аат., кэпс. Илиигин сутуруктуу тутан баран, эрбэххин сөмүйэҥ уонна ортоку тарбаҕыҥ икки ардынан уган быктарыы (атаҕастаан, сэнээн, кыһыйан). ☉ Кукиш, шиш (в знак издёвки, насмешки, досады)
Кулуба Наара Суох муннугар хокуосканы балтаччы анньар. И. Бочкарёв

барылы баай поэт. – сиэри таһынан, олус баай. ☉ Чрезмерно богатый; барылы быччыҥ – күүрэн сүүрэлии сылдьар курдук, эриллэҕэс быччыҥ. ☉ Мощные, рельефные, сильно развитые мускулы
[Ньургун Боотур] Алта былас холобурдаах Аманаат дараҕар сарыннаах, Балтаччы ууран барылаабыт курдук, Барылы ньыгыл быччыҥнаах. П. Ойуунускай; барылы кэскил – үтүө, сырдык, инникилээх кэскил. ☉ Большое счастье, счастливое будущее
Бардам тутуу, Барылы кэскил, Баай барыылаах Тойон эһэм! Истэ сэргэҕэлээ, Көрө бүдүлээ. Өксөкүлээх Өлөксөй

сыһ. Киһи сиргэниэн курдук, сидьиҥник. ☉ Скверно, мерзко, отвратительно
Ыалдьыттар бардылар. Кэннилэриттэн ааны хатыы туран, Сахаар ыалдьыттарын быдьардык үөҕэ хаалла. Амма Аччыгыйа
Уорарын уонна быдьардык үөхсэрин эрэ таптыыра. Үлэттэн аккаастанара. Н. Заболоцкай
Маҕаһыын иһигэр атаххар Балтаччы үктэнэн ааһыахтаах. «Бырастыы гын» диирин оннугар Быдьардык мырдыҥнаан ылыахтаах. Р. Баҕатаайыскай

сыһ. Эмтэрийэр, ойдор гына. ☉ Так, чтобы откололось, отщепилось, оторвалось
Сүгэһэригэр өтүйэтин укта сылдьарын ылан, ойута охсуталыыр. Н. Якутскай
Хачыгыр чабычахтаах бурдугуттан биирдэ балтаччы баһан ылан, онон-манан ойута барбыт суоруна тааһын айаҕар кутан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Кунаахап эмискэ сэргэхсийэн, Остуоруйатын арыйталаан Онон-манан ойута кырыйталаата. С. Васильев

аат., эргэр. Официальнай ис хоһоонноох сурук, докумуон (үксүгэр былыргы администрация, кинээс, кулуба суругунан дьаһала). ☉ Официальный документ (обычно местной царской администрации, сельских старост, улусных голов), царская грамота
Улахан кинээһиҥ эйиэхэ кыраамыка сурук ыытта. Амма Аччыгыйа
Былыр Сиип оҕонньор нэһилиэк кинээһэ буола сылдьан кыраамыка суругар илии баттыырын оннугар түөрт муннуктаах бэчээтин туоһунан тордоон баран балтаччы баттаан кэбиһэрэ үһү. А. Бэрияк
«Өлөөнө, бу эйиэхэ, быыкайкаан кыраамыка кэлбит, бэрт тиэтэллээх үһү, мэ-мэ, ыла оҕус!» — диир сурук таһааччы. А. Сыромятникова
русск. граматка, грамотка

туохт., эргэр.
1. Төлөҥҥө, буруоҕа тугу эмэ (хол., бэчээти) хараарт. ☉ Закоптить что-л. (напр., печать) на пламени, в дыму
[Аахха] туос буруотугар тордоон, бэчээт баттаатылар. Амма Аччыгыйа
[Баһай Бардыыкап] Туоһу уматан, эрбэҕин тордоон баран, илии баттаан дьабахтаата. В. Протодьяконов
Былыр Силип оҕонньор …… илии баттыырын оннугар түөрт муннуктаах бэчээтин туоһунан тордоон баран, балтаччы баттаан кэбиһэрэ үһү. А. Бэрияк
2. Туос уматан, ол ыаһынан сыбаа (хол., тыыны). ☉ Высмолить берёзовой смолой (напр., лодку)
Ураныкаан оҕонньор туос тыытын тордоон-тордоон баран, биир сарсыарда үрэҕэр кылбатан киирэн барбыт. ПЭК ОНЛЯ II
ср. бур. тортоглохо ‘коптить’

