сыһ.
1. Элбэхтик, өлгөмнүк, үгүстүк. ☉ Много, обильно, щедро
Эмис эт буһарынан, остуол уйарынан Ас бөҕөнү тардыммыт: Аһары дэлэйдик астаммыт. Күннүк Уурастыырап
Дьэ онтон сандалы остуолга Тоҥ чыыры дэлэйдик кыһаллар. Суорун Омоллоон
Былырыын хортуоппуй олордуллубут сирдэригэр уоҕурдуу дэлэйдик киллэриллибитэ. П. Егоров
Быйыл эриэхэ хайа да сыллааҕар дэлэйдик үүммүт. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Кыһалҕата суохтук, тоттук (олор). ☉ Безбедно, вольготно, на широкую ногу (жить)
Куоракка икки хостоохпун, ыйга балтараа тыһыынчаны ылабын, дэлэйдик олоруохпут диэбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Суох, Бүлүү балым баайа бэйэтин эйэлээх оҕолорун дэлэйдик иитэр күнэ эргийиэ, кини дохсун сүүрүгүн дьон-сэргэ үүннүүр-тэһиинниир кэмэ кэлиэҕэ. П. Филиппов

даҕ.
1. Тотоойу уонна иҥэмтэлээх. ☉ Сытный
Алаадьыта амсайыҥ, сүөгэйдээх. Дьэ бу астык ас буолар. И. Данилов
Астык аһатыылаах, Балым маанылаах, Борчум остооллоох. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Иҥэмтэлээх. ☉ Питательный
Өҥүрүк куйааска тамаҕа хаппыт отчукка Амма уутуттан ордук астык утах баар үһүө! С. Федотов
2. көсп. Киһи санаата туоларын курдук дьоһуннаах, дуоспуруннаах; олохтоох. ☉ Вызывающий удовлетворение, основательный, серьезный
Байбааскы киһи киһинэн, сирэйэ-хараҕа да үчүгэй, ис киирбэх, кэпсэтэрэ да үчүгэй, кэм астык. П. Ойуунускай
Ойууннартан саамай астык, нүһэр көрүҥнээхтэрэ Үөһээ Халыма ойууна эбит. С. Курилов (тылб.)
3. Итэҕэтиилээх, киһи итэҕэйэр. ☉ Убедительный, веский
Хор, итинник [ыпсаран кэпсээһин] биһиэхэ, үөрэҕэ суох дьоҥҥо, астык буолар. А. Софронов
Саха прозата киһи буола үүнүү килбиэннээх суолун аҕыйах эрээри астык айымньыларынан үйэтиппитэ. ФЕВ УТУ
♦ Санааҕа <да> астык — туох да кэмсиниитэ суох, дууһаҕа чэпчэки. ☉ Без всякого сожаления, на душе легче
Саа тутан кыргыһа сылдьан өлбүт буоллар, санааҕа астык буолуо эбит. П. Ойуунускай
Булбатах да иһин, бэйэ сирэй бара сылдьыбыта, көрдөөбүтэ кэм санааҕа да астык. Н. Заболоцкай

даҕ.
1. Дэлэй, дэлэгэй, өлгөм. ☉ Обильный, богатый чем-л., щедрый
Сайынын аатырар балыктаах Хоохучча диэн кумахха байым балыгы баһар биригээдэ үлэлиир. А. Сыромятникова
Кулуһуннаах алаас иһэ им-дьим. Байым сибэккилээх дьэрэкээн ньуура сымнаҕастык, элэккэйдик мичээрдиир. Л. Попов
Айанньыт барыта байым үптээх буолбатаҕа чахчы. Н. Абыйчанин
Остуол араас байым астаах: сибиинньэ, ынах этэ, кэтилиэт, кээчэрэ. Р. Баҕатаайыскай. Тэҥн. байдам балым
2. көсп., поэт. Үтүө туруктаах, дьоллоох. ☉ Благополучный, счастливый
[Сахам сирэ] Уолум туһугар, Уолум байым дьылҕатыгар Аламай маҥан күннээх алгыскын анаа, Арылы сырдыккынан таһымнаа! Н. Босиков
Дьолбут сордуун тустар, Дьоһун соргу тупсар, Баттал баһа быстар, Байым саргы сыстар, Өркөн долгун түстэ, Өлгөм баала сүүрдэ. Күннүк Уурастыырап
◊ Байым туттуу фольк. – өлгөм, дэлэгэй (халбаҥнаабат эпиитэт суолт.). ☉ Обильный, щедрый (в значении постоянного эпитета)
Күн манаарын күндээрпит, Байым туттуу, Барҕа-Кэскил Баача Баатырга Махталыҥ ханнаный, Маҕай аллаах?! С. Зверев

даҕ.
