Якутские буквы:

Якутский → Русский

балтаҕар

очень большой, широкий и грубый на вид (особенно в верхней части); балтаҕар өтүйэ большой молоток.

балта

I кузнечный молот.
II коренной зуб.

сүгэ-балта

сүгэ-балта тыл веское слово.

Якутский → Якутский

балтаҕар

даҕ. Улахан, суон; үөһэ эбэтэр аллара өттүнэн саллаҕар. ☉ Большой, широкий; имеющий сверху или снизу утолщенный вид
Балбаара, утуй диэтэ [Баһылай] сыттыгын сахсыйбахтыы турар балтаҕар дьахтарга. А. Сыромятникова
Суон тиити үөрэҕэһин курдук Суодаҕар атахтаах, балыксыт оҕонньор баатын курдук балтаҕар уллуҥахтаах. С. Васильев
Анна Михайловна сэкирэтээр кыыс уунан биэрэр кумааҕыларыгар ааҕан көрбөккө эрэ, балтаҕар алтан бэчээтин лобурҕаччы ууран иһэр. Г. Нынныров

балта

I
аат.
1. Уус уһанар улахан өтүйэтэ. ☉ Большой кузнечный молот
Сыр-сыр тыастаах сүгэ балта баар үһү (тааб.: хатат, чокуур икки). Кырдьаҕас уус уһанар дьиэтин иһигэр сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри быыстала суох балта тыаһа чыҥыйан иһиллэр. Д. Таас
Петр илиитигэр балталаах. Кини балтатын өрө далайаат, тапталлыахтаах сиринэн охсон бытарытар. Кыстык тула кыымнар ыһылла түһэллэр. АС НИСК
2. көсп. Охсор күүс. ☉ Ударная сила чего-л.
Улуус-нэһилиэк ревкомнара үлэһит-хамначчыт кылаас тэҥи былдьаһар, көҥүлү тутуһар эргэ олоҕу хампы охсор улуу балтата, уоттаах модун чомпо сүллүгэс этилэр. П. Ойуунускай
Хаһан да баттаммат кырдьыкпын хаайтаран турбакка этэрбэр Улуу уус балтата тылларбын уоскуйан ылбакка тамныыбын. Чэчир-76
ср. тюрк. балта ‘топор’
II
аат. Киһи, сүөһү үөһээ уонна аллараа сыҥаахтарын кэлин өттүгэр баар биэстии төрүт тиистэриттэн биирдэстэрэ. ☉ Коренной зуб
Кэрбээччилэр тиистэрэ кэрбиир тиис, аһыы уонна балта диэннэргэ арахсаллар. ББЕ З
Эдэр ынаҕы аллараа сыҥааҕынааҕы тииһиир тииһэ солбуллубутунан, арыый кырдьаҕас ынаҕы балталара солбуллубут ньуурун көрүҥүнэн быһаараллар. ДЬСИи. [Күөл отун] кээмэйэ араас, хайдах эрэ балта тииһи маарынныыр, икки ачаахтаах, сырдык өҥнөөх. Г. Угаров

Якутский → Английский

балта

n. hammer

Еще переводы:

ньалыгыраа

ньалыгыраа (Якутский → Якутский)

тыаһы үт. туохт., сөбүлээб. Сүһүөҕэ суохтук, түргэнник саҥар; мээнэ-мээнэ саҥар. ☉ Говорить быстро, нечленораздельно; говорить глупости, болтать ерунду
«Ньалыгыраан эр, тылгын тылбыйыам!» — дии хаалла Балтаҕар. Р. Баҕатаайыскай

уорбалан

уорбалан (Якутский → Якутский)

уорбалаа диэнтэн атын
туһ. Никита Швецов уорбаланыан табыллыбат эбээт. Н. Якутскай
[Уорууга] таарыччы Балтаҕар төрөппүттэрэ эмиэ уорбаланнылар. Р. Баҕатаайыскай
Дьиэлээх тойон олох уорбаламмат эрэллээх киһи. ОЛ ПА

суллурус

суллурус (Якутский → Якутский)

