и. д. от чабылан= хвастовство, бахвальство.

и. д. от киһиргээ = хвастовство, бахвальство.

прил. 1. (искренний) аһаҕас майгылаах, аһаҕас, туруору; откровенный человек аһаҕас майгылаах киһи; откровенное признание аһаҕастык билинии; 2. (очевидный) кистэлэ суох, көстөн турар; откровенное бахвальство кистэлэ суох киһиргэнии.

I подр. звуку, напоминающему короткое резкое щёлканье; саа сомуога чап гынна резко щёлкнул курок ружья; этэн чап гыннар= перен. быстро сказать что-л. (кстати, к месту).
II хвастовство, бахвальство; чап көмөлөспөт , киһиргэс эппэт погов. бахвальство не поможет, хвастовство не прибавит.
III уст. дальний, далёкий; чап дойду дальняя сторона; чап айан дальний путь; чап сиргэ барда он уехал Далеко.

I довольно большой; значительный (по величине); обургу уолаттар довольно большие ребята; обургу күөл довольно большое озеро.
II частица 1) усил. выражает восторженно-почтительное отношение к высказываемому: тымныы обургу морозище; кини обургу он славный малый; кыһын обургу матушка-зима; бириэмэ обургу всемогущее, всевластное время; 2) с личн. мест. 1-го л. выражает бахвальство: биһиги обургулар мы такие молодцы; мин обургу я такой молодец, я такой хороший.

сыһ.
1. Бүтүннүүтүн, араартаабакка (өрө көтөҕөн таһаар). ☉ Не разделяя на части, целиком
Дэбдэччи көтөҕөн ыламмын санныбар быраҕынан кэбистим да хаампытынан бардым. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Өрө көтөҕүллүүлээхтик, киэн тутта, киһиргэнэ (тутун, кэпсээ). ☉ Воодушевленно, проявляя некоторое легкомыслие, бахвальство
Миитэрэй, күөдьаа буолан, кыстыкка отделение үчүгэй ситиһиилэрдээҕин дэбдэччи соҕус кэпсээн барбыта. В. Яковлев

частица модальная 1) употр. с прил., усиливает признак или качество предмета: уһун бэйэлээх длиннейший; эдэр бэйэлээх молоденькая; эриэккэс бэйэлээх чудеснейший; кыра бэйэлээх малюсенький; 2) с указ. мест, обозначает такой хороший; такой; итинник бэйэлээх киһи такой хороший человек; ол бэйэлээх тугу оҥордо ? что он такое сделал?; ханнык да бэйэлээх уустук боппуруоска эппиэттиир он отвечает на любой сложный вопрос; 3) с гл. выражает усиление действия: буорах сытын билбит бэйэлээхпин я пороху изрядно понюхал; барыах бэйэлээх буолбатах он ни за что не идёт, он никак не идёт; 4) выражает положительное отношение говорящего с оттенком восхищения: оннооҕор кини бэйэлээх алҕаһаабыт даже он (такой опытный, умный) ошибся; 5) с личн. мест. 1-го л. выражает бахвальство, иногда с шутл. оттенком: мин бэйэлээҕи ким кыайыай ? кто же победит меня такого? # туох бэйэлээх ? а) и что такое?; туох бэйэлээх буолла ? и что же такое случилось?; б) и что за...?; туох бэйэлээх үчүгэй оҕотой и что за хороший ребёнок!; туох да бэйэлээх в отриц. оборотах никто; ничто.