1. Ким эмэ үтүөнү-өҥөнү оҥорбутун куруук өйдүүрсаныыр, онтон астынарын биллэрэр. ☉ Бла годарный, чувствующий или выражающий благодарность
Балым баайдаах Сибиирим Мааныылаах хочотугар Махталлаах бар дьонум, …… Барҕа баайы ба йып пыттар, Байылыат олоххо Барааласпыттар эбит. Нор. ырыаһ. Элиэнэ, эн өйдүү түс эрэ, …… Саргылаах сахалар Маанылаах таҥаһы таҥнаннар, Махталлаах ырыаны ыллааннар, Москва куоракка бараллар. Эллэй
Махталлаах саха норуота бэйэтин дьоруойдарын аат тарын умнубат, Ол курдук, Мэҥэ Ха ҥалас биир бөдөҥ сопхуоһа К.К. Байкалов аатын сүгэр. И. Федосеев
2. Дьон-сэргэ биһирэбилин, үрдүк сыанабылын ылар. ☉ Достойный внимания, уважения, благодарности
[Холкуос бэрэссэдээтэлэ Яков Фёдоровтаахха ту һаайан:] Курааны утары охсуһар дьыалаҕытын үрдүктүк сыаналаан көмөлөспүккүтүгэр махтанабын. Кырдьык, махталлаах суол! М. Доҕордуурап
Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ Ньукулай Баһылайабыс көрөн баран үөрдэ уонна: «Кэтириис ула хан махталлаах үлэни оҥорбуккун», — диэтэ. «ХС»

1. даҕ.
2. Өлгөм, дэлэгэй, баай-дуол, байылыат олохтоох. ☉ Зажиточный, богатый, обильный (о жизни). Өнөр ыал. Өнөр олох
   □ Баай талымнаах, Балым быйаҥнаах, Өнөр үскэмнээх, Өлгөм баайдаах дойду эбит. П. Ойуунускай
   Өрүү өйдүүбүн, өрүү таптыыбын Үрэхпин, тыабын, өнөр налыыбын, Хаартан, сулустан үөскээбит сыһыыбын! Л. Попов
3. Бөдөҥ, түргэнник улаатар, ситэр, бөдөҥүүр, талбыт курдук толуу. ☉ Отборный, лучший, крупный (о сорте; породе)
   Өҥнүүр дьылбыт эргийдэ, Өлбөт оҕо төрөөтө, Өнөр сүөһү үөскээтэ, Уруй-айхал улаатта, Үөрүү-көтүү үксээтэ, Өрөгөй-талаан үрдээтэ. Саха фольк. Эн үүннэрбит өнөр куоластаах бурдуккунан, оттообут отуҥ күөх салаатынан, күүтэр доҕоруҥ көтөн кэлэр кынатыгар куорсун-дабыдал үүннэрдиҥ. Т. Сметанин
4. аат суолт. Туох эмэ элбэҕэ, өлгөмө. ☉ Изобилие, богатство
   Тэриэлкэҕэ кэлбит куһу биилкэнэн Тэһэ анньары да сирбэтэрбин, Булчута суох урааҥхай сиэринэн Булт өнөрө диэн тугун билбэппин. С. Руфов
   Күһүн кукурузаҥ саамай өнөрүттэн түүтэхтээҥҥин биһиэхэ ыытаар. А. Фёдоров
   ср. монг. өнөр ‘многодетный’, др.- тюрк. унур ‘могущественный, сильный’

аат., эргэр. Тирииттэн оҥоһуллар култаҕар түгэхтээх кымыс иһитэ. ☉ В старину: большой кожаный мех (сосуд) с широким основанием, узким горлом, служивший для закваски и хранения кумыса
Көҕүс кэҥэтэр Көйөрбө кымыһын Көҕүөр иһит муҥунан кутуталаата. С. Зверев
Көмүс айахтаах Көҕүөр иһит аайы Көйүү кымыс көөнньөрүлүннэ. С. Васильев
◊ Көҕүөр ойуу — улахан төгүрүк оһуордар. ☉ Крупные узоры округлой формы