суллуруй диэнтэн холб. туһ. Арай буруйдаахтар дьонноро: «Балтаҕар да, Шамай да биһиги уолаттарбытын кытта бииргэ суллуруһаллар этэ», — диэтиннэр? Р. Баҕатаайыскай
Леоновтаах Харыйаан тохтоон иһиллии-иһиллии …… иннилэрин диэки саҥата суох суллуруһан истилэр. «ХС»

суодаҕар

суодаҕар (Якутский → Якутский)

даҕ. Үрдүк, көнө (хол., сото). ☉ Длинный, стройный (напр., о голени)
Суон тиит үөрэҕэһин курдук Суодаҕар атахтаах, Балыксыт оҕонньор Баатын курдук Балтаҕар уллуҥахтаах. С. Васильев
Суодаҕар сото, Дьондоҕор атах, Куйаабыл моой Субуйа тумус, Субан туруйа. «ХС»

бары-

бары- (Якутский → Якутский)

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ба- диэн саҕаланар олохторго сыстар: бары-бакыгыр, бары-баллаҕар, барыбалтаҕар. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся со слога ба- бары-бакыгыр ‘сильно согнутый’, бары-баллаҕар ‘сильно толстый, раздутый’, бары-балтаҕар ‘очень широкий, расширившийся’
Кини бары-бакыгыр атахтарын үмүрүччү үктэтэлээн кэлэн, уонча саһаан сиргэ тохтоон, төбөтүн сиргэ ууран, өр баҕайы хаптайан сытта. Болот Боотур
Саҥа эт тутан эрэр бары-баллаҕар уостаах оҕо олорор этэ. АаНА СТОТ
[Хаатыҥкалартан] харата бары-балтаҕар кэтит бастаах, оһо да, төбөтө да тэҥ таҥас! Амма Аччыгыйа

өһүр

өһүр (Якутский → Якутский)

туохт. Кимиэхэ-туохха эмэ өстөн, өс санаалаах буол. ☉ Злиться на кого-что-л., относиться враждебно к кому-чему-л.
Өрүс мууһугар өһүрдэ, Өрө дэбилийэн тэптэ, Куодаһынын булла, Куоһахтыы оҕуста, Кутуллан куллугураата. А. Софронов
[Балтаҕар Былатыан:] Өрүүскэҕэ өһүрэллэрин эмиэ мэлдьэһиэхтэрэ дуо? Күндэ

баат

баат (Якутский → Якутский)

I
көр баарт
Баатым баар буоллаҕына, баҕар, билигин да маатыскам матарыа дии санаабаппын. Болот Боотур
Сүүйтэриинэн бүттэхпинэ, баҕар, мин баатым хадьырыйан хаалыа. В. Яковлев
II
аат., эргэр. Куоһахтыы хаһыллан оҥоһуллубут кыра дүлүҥ тыы. ☉ Небольшая долбленая лодка (из бревна)
Оҕонньор сүүрүк үөһэ көрбүтэ ыраах муустар туртаҥнаһаллар, кини баатын диэки тымныынан кынчарыйаллар. Н. Заболоцкай
Балыксыт оҕонньор Баатын курдук, Балтаҕар уллуҥахтаах. Саха фольк. Ньургуһун уонна Лоокуут хаһыы баат тыыга олорон ыллаабытынан устан далбаардан эрэллэр. Суорун Омоллоон

балтаччы

балтаччы (Якутский → Якутский)

сыһ. Балтаҕар буолар курдук сабардамнаахтык. ☉ Так, чтобы было объемно, широко, округло
Мундербек дьааһык үрдүгэр балтаччы олоруон санаата буолбат, онон кэлтэччи соҕус олорор, ону даҕаны эмээхсин бэйэтэ ыйан биэртин быһыытынан. Эрилик Эристиин
Былыр Сиип оҕонньор нэһилиэк кинээһэ буола сылдьан илии баттыырын оннугар түөрт муннуктаах бэчээтин туоһунан тордоон баран балтаччы баттаан кэбиһэрэ үһү. А. Бэрияк
[Ньургун Боотур] Баай тиитим бастыҥ дүлүҥүн Балтаччы ууран барыллаабыт курдук, Барылы ньыгыл быччыҥнаах эбит. П. Ойуунускай

уу-хаар

уу-хаар (Якутский → Якутский)