I
тыаһы үт. т. Кылгас хатан тыас. ☉ Звукоподражание короткому резкому щёлканью
Чап-чап чапчыйан Чахчы кини сатыыр. Болот Боотур
Киэһээҥҥи нууралга чап-чап чаҥыйар өтүйэ-кыстык тыаһа …… Дьулустаан санаатыгар күндү, дууһатыгар чугас. Э. Соколов
Таммах, таммах, Модун күүстээх таммах, Аа-дьуо, биир-биир Чап-чап Таммалаан, Хайа саҕа мууһу Халааҥҥа кубулутар. «Кыым»
ср. др.-тюрк. чап-чап ‘резкие отрывистые звуки, щелчки; щёлканье кнутом’, кирг. чап ‘шлёп’
II
1. аат. Киһиргээһин, киһиргэнии, дэбдэҥ быһыы. ☉ Хвастовство, бахвальство, гонор
Ити барыта сымыйалара, чаптара! А. Сыромятникова
Киһи кыһыйыах, тугун чабай, Куһаҕаны тоҕо билгэлиирий! М. Тимофеев
2. даҕ. суолт. Киһиргэс, дэбдэҥ, чабыламтаҕай. ☉ Хвастливый, нескромный. Бастаан кэллэхпинэ, мин хотугу үөрэхтээх дьон ортотугар Эллэйи, Чаҕылҕаны билэбин диэн улахан чап киһи диэн сураҕырбытым. Н. Габышев
[Түөтэкээн] Сур күүдээх, эйигин, Субу да бэрдимсик, чап тыллаах Мэҥиэмсэх бэйэҕин, Бэл диэтэр, мас сохсо хамсаппат? А. Абаҕыыныскай
Кураанах чап тыллааҕар топпут ис, киэһэ аһыырдаах быдан ордук. «ХС»
♦ Чаба чабычах саҕа — киһиргэс, дэбдэҥ. ☉ Хвастунишка
Тутум саҕа бэйэтэ чаба чабычах саҕа. Ф. Постников
ср. др.-тюрк. чав, чаб, алт. чап ‘слава, известность, молва’, чув. чап ‘величие’, узб. чап ‘ложь, хвастовство, обман’
III
даҕ., эргэр. Ыраах баар, ыраах. ☉ Дальний, далёкий
Чап дойду. ПЭК СЯЯ
Чап айан. ЯРС

I
даҕ. Олох кыра буолбатах, син улахан. ☉ Довольно большой, значительный (по величине)
Икки обургу уол тыаттан мас сүгэн киллэрэн, мастаан чакыйдылар. А. Софронов
Саҥардыы бачча этэ, обургу киһи буолан тоотойон эрэр дии. Амма Аччыгыйа
Уол талах иһиккэ соторутааҕыта аҕай бултаммыт үс обургу балыгы көтөҕөн мадьалытан киллэрдэ. Н. Лугинов
ср. монг. абургу ‘огромный, большой’
II
күүһ. эб.
1. Кими, тугу эмэ сөҕө-махтайа киэн туттууну бэлиэтиир. ☉ Выражает восторженно-почтительное отношение к кому-чему-л.. Ньургун Боотур обургу, оччону истэн баран туруох киһи буолуо дуо. П. Ойуунускай
Ол икки ардыгар борохуот обургу тулутуо дуо, уһуга биллибэт кумах хайалаах сиргэ тиийэн кэлбитэ. И. Никифоров
Тыраахтар обургу, тыаһаанууһаан лаһыгырайан, Лоҥкууда хоту сиһин уһугуннарбыта. М. Доҕордуурап
△ Толло сүгүрүйэр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает робко-почтительное отношение к кому-чему-л.
Кырдьыы, сорсуйуу, эмэҕирии обургу улам ыга ылан иһэр ээ. Н. Лугинов
Аан быдаан туманын бүрүнэн, ахсынньы ый обургу хабыалас тымныынан хабылынна. М. Доҕордуурап
Ол да буоллар куттал обургу дьону тыаҕа кыйдаабыта. Н. Заболоцкай
2. Сөбүлээбэт, ахсарбат сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает неприязненно-пренебрежительное отношение говорящего к кому-л.
Эчи, кинилэр обургулар харахтара туолбатын эриэхсит! Н. Якутскай
Ол иһин, кини обургу, үөнэ-күрдьэҕэтэ баппакка, ити былыр үйэҕэ ааһан хаалбыты түбэһиэх ахтар бэйэлээх буолсу дуо? Н. Лугинов
Ол эһиги обургуларга туох үргүөрэ үргүйдэ? И. Семёнов
3. Хайгыы, астына санааһыны көрдөрөр (бэйэни эбэтэр атын киһини). ☉ Выражает одобрительное отношение говорящего к кому-л. «Ол обургулар билбиттэрэ буолуо эбээт», — Үрэкиин сэргии олордо. Болот Боотур
Дьэ, кинилэр обургулар олоҥхо сырыытын курдук сырыылаах буоллахтара дии, тиийэн кэллилэр. Н. Тарабукин
△ Мин, биһиги диэн солбуйар ааты кытта бэйэни дэбдэтиниини, киһиргээһини көрдөрөр. ☉ С личными местоимениями я, мы выражает бахвальство, хвастовство
Бэйи, биһиги даҕаны быыһын-ардын булан сылдьар обургулар буолуохпут. М. Попов
Биһиги обургулар хайыы-үйэҕэ бүтэрбиппит. «ХС»
ср. монг. абургу ‘чудовище, изверг’