Тойон кыыл Көхсүгэр көҕүөр ойуулаах, Санныгар сарбынньах ойуулаах, Кутуу көмүс куорсуннаах, Тардыы көмүс табыталлаах. Саха нар. ыр. I. Көҕүөр симиир — көҕүөр арааһа (сири иһиттэн кыра буолар). ☉ Разновидность кожаного меха (сосуда) для приготовления кумыса (меньше, чем сири иһит)
Көҕүөр симииргэ Хайарҕастаах хамнатарынан хамнатан Сөҥ сүөгэй аннын уутунан …… Ала ынах араҕас арыытынан Амтанын тупсарбыта. Саха нар. ыр. II. Көҕүөр симэх — көҕүөр иһиккэ маарынныыр саха национальнай оһуора (сон эҥээригэр, тэллэҕэр, чаппараахха ордук үгүстүк тут-лар). ☉ Якутский традиционный лирообразный орнамент, широко применяемый при декорировании нарядных изделий: одежды, праздничных атрибутов конского убранства (обычно вышивается серебряными нитками или серебряными штампованными бляшками). Таһыар (тойон) көҕүөр — көҕүөр улахан көрүҥэ. ☉ Большой кумысный мех (сосуд)
Икки таһыар көҕүөр саҕа балым-салым эмиийдээх. ПЭК ОНЛЯ III
Тоҕус томторҕолоох Тойон көҕүөрү ыйыыр Ат бастаах араҥас маһы астарда. Саха нар. той. IV
ср. бур. хүхүр ‘мех (сосуд)’

I
аат. Күрэх муҥхатыгар кэлбит собону эһэргэ аналлаах күрдьүллүбүт сир. ☉ Специально отведённое, очищенное от снега место, куда сваливают рыбу, добытую неводом
Муҥ ханы тэбээн, тиэйэн баран дьон майдааны тула туран сүбэлэстилэр. Б о л о т Б о о т у р. Майдааҥҥа хаалбыт балыктары хомуйа сылдьан, халтарыйан Гриша этэрбэстэрин оһунан ууну киллэрдэ. Г. Попов
Балык элбэх! Майдааны киэҥник күрдьүөҕүҥ! «ХС»
II
аат.
1. Киһи-сүөһү элбэхтик мустар, үп-ас оонньуур, күрэс былдьаһар түһүлгэтэ. ☉ Место для проведения разных мероприятий (игр, состязаний и т. п.), площадь
Оччоҕо, бу кэмҥэ, саас …… сад быыһыгар, майдааннарга ыччат бөҕө мустан, көр, оонньуу бөҕөнү тардаллара. Суорун Омоллоон
Бастыҥ хотуур үлэтигэр — Балым майдаан дьаарбаҥар Хоруйа охсо киириэх пит Хоһоон-ырыа тэнитиэхпит. А. Абаҕыыныскай
Сарсыарда наҕылыччы чэйдээн баран, мунньахтыыр майдааҥҥа тиийбиппит, киһи бөҕө тоҕуоруспут. Ф. Постников
2. кэпс. Айдаан-куйдаан, сүпсүлгэн; иирсээн. ☉ Шум-гам; скандал
Мотуруона уола ити майдаантан куттанан …… ытаа да ытаа буола сырыттаҕына, Ньукулай дабыдалыттан харбаан ылла. Н. Түгүнүүрэп
Боппууда Матырыас, үрэх хэ киирэн күрүлүүр күнүс …… мэнэрийэн дьонун-сэргэтин долгутта, уруу дьонун уйулҕаларын көтүтэн майдаан бөҕөнү түһэрдэ. И Н Х Б. Левинсон туох диэй? Ити айылаах майдааны оҥорон баран, Гончаренко хараҕар аны хайа сирэйинэн көстүөй? А. Фадеев (тылб.)
ср. др.-тюрк. майдан ‘равнина, свободное место, место борьбы’
III
аат., эргэр. Хаартыһыттарга түҥэтии кэнниттэн хаалбыт хаарты холуодата. ☉ Часть карточной колоды, оставшаяся после раздачи игрокам
Доропуун майдаан саамай ортотугар сыппыт биэс-алта хаартыны ылан хаҥас илиитигэр тэниччи тутан олорбохтоото. И. Никифоров

I
аат.
