэр, дьиппинийиэҕинэн дьиппинийэн туран нүһэрдик ыйытта. Болот Боотур
[Тыыга уу киирэн тимирээри сырыттаҕына] Миитэрэй аны олус наҕылыгар түстэ: тыытын икки биттэҕиттэн тутуһан дьиппинийиэҕинэн дьиппинийэн баран, хамсаабакка олорунан кэбистэ. Н. Заболоцкай

I
даҕ.
1. Халыҥа суох. ☉ Неплотный, неглубокий (о снеге); тонкий (напр., о куске хлеба)
Түннүктэригэр чараас соҕус дьэҥкир муустары ылан уурталабыттар. Күндэ
Наһаа чараас лэппиэскэни сииллэр эбит. Амма Аччыгыйа
Чараас кыраһа хаарга сүүнэ тыс этэрбэстээх киһи хаампытын курдук атах суоллаах эһэ барбыт. Болот Боотур
2. Халыҥа суох матырыйаалтан оҥоһуллубут. ☉ Изготовленный из нетолстого, неплотного материала
Чараас хаптаһын ааны күүскэ тоҥсуйан тобугуратар. Н. Лугинов
[Эһэ] чараас тимирдээх сааны хам ыстаан баран тииккэ охсубут. Т. Сметанин
Чараас өстүөкүлэ эркиннээх маҕаһыыннар кимнээҕэр «быр» курдуктар [сылаастар]. Н. Лугинов
Нуучча чараас бакаалын Ойуутуттан да атын. «ХС»
3
Сылаас кэмҥэ кэтиллэр, халыҥа суох (таҥнар таҥаһы этэргэ). Лёгкий, неплотный (об одежде). Туруору саҕалаах, түөһүгэр киэргэтиилээх, сырдыктыҥы чараас былаачыйалаах. Н. Лугинов
Кини чараас болтуотун уста биэрэн, кууллаах эһэтин оҕотун суулаата. Н. Заболоцкай
Чараас таба саҥыйахтаах, тыс этэрбэстээх хатыҥыр эбэҥки наарта дуҕатыттан тутуһан, сүүрэн-хааман бадьаралыыр. Н. Габышев
4. Намчы, хатыҥыр (хол., киһи саннын этэргэ). ☉ Истончённый (напр., о лопатках человека)
[Удаҕан] Айыы бухатыырын Икки чараас саннын икки ардынан Дьөлө көрөн олордо. П. Ойуунускай
5. көсп. Сэдэх мастаах, ыраахха диэри тайаабат (тыаны этэргэ). ☉ Негустой, редкий (о лесе)
Күөл уҥуоргу өттүгэр чараас титирик тыа улаҕатыттан сыгынньах хайа төбөтө чөмчөйөн көһүннэ. Амма Аччыгыйа
Уулаах [киһи аата] биир чараас тыаны мүччү түстэ. Эрилик Эристиин
Мин чараас арыы тыаны быыһынан сөтүөлүүр сирдэригэр уонна онтон күөлү кыйа дьаарбайа сырыттым. А. Бэрияк
6. көсп. Курдары дьэҥкэрэн, сырдаан көстөр (хол., туман, былыт, буруо). ☉ Негустой, прозрачный (напр., о тумане, дыме, облаке)
Уу үрдэ көстөркөстүбэт чараас тумарыгынан бүрүллүбүт. Софр. Данилов
Илин диэки дьайҕарбыт чараас былыт сардаҥа уотунан кытара кыыста. Н. Заболоцкай
Хайалар кирдээх сирэйдэрин …… Саптылар чараас туманнар. Дьуон Дьаҥылы
♦ Сүрэҕэ чараас көр сүрэх I
Дьахтар эр киһи буолбатах — Сүрэҕэ чараас, уйаҕас, Тулуйа сатаатым, кыамматым, Дууһабын аһыахпын баҕардым. П. Тобуруокап
Кырдьан дуу, хайаан дуу, оҕо туһугар сүрэҕим чараас. С. Ефремов. Икки таптаһар дьон сүрэхтэрэ чараас, чуор буоларынан, Күндэли Куо доҕорун ити санаатын сүрэҕинэн өтө таайа охсубута. Д. Апросимов
ср. др.-тюрк. йараш ‘приятность, красота’, тув. чаргаш ‘перепонка’, чараш ‘изящный’
II
аат., харыс т.