эб.
1. Араас даҕааһын ааттары, даҕааһын суолтатыгар туттуллар тыллары кытта предмет чопчу бэлиэтин, хаачыстыбатын эмоциональнайдык күүһүрдэр. ☉ Служит для эмоционального усиления конкретного признака предметов, употребляясь с различными прилагательными и словами, выступающими в их значении
Нап-нарын, быычыкаа бэйэлээх, эдэркээн кыыс сүүрэн кэллэ. «ХС»
Төгүрүк иһигэр будьурхай бэйэлээх эрбэһин үүнэн лөглөйөн тахсыбыт. Р. Кулаковскай
Ыкса кэлэн баран өйдөөн көрбүтүм, хата, тэптиргэ туһахха маҥан бэйэлээх иилиллэн биэтэҥнии турар. Р. Баҕатаайыскай
Хайа, уонна, сибиинньэтэ диэн, кууруссата диэн, быһата, быр бааччы бэйэлээх ыал. Р. Кулаковскай
Айыы бэйэлээх айылҕам Маннык муҥутуур уйгутун Муҥур үйэбэр көрбөтүм. И. Чаҕылҕан
△ Бу суолтаҕа сорох күүһүрдэр суолталаах (диэн, хаан, да уо. д. а.) эбиискэлэри кытта сэргэстэһэр. ☉ В значении 1 сочетается с некоторыми усилительными частицами (диэн, хаан, да и т. п.)
Хаҥас болкуонтан хотун хаан бэйэлээх, толуукан диэн быһыылаах дьахтар үөһэттэн таҥнары кини диэки көрөн олороро. Н. Лугинов
Эриэккэс түүлээҕи үөскэтэҥҥин Эҥинэ да бэйэлээхтэри Иҥэринэн турдаҕыҥ диэммин, Эт сүрэҕим эймэнийдэ. С. Зверев
△ Курдук диэн эбиискэлээх ааттары, тэҥниир холбоһуктары кытта эбэтэр ити эбиискэ түспүт түбэлтэтигэр тэҥниир суолта дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с именами, сравнительными оборотами с частицей курдук, или при опущении данной частицы, приобретает оттенок сравнения
Кырынаас курдук бэйэлээх үп-үрүҥ, сүүнэ улахан кыыс ньохолдьуйар. И. Федосеев
Сыҥынаҕы өрө аспыт курдук бэйэлээх баай тайҕа толомон көтөрө улуутук туттан, хааман дуодалдьыйара. «ХС»
△ Ардыгар элбэх ахсаан суолтата дэгэттэнэр. ☉ Указывает на то, что речь идет о большом количестве кого-чего-л.
Бу манна, Намҥа, кэлэн баран, гостиницаҕа киирбитим — киһи диэн бэйэлээх үп-үллэҥнэс. И. Федосеев
Кыра кулуупка оҕо бэйэлээх ыга симилиннэ. «ХС»
△ Ыйар, ыйытар, быһаарыылаах, быһаарыыта суох, түмэр, түмэр-буолбат солбуйар ааттары кытта хаачыстыбаны, кээмэйи чопчулаабакка ыйан күүһүрдэр. ☉ С указательными, вопросительными, определительными, неопределенными, обобщительными, обобщительно-отрицательными местоимениями усиливает признак предмета, меру его проявления путем абстрактного указания
