сущ
киһиргээһин

с. киһиргээһин, киһиргэнии, чабыланыы.

с. 1. (пристрастие к щегольской одеясде) маанымсыйыы, киэргэнии; 2. (хвастовство) киэмсийии, киһиргээһин.

туохт. эб. Этиллэр предмети үрдэтэн, дэбдэтэн сыһыаннаһыыны көрдөрөр (үгүстүк солб. аат кытта тут-лар). ☉ Служит для подчеркивания превосходства, возвышения предмета речи (употр. преим. с мест.)
[Ойуунускай] улам уоҕуран-күүһүрэн, уот курбуу тыллары дэхси-дэгэт түһэртээн, этэн-эпсэн киирэн барда эбээт, кини диэтэх уол оҕо барахсан. Амма Аччыгыйа
Харытыан Киппирийээнэбис бу уон үстээх уолуттан улуу-дьаалы бэйэтэ ааттаһардыы, көрдөһөрдүү туттара, кини диэтэх киһи Викторга өссө ньыла түһэ сылдьар курдуга. Л. Попов
Күтэр Кэбийэн кэбигирэттэ: Икки өттүнэн тибиирдэ - Манчаары от батаһы, Ол диэтэх сытыы кылыһы. С. Данилов
△ Сирэй солбуйар аат бастакы сирэйин кытта бэйэни дэбдэтинии, хайҕаныы, ардыгар, киһиргээһин дэгэттэнэр. ☉ Употребляется с личными местоимениями 1-го лица, имеет оттенок самовозвышения, самовосхваления, редко - бахвальства
Өстөөх Билигин киирбит Бэстилиэнэй күүһүн Биһиги диэтэх дьон, кэннибитинэн чугуйбакка Кэйгэллээн иһиэххэ, Толлон турбакка Тоһута охсон иһиэххэ! Саха фольк. [Ньургун Боотур:] Мин диэтэх киһи истэн баран сытыахпын сатаммат. Ньургун Боотур
△ Ардыгар бэйэлээх диэн эбиискэни кытта туттуллан суолтата ордук күүһүрэр. ☉ Употребляясь с частицей бэйэлээх, иногда приобретает оттенок усиления
Биһиги диэтэх бэйэлээхтэр, Билэр-көрөр муҥутааммыт, Орто туруу дойдуну Олоҕун булларбат буолуохпут дуо? П. Ойуунускай

I
тыаһы үт. т. Кылгас хатан тыас. ☉ Звукоподражание короткому резкому щёлканью
Чап-чап чапчыйан Чахчы кини сатыыр. Болот Боотур
Киэһээҥҥи нууралга чап-чап чаҥыйар өтүйэ-кыстык тыаһа …… Дьулустаан санаатыгар күндү, дууһатыгар чугас. Э. Соколов
Таммах, таммах, Модун күүстээх таммах, Аа-дьуо, биир-биир Чап-чап Таммалаан, Хайа саҕа мууһу Халааҥҥа кубулутар. «Кыым»
ср. др.-тюрк. чап-чап ‘резкие отрывистые звуки, щелчки; щёлканье кнутом’, кирг. чап ‘шлёп’
II
1. аат. Киһиргээһин, киһиргэнии, дэбдэҥ быһыы. ☉ Хвастовство, бахвальство, гонор
Ити барыта сымыйалара, чаптара! А. Сыромятникова
Киһи кыһыйыах, тугун чабай, Куһаҕаны тоҕо билгэлиирий! М. Тимофеев
2. даҕ. суолт. Киһиргэс, дэбдэҥ, чабыламтаҕай. ☉ Хвастливый, нескромный. Бастаан кэллэхпинэ, мин хотугу үөрэхтээх дьон ортотугар Эллэйи, Чаҕылҕаны билэбин диэн улахан чап киһи диэн сураҕырбытым. Н. Габышев
[Түөтэкээн] Сур күүдээх, эйигин, Субу да бэрдимсик, чап тыллаах Мэҥиэмсэх бэйэҕин, Бэл диэтэр, мас сохсо хамсаппат? А. Абаҕыыныскай
Кураанах чап тыллааҕар топпут ис, киэһэ аһыырдаах быдан ордук. «ХС»
♦ Чаба чабычах саҕа — киһиргэс, дэбдэҥ. ☉ Хвастунишка
Тутум саҕа бэйэтэ чаба чабычах саҕа. Ф. Постников
ср. др.-тюрк. чав, чаб, алт. чап ‘слава, известность, молва’, чув. чап ‘величие’, узб. чап ‘ложь, хвастовство, обман’
III
даҕ., эргэр. Ыраах баар, ыраах. ☉ Дальний, далёкий
Чап дойду. ПЭК СЯЯ
Чап айан. ЯРС