  1. аат.
  2. Саас хаар ууллуута тахсар уу. ☉ Превращение снега в воду во время весенней оттепели
    Сайын уу-хаар тардыыта, Харатаайап кулуба Бүлүү куоратыгар ыҥыыр атынан киирэн тахсар. Н. Якутскай
    Саас уу-хаар харылаччы тахсыыта, халдьаайыга маҥнайгы харалдьык көстүүтэ Көстөкүүн оҕонньор …… хонуу уутугар дурда туттара. С. Никифоров
    △ Хаар ирэн, бырыы-бадараан буолуута. ☉ Жидкая грязь, образующаяся от таяния снега
    [Сэкэтэй Сэмэн:] Эдэр уолаттар хаһан бу тыаны кэрпиттэрэ, ууну-хаары кэспиттэрэ баарай, биһиги да ээхпитин этииһибит. Күндэ
    Эһэ дии санаан, хаһыытыы-хаһыытыы ууну-хаары көтүөлээн баһыллаҥнаан эрдэхпинэ, кэннибэр адьас чугас баҕайы уу тыаһа өрө биллигирии түстэ. Р. Кулаковскай
    Уута-хаара диибин диэн, киһи эрэ киҥэ-наара алдьаныах айана буолбут. Н. Заболоцкай
  3. кэпс. Амтана суох, хобдох ас, аһылык. ☉ Невкусная, непитательная пища, еда
    Урукку киэһэлэргэ аһылыктарын, уу-хаар да буоллар, аһааталлар эрэ муҥа-таҥа суох буолан, кэпсэтэн-ипсэтэн утуйар буолаллара. А. Софронов
    Оҕолор, дэлэччи да буолбатар, син уунан-хаарынан үссэнэн, үөрэ-көтө үөрэнэ сылдьаллар. С. Федотов
    Аспыт сыыһын оҕобут кэллэҕинэ сиэхпит буоллаҕа дии, биһиги манна уунан-хаарынан да олоруохпут. Айталын
  4. көсп. Сымыйа-кырдьык икки ардынан саҥа-иҥэ, киһи соччо итэҕэйбэт кэпсээнэ. ☉ Не внушающая доверия речь, неправдоподобный рассказ
    Солуута суох саҥарааччы сонуна уу-хаар буолааччы (өс хоһ.). Урукку улаҕалаах тылгын Уу-хаар оҥорбуккуттан Улаханнык ороһуйдум. А. Софронов
    Ол киһи тылын кыһыл көмүскэ ылыма, отут бырыһыана кырдьыктаах, онтон ордуга — уу-хаар. Ф. Постников
    Албыннаары ууну-хаары туойа сылдьара буолуо. «Кыым»
  5. даҕ. суолт.
  6. кэпс. Уу-ньамаан, амтана барбатах (аһылык). ☉ Непитательный, водянистый, невкусный (о пище, еде)
    Үгүспүт күннээҕи нуорма килиэби биирдэ охсон кэбиһэн баран, студенческай остолобуой уу-хаар аһылыгынан албыннанара. С. Никифоров
    Буһарыллыбыт бурдуктаах, мас суладаһыннаах уу-хаар курдук миин. И. Тургенев (тылб.)
  7. көсп. Ис хоһооно хобдох, солуута суох (хол., тыл-өс). ☉ Бессодержательный, несерьёзный (напр., о речи)
    [Айаал] Кистээн хоһоон суруйар. Хортуон тастаах альбомугар Уу-хаар хоһоон элбээн иһэр. И. Гоголев
    Аныгы дьон оҕо-дьахтар курдук наар дьиэ таһынааҕы эргинтэн тэйбэт, уу-хаар кэпсэтиилээхтэр ээ. Н. Лугинов
    ♦ Уутугар-хаарыгар киирэр — олус астынан-дуоһуйан, үлүһүйэн киирэн бар. ☉ соотв. входить во вкус
    Дьукаахтара Иһиччит Ньукулай уокка аргынньахтаан сыҥаах баттанан олорон, уламулам сайдан, күөмэйэ чөллөйөн, уутугар-хаарыгар киирэн, олоҥхолоон куйуһутан барда. Болот Боотур
    Ийэтэ кыыһынаан ууларыгар-хаардарыгар киирэн ортолуу кэпсэтэн истэхтэринэ, Балтаҕар киирэн кэллэ. Р. Баҕатаайыскай