Ити бэйэлээх үөрэхтээх, үтүө киһиэхэ эргэ тахсыа буоллаҕа. П. Ойуунускай
Ханнык да бэйэлээх улуу артыыс сыанаҕа сырыы ахсын, долгуйа-долгуйа тахсар дииллэр. Софр. Данилов
Бу алдьархайдаах сэриигэ төһөлөөх маннык бэйэлээхтэр эчэйэн төнүннүлэр. Н. Заболоцкай
Биллэн турар, итинник бэйэлээх кэрэ кыыс сүрэҕин туппут уол уһулуччу дьоллоох буолуоҕа. «ХС»
Хайа бэйэлээх хатан сүрэхтээх дьахтар көстөн, бар дьон дьулайар сүөһүтүн атыыр оҕуһу быалыы-туһахтыы туруой? С. Федотов
△ Быһаарыы буолбут аат туохтуурдары кытта хайааһын оҥоһуллар тэтимин, кыаҕын эмоциональнайдык күүһүрдэр. ☉ С формами причастий, выступающими в роли определения, выражает эмоциональное усиление действия в плане его силы и частоты совершения
Кэлбит-барбыт бэйэлээх Кирилэлиир биэлсэри: «Кэрэ киһи!»— диэбиппин, «Киһи бэрдэ буолуоҕун — Киһиргэһэ бэрт», — дииллэр. С. Данилов
Мунуон сатаммат, туома, бу үрэх тардыыта кини билэр бэйэлээх дойдута буоллаҕа. «ХС»
Киһи тылын истиэх бэйэлээх уол буолбатах. «ХС»
2. Кэпсиирэ буолар, кини састаабыгар киирэр аат туохтуурдары кытта хайааһыны экчи бигэргэтии сиэринэн күүһүрдэр. ☉ С глагольными формами, выступающими в роли сказуемых или в их составе, выражает усиление действия со значением категорического утверждения
Биһилэҕи, ытарҕаны Билиммэтэх бэйэлээх. Күннүк Уурастыырап
Кыыһа күүс үлэҕэ сыратын эһэрин сэмэлии сатыыр да, эдэр эт-хаан истиэх бэйэлээх буолбатах. У. Нуолур
Өскөтө, миигин үлэ биир идэтигэр үөрэппиттэрэ буоллар, ама, үлэлээбэт, баһылаабат бэйэлээх буолуо этим дуо? «ХС»
Ол иһин, кини обургу үөнэ-күрдьэҕэтэ баппакка, ити былыр үйэ ааһан хаалбыты түбэһиэх ахтар бэйэлээх буолсу дуо? Н. Лугинов
3. Аат тыллары, сорох сирэй, ыйытар, быһаарыыта суох, түмэр буолбат солбуйар ааттары кытта этиллэр предмеккэ ытыктаан, үрдэтэн, сөҕөр-хайгыыр дэгэттээх сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ С именами существительными, некоторыми личными, вопросительными, обобщительно-отрицательными местоимениями выражает почтительно-уважительное, возвышенное отношение говорящего к предмету речи с оттенком восхищения
Киһини ыҥырар-тардар, сүрэҕин сүүйэр эҥин араас сирдэр Орто Халыма бэйэлээххэ кэмнээх буолуохтара дуо? Н. Заболоцкай