дьүһ. туохт.
1. Сарын диэки өттүгүнэн кэтирээн, дарайан көһүн (киһи туһунан). ☉ Быть высоким, массивным и широким в плечах (о человеке)
Өлөөкө тиэтэйэн түргэн-түргэнник дайбаата. Иннигэр оҕонньорун халыҥ көхсө багдайар. М. Доҕордуурап
Кини нүксүгүр улахан көхсө багдайан тахсан истэ. В. Яковлев
Кулуба, Баһылай Доодороп, дьон таһыгар маҥан солко ырбаахылаах көхсө багдайан, буорга балтаччы олорор. Эрилик Эристиин
2. көсп. Үллэн-баллан, ордук улаатан көһүн (туох эмэ кэриҥин туһунан). ☉ Показаться в увеличенном, расширенном, вздутом виде (об объеме чего-л.)
Бииктэр уһаайба тас өттүгэр ойуур кэриитигэр багдайан турар баараҕай балаҕаҥҥа тиийдэ. Л. Попов
Бу хайа туох да бэйэлээххэ долгуйуо суох курдук суодуйан багдайбыт. «ХС»
Ол курдук, атыыһыт дьиэтэ багдайан турар. Н. Якутскай
◊ Багдайа сытыйан <баран> кэпс. – туох эмэ олус үллүбүтү-баллыбыты сиилээн этии. ☉ Неодобрительный возглас, описывающий что-л. несоразмерно большое
Сережа ыксаабыт санаатыгар оптуобус багдайа сытыйан баран соччолоох сири хоруппат. Н. Лугинов
«Тыл» булан Тыыннаахтыы тутан Төттөрү кэлэн истибит. Күтүр багдайа сытыйан, Көр эрэ, ыарахан эбит. «ХС»

сыһ.
1. Көнөтүк буолбакка кыҥнары, ханньары, халдьы. ☉ Непрямо, наискось
Ботуруон лиэнтэтин түөһүгэр кэлтэччи бааммыт, саата суох Арамаан Дьөгүөрэп дьиэ айаҕар тахсан мадьаллан турара. Амма Аччыгыйа
[Оҕолор] сырдык хааннаах, баттаҕын кэлтэччи тарааммыт …… эдэркээн учууталы сэргии, ымсыыра көрөллөрө. И. Федосеев
Талах быһар быһаҕы араамаҕа түөрт уон биэс кыраадыстаах гына кэлтэччи олордуллар. КТЫы
△ Аҥаар эрэ өттүнэн. ☉ Только с одной стороны, с одного бока
Хоргунун кэлтэччи сиэбит чүмэчи хаста да кыракый кыымы ыһыахтаан тыһырҕаата. Софр. Данилов
Мундербек дьааһык үрдүгэр балтаччы олоруон санаата буолбат, онон кэлтэччи соҕус олорор. Эрилик Эристиин
Кэлимсэ тарҕаммыт үрүмэ былыт арҕаа диэки кэлтэччи сыҕаллан барда. «ХС»
2. көсп. Аҥаардастыы, наар. ☉ Лишь, только
Бэйэтэ тугу саҥаны билбитин, истибитин, аахпыт кинигэтин ис хоһоонун кэлтэччи сэһэргиирэ. Г. Колесов
Пасквиль — үөҕэн, кэлтэччи холуннаран суруйуу. ВГМ НСПТ
Эбээһинэһи толорбокко эрэ кэлтэччи быраабынан эрэ туһана сатааһын сокуону куруубайдык кэһии буолар. ФММ ДьКС

1. даҕ.
2. Туох да дьиэгэ суох биир кэлим тыйыс, кытаанах оҥоһуулаах. ☉ Без какого-л. изъяна, твёрдый, крепкий, плотный. Ньыгыл таас
   □ [Ньургун Боотур] Алта былас холобурдаах Аманаат дараҕар сарыннаах, Баай тиитим бастыҥ дүлүҥүн Балтаччы ууран барыллаабыт курдук, Барылы ньыгыл быччыҥнаах эбит. П. Ойуунускай
   Сымара таастан килбиэннээх өҥнөөх, лыҥкынас тыастаах, ньыгыл ыстаал болгуо тахсан кэлэр. Амма Аччыгыйа
   Оччолорго Тэппэй өссө да үөрэнэ илигэ, оттон эһэтэ киппэ, ньыгыл оҕонньор кыһынын тыаттан киирбэккэ бултуура. Далан
3. көсп. Кытаанах, бигэ түмсүүлээх. ☉ Сплочённый, единый
   Ол иһин эн аармыйаҥ хас буойуна барыта — герой, барыта чулуу, барыта ньыгыл. Суорун Омоллоон
   Биһиги литературабыт ньыгыл акылаата саха норуотун былыр былыргыттан муспут тылынан айымньытын кыһыл көмүс кылаатыгар …… олоҕуран, нуучча литературатын барҕардар сабыдыалынан ууруллубута. С. Данилов
   Саха уонна нуучча норуоттарын бөҕө, ньыгыл доҕордоһуулара үгүс сыллар усталарыгар бииргэ олорууга төрүттэнэн кытааппыта, сайдыбыта. ССЛИО
4. аат суолт. Туох эмэ бөҕөтө, кытаанаҕа; күүстээҕэ. ☉ Единство, сплочённость; твёрдость чего-л.
   Ити курдук били болгуоҥ саамай ньыгыла, сиһин үөһэ, дьиҥнээх тимирэ эрэ ордон хаалар. Күннүк Уурастыырап
   Охсуһуу одун эрэйиттэн Чугуруйбат дьулуурдаах дьоннор, Ньыгылтан, тимир тимириттэн Кутуллан үөскээбит курдуктар. И. Эртюков
   ср. каракалп. нык ‘коренастый (крепкого телосложения)’, тат. нык ‘крепкий, прочный’