    Уутугар-хаарыгар киирэн олорор суотчуту итинтэн салгыы мэһэйдиэн кэрэйэн, Сэмэн саҥата суох Тэрэнтэйи күүтэ олордо. Д. Таас. Уу-хаар курдук кэс — кимиэхэ эмэ сэнээбиттии, төрүт аахайбатахтыы сыһыаннас, оннук быһыылан. ☉ Относиться к кому-л. пренебрежительно, наплевательски, вести себя высокомерно
    Аким чиэски быһыыта барыларын кэлэттэ, дьону уу-хаар курдук кэһэр. Далан. Уу-хаар сырыы кэпс. — халтай, туох да туһата суох сырыы. ☉ Бесполезная, бесплодная поездка. Тайахсыттар бүгүн мэлийдилэр, таах уу-хаар сырыы буолла. Уу-хаар сырыытын сырытта кэпс. — халтайга, туох да туһата суохха сырытта. ☉ Сходить зря, напрасно. Бүгүн тэллэй булбатылар, уу-хаар сырыытын сырыттылар. Тэҥн. халтай (халтайга) хаамп. Уу-хаар тыллаах кэпс. — 1) киһи соччо итэҕэйиэ суоҕун курдук тыллаах-өстөөх; солуута суох кэпсээннээх-ипсээннээх. ☉ Несерьёзный, не внушающий доверия (о речи); пустомеля, пустослов
    Кини Бүөккэни омун-төлөн, уу-хаар тыллаах, быһата, биир киһи итэҕэһигэр төрөөбүт киһинэн ааҕара. В. Протодьяконов
    Арыгыһыттар сымыйа-кырдьык аҥаардаах, уу-хаар тыллаах кэпсэтиилэриттэн бу да дьон ырааппатылар. Р. Баҕатаайыскай
    Сорох киһи уу-хаар тыллаах, сымыйаччы, албын, эппит тылыгар турбат, толоругаһа суох. «ЭК»; 2) ис хоһооно мөлтөх, киһи болҕомтотун тардыбат (хол., айымньы). ☉ Бессодержательный, пустой, не привлекающий внимания (напр., о литературном произведении)
    Оччолорго уу-хаар тыллаах хоһооннору, унньулхай-санньылхай поэмалары суруйбахтыыллар да, бэчээттэтэллэр да быһыылааҕа. С. Данилов
    Ол да иһин, киһиэхэ барытыгар биллэр, уу-хаар тыллаах дакылааты оҥорор буолан, дьүүллэһиилэрэ даҕаны онуоха дьүөрэлээх этилэр. Софр. Данилов. <Хараҕын> уулааҕынан-хаардааҕынан көр- дө — ууламмыт хараҕынан көрдө. ☉ Смотреть влажными от слёз глазами
    Тиит аллараа мутугар тураах оҕото кып-кыһыл айаҕын аппаччы атан баран, уулааҕынан-хаардааҕынан көрөн турулуҥнатар. Амма Аччыгыйа
    Уулааҕынанхаардааҕынан быччаарыччы көрө-көрө, куурусса буутун уобалыыр. Айталын
    Нида эмиэ да кутталыттан, эмиэ да куоттарбыт аһыытыттан, хараҕын уулааҕынан-хаардааҕынан көрдө, уостара ибигирэтэлээн ылла. Нэртэ. Хараҕыттан уу-хаар баста — хараҕа ууланна, ууламмыт хараҕынан көрдө (хол., уйадыйан). ☉ Глаза наполнились слезами у кого-л. (напр., от наплыва чувств)
    Бэйэтин буруйдааҕынан ааҕынна, хараҕыттан уу-хаар баста, өссө кытаанахтык кууһа-кууһа, эмээхсин төбөтүн имэрийбэхтээтэ. Амма Аччыгыйа
    Улаханнык куттаммыт уонна аһыммыт дьүһүннээх Лиза хараҕыттан уу-хаар баспытын Ылдьаа өйдөөн көрбүтэ. Д. Таас
    Кинилэр ахтыспыт дьон быһыытынан, куустуһа түспүттэрэ, иккиэн харахтарыттан уу-хаар баспыттара. И. Федосеев
молот

молот (Русский → Якутский)

сущ
балта