1. Киһиэхэ аҕатын эбэтэр ийэтин аҕата. ☉ Отец отца или матери, дед
Тоҕус уоннаах эһэтигэр Толя кэпсээн чэмэлийэр. П. Тобуруокап
Кини эһэтэ Быралгы былыр тайҕаҕа киирэн баран төннүбэтэҕэ үһү. И. Гоголев
Эһэм төһө да кырыйдар, Баттаҕа төһө да маҥхайдар, Көрүдьүөс күндү сэһэннээх, Көр-күлүү кэпсээннээх. Т. Сметанин
2. харыс т., итэҕ. Уот иччитигэр эбэтэр булт иччитигэр Байанайга ытыктаан, сүгүрүйэн туһулааһын, туһулаан этии (үксүгэр тард. сыһыар-х уонна «тойон» диэн тылы кытары тут-лар). ☉ Почтительное обращение к духу огня или духу леса и воды, покровительствующему охотничьему или рыболовному промыслу, — Баянаю (обычно употр. с притяж. аффиксом и добавлением слова «господин»)
Харыс бытык, Хаччы сото, Сээркээн сэһэн, тойон эһэм! Ыраах даа буолларгын ыксалаан, Суох даа буолларгын чугаһаан, Түскэ сүбэлээ, Айылгыга алҕаа! А. Софронов
[Сайсары уот иннигэр сөһүргэстиир:] О, тойон эһэм! Олус да ууннулар, Наһаа да дайбаатылар, Эгэ да диэлийдилэр! Суорун Омоллоон
Бардам тутуу, Барылы кэскил, Баай Байанай, Тойон эһэм обургуо! С. Зверев
◊ Баай барыылаах Байанайым (<Тойон> эһэм, эһэкэм) көр барыылаах
Баай барыылаах тойон эһэм, «эһээ» диэтэхпинэ, «эһээ» диир курдук буоларыҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
[Манчаары — Чоочоҕо:] Эн үтүөҕүн умнар күннээх буоллахпына, миигин Баай хара тыа иччитэ Баай байанай эһэм Балым баайыттан матардын! А. Софронов
Хос эһэ көр хос II. Былыр хос эһэҥ эрэйдээх алаас ыалын аччыктыыртан быыһаары, бэйэтин сүөһүтүн сиэтэн буруйданан хаайыыга быраҕыллан сарбыллаахтаабыта. Айысхаана
Ыал амарах аҕата, эйэҕэс эһэтэ, хос эһэтэ. СВИ СММТО
Былыыр-былыр арай биирдэ эн хос эһэҥ миигин, эдэр уолчааны, ыраах балыктата муора туонатыгар илдьэ барда. А. Кривошапкин (тылб.). Эһэ кылын көр кылын I. Эһэ кылыным Ньурбаҕа биллэр-көстөр күүстээх киһи эбитэ үһү. Эһэ тойон көр тойон. Кыыһым оҕолорун кытары эһэ тойонун аахха ыалдьыттыы бардылар
ср. др.-тюрк. эчү апа ‘предки’
II
аат. Кугастыҥы күрэҥ түүлээх улахан адьырҕа кыыл. ☉ Крупное хищное млекопитающее с длинной бурой шерстью, медведь
Эһэ хатан баҕайытык кыланна, …… хааһаҕы быраҕаттыыр курдук тыа диэки омуннаахтык ойуоккалыы турда. Т. Сметанин
Эһэ күһүн арҕахха киирбэккэ сырыттаҕына торҕоннуур, киһигэ-сүөһүгэ кутталлаах буолар. И. Сосин
Эһэ суоһа-суодала бэрт буолан, былыр итэҕэл баарын саҕана дьон ордук куттанара. ПАК ЭТ
♦ Харыга аспыт эһэ көр хары. Оҕонньор, сатаҕай илиилээх уолуттан кыыһыран-кыйыттан, харыга аспыт эһэ курдук буолан олорор. Эһэ баһа буолан олорор — суостаах-суодаллаах көрүҥнэммит. ☉ Иметь грозный, устрашающий вид (букв. выглядит [как] медвежья голова)