1. Киһи, сүөһү, кыыл хабаҕа, хабах. ☉ Мочевой пузырь
Тайах чарааһынан оҥоһуллубут мөһөөччүгү кыыс сүөрэн чокуур тааһы уонна кыаны хостообута. Далан
Балаҕан түннүктэрэ сүөһү кэнэҕэскитинэн, чарааһынан, туоһунан, тымтыгынан сайыҥҥы кэмҥэ сабыллаллара. БСИ ЛНКИСО-1994
2. Оҕус хабаҕыттан тигиллибит саппыйа. ☉ Мешочек из бычьего пузыря
Чараас иһигэр бүргэс баппат (өс хоһ.). [Бырдаахап:] Оо, бу үтүө да хотун барахсан мөлбөйөн олорор. Аҥаар илиитигэр чараастаах харчытын бөлтөччү тутан олорор. Н. Неустроев
[Мэнигийээн:] Эн мин чараастаах тууспун ыл. Саха ост. II
ср. тув. чаргаш ‘перепонка’

I
1. аат. Ханнык эмэ кыыл (үксүгэр таба, тайах) өлүгүн атаҕыттан сүлүллүбүт тирии. ☉ Шкурка с нижней части ног животных (обычно оленя, лося), лапки, камус
Куһаҕан харахтаах, хатыҥыр, кыра эмээхсин хаҥас диэки боруҥуй муннукка күөдэллэммит нэк ортотугар киэбэ эрэ боруйан олорон, куобах тыһын-кулгааҕын имитэ-имитэ, кэрэтик кэпсээн унаарыйар. Амма Аччыгыйа
Ата үрэх уутугар киирбэтэҕин Мэник Мэнигийээн: «Бу атым этэрбэспин уһул диэхтиир ээ, быһыыта», — диэн, түһэ эккирээн, атын түөрт тыһын быһа тардан саралаан кэбиһэр. Суорун Омоллоон
Ийэлэрэ, хараҕа суох Өрүүнэ, …… тыаһа-ууһа суох кэлэн, аҕалара имитэр тириититтэн …… тыһын булан сууралаан ылара. Эрилик Эристиин
2. даҕ. суолт. Тыстан тигиллибит. ☉ Сшитый из лапок какого-л. животного, из камуса (обычно оленя, лося)
[Кыыс] атаҕар уран тарбахтарынан оҥоһуллубут сахалыы оҕуруо оһуордаах дьоҕус тыс этэрбэстээх. Н. Лугинов
Тыс этэрбэстээх, суптугур тугут бэргэһэлээх, саар-тэгил эбэҥки наарта дуҕатыттан тутуһан, сүүрэн-хааман бадьаралыыр. Н. Габышев
Тыс этэрбэс — таба, тайах, сылгы, сүөһү тыһыттан мааныга да, мараҕа да кэтиллэр гына тигиллэр кыһыҥҥы этэрбэс. НБФ-МУу СОБ
♦ Тыһа тиийбэтэ (кылгаан биэр- дэ) — ким эмэ тугу эмэ оҥороругар кыаҕа тиийбэтэ, тугу эмэ кыайан оҥорбото. ☉ соотв. пороху не хватило у кого-л.; кишка тонка у кого-л. (букв. не хватило камуса)
Ханна эмит ыраах баран, уунан үөрэнэргэ тыс кылгаан биэрбитэ. Багдарыын Сүлбэ
— Мин санаабар, Боруохтуур Буулуура хотуо эбээт. — Эс, бу оҕонньор түөһэйбитин. Ол баҕайы тыһа тиийбэт ини. «ХС»
«Төһө да баай буоллар, мин туспар тыһа кылгаан биэрбитэ», — Куочай сымыйа-кырдьык аҥаардаах кэпсээнин түмүгэр туустаан-тумалаан биэрбитэ. «Чолбон». Тэҥн. тыһа кылгаата. Тыһа кылгаһын көрүмэ — кими эмэ тас көрүҥүттэн көрөн сэнээмэ. ☉ Не суди о ком-л. по внешнему виду (букв. не смотри, что лапки коротки)