Оҕо санаатын билбэккэ эрэ кэлэн, эн бэйэлээххэ тыл таһаара сылдьыам дуо. А. Софронов
Күн уотунан күүстэнэн, Этиҥ уотунан эрчимнэнэн, Эһиги бэйэлээхтэр Үөрэх бөҕөнү үрдэтиҥ! С. Зверев
Үлэлээбэт дуу: кини бэйэлээх тоҕо тыаһа-ууһа иһиллибэтий? Софр. Данилов
Кинилэр бэйэлээхтэр кэрэ саас самаан сайыны аһаран, көмүс күһүн күрэниэр диэри күрэхтэспиттэр. Г. Колесов
Кэнэҕэһин даҕаны Ким да бэйэлээхтэн Кэхтибэт кэскиллээх …… Улуу дьон обургулар эбиттэр. «ХС»
4. Мин, биһиги диэн сирэй солбуйар ааттары кытта арбанан-киһиргэнэн этиини көрдөрөр. ☉ С личными местоимениями в 1-м лице выражает бахвальство говорящего
[Арыгы] Мин бэйэлээх Саалаах киһи харабылланан Дойду аайы чохчолонорум, Сир аайы кыстанарым. С. Зверев
Мин бэйэлээҕи, өллөхпүнэ даҕаны үөн-көйүүр сиэ суоҕа. П. Ойуунускай
Биһиги бэйэлээхтэри Буулдьа булара, Сибиниэс да Ситэрэ биллибэт. А. Софронов
△ Синонимнаһар диэтэх эбиискэни кытта сэргэстэһэн, бу суолтата күүһүрүөн сөп. ☉ Может сочетаться со своим синонимом — частицей диэтэх, еще более усиливая значение 4
Мин диэтэх бэйэлээх килбиэннээх киэҥ иэним итиннээҕэр буолуоҕу уйан уһаарар оҥоһуулаах. Н. Павлов
5. Саҥарааччы үгэргээн-күлэн, сөбүлээбэккэ этэрин көрдөрөр. ☉ Выражает иронию, отрицательное отношение говорящего
Ээ, оттон аҕалбакка, кини бэйэлээх [Микиитэ уол] туох улахан наадаҕа кэлбит үһүө? Амма Аччыгыйа
[Сайсары:] Тоойуом, мунчаарыма, — бу бэйэлээх өлөн куотуом суоҕа. Суорун Омоллоон
Тахсан ити бэйэлээх эһэҕэр көһүн, күтүөр! Амма Аччыгыйа
Бардаххына бар! Маннык бэйэлээх Баарысынаттан матан Маккыраччы ытыахпыт Пакаа биллибэт! П. Тобуруокап
Чэй! Бу бэйэлээх тиэйии оккун сүөкээбэккэҕин итиннэ даллайан туруоҥ дуо?! Софр. Данилов
◊ Маа (мааҥы, мааҥыа) бэйэлээх — үтүө бэйэлээх, кэрэ. ☉ Такой хороший, прекрасный
Байбал маа бэйэлээх хапхара куударатыттан, дьүдьэх оҕо ньуолах аһын курдук, сип-синньигэс күүкэнньик буолбут аҕыйах түү хаалбыт этэ. Д. Кустуров
Мааҥы бэйэлээх хатыҥ чараҥым сэбирдэҕин тугу да тулуппатах, тимир тиистэммит аһыҥа супту уулаабыта, тэһитэ кэбийбитэ. Н. Босиков
Маа эрэ бэйэлээх биэбэкэйбин былдьаттахпын. Ньургун Боотур
Бии мааҥыа бэйэлээх Үрүҥ Аар тойонтон үөскээн баран, Туох маннык тостутуора чугуччу түспүт бэйэтэй?!! П. Ойуунускай