[Уоһук:] Былыр киэҥ сирдээх, халыҥ баайдаах, элбэх үлэһиттээх баайдар, кулаактар аҕай эһэ баһа буолан олорбуттара. Күндэ. Эһэ кымырдаҕастаабытыгар дылы көр кымырдаҕастаа. Эһэ кымырдаҕастаабытыгар дылы (өс хоһ.). Эһэтэ киирбит — улаханнык кыыһырбыт, кыйахаммыт. ☉ Разгневаться, разозлиться (букв. его медведь [в него] вошёл)
[Кинээс] дьиҥэр эһэтэ киирэн олорор. Н. Заболоцкай
◊ Кэриим эһэтэ — мэнээк эһэ диэн курдук (көр мэнээк)
Иллээх-эйэлээх ини-биилэр иннилэрин биэрбэттэр, кинилэртэн оннооҕор кэриим эһэтэ хорҕойор. Айталын
Мэнээк эһэ көр мэ- нээк. Быйыл чугаспытынан мэнээк эһэ баар буолбут. Олгуйдаах эһэ көр олгуй. Оҕокком, ойуурга өр сылдьан, Олгуйдаах эһэҕэ түбэспит. Д. Апросимов
Кэнники Афанасий убайдарын булан баран өссө икки эһэни бултаабыттара. Онтон биирдэстэрэ олгуйдаах аарымата этэ. «ХС». Сырҕан эһэ — ордук киҥнээх, адьырҕа эһэ. ☉ Лютый, свирепый медведь
Сырҕан эһэлэр кэлэн, Сытырҕаан сырдырҕаттылар, Чөҥөчөгү кырбаатылар. Эллэй
Сырҕан эһэ сынаҕалыыра, Боруллуо көтөр боруҥнуура, Хара суор үөрэ Хааҕыргыы халаахтыыра. С. Зверев
Лоҥкууда үрэх, сырҕан эһэ арҕаһын түүтүн курдук, хара ыарҕанан бүрүллэн уһаан-тэнийэн сытта. М. Доҕордуурап
Үрүҥ эһэ көр үрүҥ. Бу дойдуга киһи тыынын быһаары кэтээччи-манааччы эрэ элбэх: буурҕа, аас-туор олох, муора үрүҥ эһэтэ, торҕон бөрө үөрэ. Н. Якутскай
Үрүҥ эһэ арҕаһа Үрүҥ мууһу быыһынан Өрүкүйэн көһүннэ, Үллэҥэлии хамсаата. Л. Попов
Хаардаах куйаар устун үрүҥ эһэлэр мээмэйдииллэр. МЛФ АҮө
Хаамыы эһэтэ көр хаамыы. Ити кэнниттэн кэпсэтии хаамыы эһэтин тула эргийбэхтээн ааста. Н. Заболоцкай
Хагдаҥ эһэ көр хагдаҥ. [Булчукка] Сүүрэр атахтаах барыта Сөһүргэстии түһэн истэ: Дьааҥы тэһии чубукута, Хара тыа хагдаҥ эһэтэ. Эллэй
Бэрт улахан хагдаҥ эһэ тыылыы тэбэн сытар. Эрилик Эристиин
Мотуок солконон нуоҕалдьыйбыт ойуур, дьүдьэйбит хагдаҥ эһэ арҕаһын түүтүнүү, кугдарыйбыт. М. Доҕордуурап
Эһэ бараах көр бараах. Биһиги дьоммут бара сатаан, кустарыгар ханыылаттахтара аатыран, биир эһэ барааҕы кытта икки чөкчөҥөнү өлөрдүлэр. Н. Заболоцкай
Тыһыынча тоҕус сүүс биэс уон сэттэ сыллаахха Улуу арыыга тиэрбэстээх эһэ барааҕы өлөрбүттэрэ. АЛА КК
Кынатын тоһуттаран сүүрэ сылдьар эһэ барааҕы туттулар. «ХС». Эһэ кырыымпата от көр кырыымпа. Оттуур алааспытыгар эһэ кырыымпата от быйыл хойуутук үүммүт. Эһэ мэнээ- гэ — сайынын кыайан уойбакка, эһэ күһүн арҕахха киирбэккэ бэйдиэ барыыта (маннык эһэ дьоҥҥо, сүөһүгэ олус кутталлаах буолар). ☉ Появление поздней осенью медведей-шатунов, не залёгших в спячку (такие медведи очень опасны для людей и домашнего скота)
Күһүн ырбыт, кыайан уойбатах кыыллар арҕахха киирбэттэр. Оннуктар киһиэхэсүөһүгэ олус кутталлаахтар уонна кыһын тоҥон өлөллөр. Итини эһэ мэнээгэ дииллэр. ПАК ЭТ. Эһэ сиир талаҕа — үрүҥ талах диэн курдук (көр талах). Бу тыаҕа эһэ сиир талаҕа хойуутук үүммүт

туохт.