аат.
1. Туохха эмэ (хол., кумааҕыга, сургууска о. д. а.) баттаан суол хаалларарга аналлаах дьөлүтэ быһан оҥоһуллубут анал бэлиэлэрдээх эбэтэр суруктаах төгүрүк эбэтэр муннуктардаах тэрил, уонна ол тэрил баттаммыт суола. ☉ Печать (штамп)
Билигин ыраахтааҕы суох буолбут буоллаҕына, аны кини бэчээтэ да күүһэ суох. Амма Аччыгыйа
Суруксут бүтэн, боротокуолугар илии баттатаары, Силтэһинтэн бэчээтин көрдүүр. Күннүк Уурастыырап
Октябрина ыскылааттары бэйэтэ илдьэ сылдьар үс сүүс биир нүөмэрдээх тимир төгүрүк бэчээтинэн сургуустаан баран, бэчээттэтэлээн кэбистэ. М. Попов
Былыр Силип оҕонньор нэһилиэк кинээһэ буола сылдьан кыраамыка суругар илии баттыырын оннугар түөрт муннуктаах бэчээтин туоһунан тордоон баран балтаччы баттаан кэбиһэрэ үһү. А. Бэрияк
2. Бэчээттэммит айымньы; хаһыат, сурунаал. ☉ Печать (напечатанные произведения; периодические издания (газеты, журналы и т. п.))
Биэс-алта ходьоччу хоһоону Бэчээккэ быктараат, Бэйэҕин бэлиэтээн, Мин аҕай дэнимэ. Күннүк Уурастыырап
Периодическай бэчээккэ сурутууну кыбартаалларынан тэрээһиннээхтик ыытарга. ПДН ТБКЭ
3. Туох эмэ буолбутун, дьайбытын бэлиэтэ, суола-ииһэ. ☉ Печать (знак, отпечаток чего-л.)
Кини [аҕабыыт] ааттаабыт аата сороххо, хаатырга бэчээтин курдук, саатар — кыбыстар мэҥ буолан сыстара, сороххо кыһыылаах ымынах курдук, сааһын тухары сүрэҕин уонна суобаһын тарбатар дьаат өлүү буолан иҥэрэ. П. Ойуунускай
Кинилэр [бандьыыттар] кирдээх тиҥилэхтэрэ үрүҥ хаар үрдүгэр хара мэҥ бэчээти ууран, сыһыллан-соһуллан барбыт суоллара субу сытара. А. Сыромятникова
Күн-дьыл уурбут бэчээтин Эн ыраас дьүһүҥҥэр, Арай хара хараххар Эдэр сааһыҥ көһүннэ. И. Чаҕылҕан
4. Собуот, фабрика оҥоһуктарыгар сыһыарыллар суруктаах, ойуулаах дьаралык. ☉ Этикетка, ярлык, наклеиваемые на произведенные заводами, фабриками товары
[Мундербек] уон бытыылканы биир харчыга сууйан, бэчээтин сыһыаран биэрэрэ үһү. Эрилик Эристиин
Ити — чэй бэчээтэ кумааҕылар. Күннүк Уурастыырап
◊ Бэчээт уоргана — периодическай бэчээт (хаһыат, сурунаал). ☉ Периодическая печать
Бэчээт уорганнарын аптарытыата киэҥник тарҕаныыта сүрүннээн кини суруйбут кириитикэтэ олоххо хайдах киирэриттэн, миэстэтигэр кини сигналларыгар ханнык дьаһал ылылларыттан улахан тутулуктаах. КТУоС