Оттон убайа, Силип, киниэхэ тэҥнээтэххэ, букатын киһи саарбата киһи. Тыһа кылгаһын көрүмэҥ. В. Иванов
Кып-кыра кыбыгыр харахтаах Сиэгэн кыыл биир тутум атахтаах... Ол тыһа кылгаһын көрүмэ — Хара тыа бэрт бэлиэ сиэмэҕэ. «ХС». Тыһыгар диэри ньыламан маҥан сиилээн. — дьүһүнүнэн үчүгэй, ол эрээри чэпчэки майгылаах дьахтары, кыыһы хомуруйан этии. ☉ Порицание красивой женщины лёгкого поведения (букв. до лапок бела необыкновенно)
Хабаҕар диэри батыр маҕан, тыһыгар диэри ньыламан маҕан, туйаҕар диэри тэмэлдьи маҕан (өс хоһ.). Тыһын саҕатыгар диэри ньыламан маҥан. Амма Аччыгыйа
◊ Тыстаах-баттахтаах — 1) тыстары, баттахтары сүлүллүбүт (тирии). ☉ Снятый вместе с лапками и шерстью головы (о шкуре какого-л. животного)
Сэргэ төрдүттэн дьиэҕэ диэри күөх оту тэлгэппит, тыстаах-баттахтаах маҥан сылгы тириитин бастыҥ оронугар тэлгээбит. Саха фольк. Тоҕус дохсун холорук Тоҕо ытыллан түстэ, Тыстаах-баттахтаах эһэ тириитин Тырыта сынньан барар Тыал тыалыран барда. П. Ойуунускай
Сарыы тордохтор саамай ортокуларыгар тыстаахбаттахтаах хара эһэ даппытын үрдүгэр сытан, Ньырбачаан утуйан биэрбэтэҕэ. Далан; 2) нор. поэз. онон-манан сараадыйбыт, сарбаҕар (былыты этэргэ). ☉ Раздавшийся, с остро торчащими косматыми краями (об облаке)
Тырыта тыыппыт курдук Тыстаах-баттахтаах Лэбийэ хара былыттар Лэглээрбитинэн бардылар. П. Ойуунускай
[Чыычаах] Тыыны-быары ыгар Тыҥаабыт-хаҥаабыт Тыстаах-баттахтаах Тыйыс хара былыты Тэлэ тыыран, Этэн баран Эҕирийиэх Бэтэрээ өттүнэ Элэс гынан, Мүччү түһэн [көппүтэ]. Суорун Омоллоон
Тыстаах-баттахтаах тыһы эһэ тириитин курдук най хара былыттар халлаан оройугар өрө сырсан тахсыбыттара. Г. Колесов
ср. коми кыс ‘шкура с ног животного’
II
тыаһы үт. т. Кыратык тыһырҕаан тыаһыыр тыас (хол., мутук тостор тыаһа). ☉ Подражание громкому звуку ломающегося тонкого сухого сука, треск
«Тыс» гына тыаһаабытынан, уоттаах чохтор хаарга түһээт, хараарбытынан бараллар. Амма Аччыгыйа
Онтон икки кулгааҕа, мэктиэтигэр тыс-тыс тыаһаан ыла-ыла, бүрүтэ ылбахтаан хам туттумахтаан кэбистэ. Эрилик Эристиин
«Тыс» диэн тыл мутук тостон тыс гынарын үтүктэр, «бар» диэн тыл туох эрэ ууга бар гына түспүтүн үтүктэр. Күндэ
ср. казах. тыс ‘подражание шипению, шороху и др.’, тысыр ‘шорох, шелест’