1. Биир кэм эргичийэ, төгүрүйэ хамсаа. ☉ Находиться в состоянии кругового движения, делать вращательные движения, вертеться
Электро-уоту үөскэтэ Эрчим мотуор эргийдэ. Эллэй
Көлөһө тимир эргийэн, Күөрчэх курдук дьэргэйэн, Ситим быаны субуйбут, Сирдир-сирдир охсубут. С. Васильев
2. Тула кулахачый, тула холоруктаа. ☉ Вертеться, вращаться, кружиться
Иирэр эмэгэт, Иттэнэ сытан эрэ, Күөрчэх курдук ытыллан, Күлүгүрүү эргийдэ. П. Ойуунускай
Көмүс манньыат эргийэн дьэргэйэрэ, күн уотугар оонньуура, ама, ким хараҕар куһаҕаннык көстүөй?! Т. Сметанин
Сымыыт бастаан хамсаабакка сытта, онтон сыыйа ытык курдук ытылла эргийдэ. Куорсуннаах
3. Түгэҕиҥ үөһэ буолар гына кулахачый (хол., тыыны этэргэ). ☉ Перевернуться вверх дном, опрокинуться (напр., о лодке)
Тыыта илими бүрүммүтүнэн түөрэ эргийбитэ. И. Федосеев
4. Сытар балаһыанньаҕын уларытан, ойоҕоскунан, тиэрэ сыт. ☉ Вращательным движением или ворочаясь, изменить положение, повернуться, повалиться на бок, спину
Түллэх гынан ойоҕоһугар эргийдэ. Суорун Омоллоон
Сөтөллүбүтэ буолаат, истиэнэ диэки түҥнэри эргийэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Сытан баран уот диэки эргийбитэ, кыыһа куолутунан турар эбит. Н. Заболоцкай
5. Эргиирдэ оҥор (үҥкүүгэ). ☉ Совершать круговые движения, кружиться (в танце)
Арай кылаас иһигэр кыргыттар үҥкүүлээн эргийэ сылдьаллара. Суорун Омоллоон
Вальс тыаһа эҥээрийэр, паара бөҕө эргийэр. П. Тобуруокап
Хайаларыттан да ордук Биэрэлээх Улуута имигэстик эргийэллэр. Куорсуннаах
6. Ким, туох эмэ тула, төгүрүччү хаамп, сырыт, көт. ☉ Двигаться, ходить вокруг кого-чего-л., кружить
[Тогойкин] бүдүрүйтэлээн ыла-ыла, тоҕо эрэ сөмөлүөтүн эргийэ хааман истэ. Амма Аччыгыйа
Дьыбар киэһэ Халлаан хара суора Киһини эргийэ сылдьыбыта. Күннүк Уурастыырап
Гаврил оҕонньор дулҕаны тула эмиэ эргийэр, чэччилиир. М. Доҕордуурап
7. Быһалыы буолбакка, ырааҕынан төгүрүйэн бар. ☉ Обходить, объезжать что-л. кругом, делать крюк
Серёжа сааланы кытыытынан эргийэн, кыыс аттыгар тиийдэ. Н. Лугинов
8. Араас сирдэринэн сылдьан, уһуннук айаннаа. ☉ Ехать долго, с заездом куда-л. Куорат суола тугун билэн, Куйаастан, быылтан иэдэйэн, Байкаалабынан эргийэн, Байбал булбута Бэстээҕин. Күннүк Уурастыырап
Этэрээт Мэҥэнэн эргийэн, Тиэхээнниин Майаҕа тиийбиттэр. Эрилик Эристиин
Дьаныардаахтык айанныыра — Киэҥ сирдэри кэрийэрэ: Тандалыыра, Таатталыыра, Кэбээйинэн эргийэрэ. «ХС»
9. Ханна эмэ ыраах баран баран, төннөн кэл, төнүн. ☉ Прийти назад, обратно, вернуться откуда-л. Ол курдук ойуурга саас буолан, Ыраахтан эргийбит ымыылар, Түмсэннэр, дьүөрэлии ыллыыллар. Эллэй
Ыллаа, сэрии хонуутуттан Эргийэн уолбут кээлтин. С. Данилов
Бырастыы, Өлүөнэм, мин, баҕар, Эргийиэм суоҕа эйиэхэ. Дьуон Дьаҥылы
10. Иккистээн эргилин, баар буол, төнүн. ☉ Появляться вновь, наступать (о чувстве, состоянии)
Кырдьыы аас хаһыҥын кэнниттэн Эдэрбит иккиһин эргийбэт. С. Данилов
[Эҕэрдэлиибин эйигин] Хаһан да аны эргийбэт Оҕо саас умнуллубат сылларынан. П. Тобуруокап
Киһи соһумар тапталтан Эдэр сааһа эргийэр. Баал Хабырыыс
11. Уруккугар төнүн, чөлгөр түс. ☉ Приходить в прежнее состояние, восстанавливаться
Сэрии бүттэ. Тиһэх тэргэн ньим барда. Сир үрдүгэр Эйэ кэмэ эргийдэ. Күннүк Уурастыырап
Бүлүү балым баайа бэйэтин эйэлээх оҕолорун дэлэйдик иитэр күнэ эргийиэ. П. Филиппов
12. Буол, кэл, саҕалан (хол., дьыл, суукка кэмин этэргэ). ☉ Настать, начаться, наступить, вернуться (напр., о времени года, суток)
Сүөгэй астыы дьэгдьитэр Сөрүүн киэһэ эргийдэ. Күн Дьирибинэ
Үрүҥ көмүс күннэрдээх Үтүө сайын эргийдэ. И. Эртюков
Сандал саас эргийдэҕинэ, халыҥ кэлгиэтин хайыта тыыллан, көҥүл көрүлүү устара буолуо. П. Филиппов
13. Тымырынан сүүрүгүр (хаан эргиирин туһунан). ☉ Циркулировать в сосудах (о кровообращении)
Сэмэн хаана тымырынан аанньа эргийбэтиттэн, бааһа түргэнник оһон биэрбэтэҕэ. Н. Якутскай
14. Кимиэхэ, туохха эмэ хайа эмэ өттүгүнэн буол, хайыс. ☉ Поворачиваться, оборачиваться какой-л. стороной к кому-чему-л.
Күөл диэки эргийэн көрбүтүм: били оҕонньорум тыыннааҕар миинэр тыытын түгэҕэ эрэ маҥхайан сытар. Н. Неустроев
[Ананий] туох тыаһай дии санаан, оҕуһун диэки эргийэн көрдө. М. Доҕордуурап
[Таня] түргэнник көхсүнэн эргийэ охсубута. Н. Лугинов
15. Атын хайысханы ыл, уларый (дьыала, түгэн туһунан). ☉ Принимать иное направление, превратиться во что-л., обернуться чем-л. (о делах, событиях)
Власий Порфирьевич мааҕын мунньахха кэлэригэр дьыала маннык эргийэн тахсыа диэн өйүгэр да оҕустарбатаҕа. Н. Лугинов
Дьыаланы кини итинник эрэ эргийиэ дии санаабатаҕа. Н. Заболоцкай
Дьыала итинник эргийэн тахсыа диэн ким толкуйдаабыта баарай. Г. Нельбисова
△ Билиҥҥи туруккуттан атыҥҥа уларый. ☉ Превращаться во что-л. иное, переходить в другое состояние
Биир сарсыарда халлаан сырдаабата, хараҥанан эргийдэ. ПЭК СЯЯ
Тымныытынан, тыалынан эргийбит сир. ПЭК СЯЯ
16. Тугу эмэ бүтэйдээ, күрүөлээ. ☉ Обносить что-л. изгородью, забором
Кэбиһиилээх оту тоһоҕо эбэтэр сигэ күрүөнэн эргийэллэр. АЭ ӨӨКХ
17. кэпс. Өлбүт киһи уҥуоҕун тут, күрүөлээ. ☉ Устанавливать надгробие, памятник на могиле, обносить её оградой
Сэмэнчик аҕатынаан Маачаҕа тиийэн ийэтин уҥуоҕун маһынан эргийбиттэрэ, остоолбо туруорбуттара, ылтаһынтан сулус быһан саайбыттара. Н. Якутскай
Саһааннаах [киһи аата] лөчүөк уҥуоҕун эргийэргэ алта уон сүүһү ылбыт сурахтааҕа. Эрилик Эристиин
Мин аҕам уҥуоҕун тимиринэн үчүгэй гына эргийэр санаалаах этим. Далан
Эбээ, уҥуоххун булбатым — Эргийбэтэх эбиттэр. Н. Дьяконов
18. көсп. Биир туох эмэ туһунан өрүү санаа, ол туһунан кэпсэт, санаа аалыыта оҥоһун. ☉ Вращаться, крутиться вокруг какой-л. одной темы (напр., о разговоре)
Лариса Александровна санаата сарсын Өлөксөөс мантан барарын тула эргийэрэ. Н. Якутскай
Кинилэр кэпсэтэр кэпсэтиилэрэ кыһыны хайдах кыстыах муҥнарын тула эргийэр. «ХС»
♦ Мэйиитэ эргийэр (иирэр) көр мэйии. [Нүһэр Дархан:] Дархамсыйар илин эҥээрдэр Мин хатан кымыспыттан мэйиилэрэ эргийэн Кытаанахтык утуйуохтара… Дьэ, оччоҕо… И. Гоголев
Мэйиитэ эргийэн дөйүөрэ сыһа-сыһа күөх окко олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тиэрэ эргий көр тиэрэ. Кыыс Хотуну аны киниттэн кистиир буолбуттар, бары барыта тиэрэ эргийдэ. А. Сыромятникова
Аҕа табаарыһым туһунан олус билэбин дэнэр курдугум да, онтум тиэрэ эргийэн таҕыста. «Кыым»
Төбөтө эргийэр көр төбө. Киһи төбөтө Эргийиэ суохтаах Кыайан өрөгөйдүүр да күҥҥэ. Софр. Данилов
Таба итинтэн төбөтө эргийбитэ, киэбиримтэҕэй буолбута. Эвен фольк. Тураах хайҕанан, төбөтө эргийдэ, Тыына хаайтарда, дэлби үөрдэ. И. Крылов (тылб.). Эргийдэххинэ — иэччэҕиҥ эчэйдин (эмтэрийдин), хайыстаххына — хаалдьыгыҥ хайыннын — букатын бар, аны хаһан да төннүмэ. ☉ Уходи безвозвратно, покинь навсегда (букв. [если] повернёшься — пусть вертлюг твой ломается, [если] оглянешься — пусть шейный позвонок твой раскалывается)
«Эргийдэрбин — Иэччэҕим эмтэрийдин, Хайыстарбын — Хаалдьыгым хайыннын! Улуу дьон, туһунан сылдьыҥ! Куттаннымхорҕоотум!» — диэн баран, соҕотохто күлүпүс гынан хаалла. Ньургун Боотур
Эргийэн көрдөрбүн — Иэччэҕим эмтэрийдин, Хайыһан көрдөрбүн — Хаалдьыгым хайыннын!!! П. Ойуунускай
Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ (сөмүйэ үрдүгэр үстэ) эргийбит (киһи) көр эрбэх. Тойон киириилээх-тахсыылаах, эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийэр уол оҕо бэрийэр бэрдэ — үлэһиттэригэр сыһыана үчүгэйэ. Күрүлгэн
Эргийэр киинэ көр киин II. Кэллэҕим бу аата, дьэ кэрэ Ийэ сир эргийэр киинигэр. Күннүк Уурастыырап
Сир ийэ эргийэр киинэ, Аан дойду туллубат тутааҕа — Аҕыс сүүс сылга Аарыгыран сайдыбыт Улуу Москва Уһун үйэлэргэ Уруй-айхал буоллун!!! С. Зверев. Эргийэн кэбис — тугу эмэ оҥоруох буолан эрэннэрэн баран толорума, аккаастан. ☉ Обещав сделать что-л., не выполнить, отказаться от обещания. Онон мин Күндэлэйдиин сырса оонньуу сылдьан чаһыбын сүтэрбитим, уон солкуобай сүүйүүбүн эмиэ эргийэн кэбиспитэ. Н. Габышев
Бу дьоннор туһаныытын туһанан бараннар, эргийэн кэбиһиэхтэрин эмиэ сөп. М. Попов
Кинигэ уларсыах буолан баран, эргийэн кэбистэ. НАГ ЯРФС II
Эргийэр (эргичийэр) иэччэҕэ көр иэччэх. Ону баара Хор бу — Иннинэн сирэйдээх, Эргийэр иэччэхтээх, икки атахтаах …… Сидьиҥ өлүү курдук Ситэн туран сиэтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Төбөтө эргийэр көр төбө
Утуйаан [киһи аата] үөрбүччэ Төбөтө эргийдэ. С. Данилов
Сиэллээхэп төбөтө эргийдэ, Иэдэһэ, кулгааҕа итийдэ. С. Васильев
ср. др.-тюрк. егир ‘окружать, обходить; вращать, кружить’, уйг. эргимэк ‘следовать; кружить, парить’, монг. эргэх ‘кружиться, вертеться’