хвастаться несов. чем киһиргээ, киһиргэн, чабылан.

сов. кем-чем, разг. киһиргээ, киһиргэн, чабылан.

сов. кем-чем, разг. киһиргээ, киһиргэн, чабылан.

I
даҕ. Олох кыра буолбатах, син улахан. ☉ Довольно большой, значительный (по величине)
Икки обургу уол тыаттан мас сүгэн киллэрэн, мастаан чакыйдылар. А. Софронов
Саҥардыы бачча этэ, обургу киһи буолан тоотойон эрэр дии. Амма Аччыгыйа
Уол талах иһиккэ соторутааҕыта аҕай бултаммыт үс обургу балыгы көтөҕөн мадьалытан киллэрдэ. Н. Лугинов
ср. монг. абургу ‘огромный, большой’
II
күүһ. эб.
1. Кими, тугу эмэ сөҕө-махтайа киэн туттууну бэлиэтиир. ☉ Выражает восторженно-почтительное отношение к кому-чему-л.. Ньургун Боотур обургу, оччону истэн баран туруох киһи буолуо дуо. П. Ойуунускай
Ол икки ардыгар борохуот обургу тулутуо дуо, уһуга биллибэт кумах хайалаах сиргэ тиийэн кэлбитэ. И. Никифоров
Тыраахтар обургу, тыаһаанууһаан лаһыгырайан, Лоҥкууда хоту сиһин уһугуннарбыта. М. Доҕордуурап
△ Толло сүгүрүйэр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает робко-почтительное отношение к кому-чему-л.
Кырдьыы, сорсуйуу, эмэҕирии обургу улам ыга ылан иһэр ээ. Н. Лугинов
Аан быдаан туманын бүрүнэн, ахсынньы ый обургу хабыалас тымныынан хабылынна. М. Доҕордуурап
Ол да буоллар куттал обургу дьону тыаҕа кыйдаабыта. Н. Заболоцкай
2. Сөбүлээбэт, ахсарбат сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает неприязненно-пренебрежительное отношение говорящего к кому-л.
Эчи, кинилэр обургулар харахтара туолбатын эриэхсит! Н. Якутскай
Ол иһин, кини обургу, үөнэ-күрдьэҕэтэ баппакка, ити былыр үйэҕэ ааһан хаалбыты түбэһиэх ахтар бэйэлээх буолсу дуо? Н. Лугинов
Ол эһиги обургуларга туох үргүөрэ үргүйдэ? И. Семёнов
3. Хайгыы, астына санааһыны көрдөрөр (бэйэни эбэтэр атын киһини). ☉ Выражает одобрительное отношение говорящего к кому-л. «Ол обургулар билбиттэрэ буолуо эбээт», — Үрэкиин сэргии олордо. Болот Боотур
Дьэ, кинилэр обургулар олоҥхо сырыытын курдук сырыылаах буоллахтара дии, тиийэн кэллилэр. Н. Тарабукин
△ Мин, биһиги диэн солбуйар ааты кытта бэйэни дэбдэтиниини, киһиргээһини көрдөрөр. ☉ С личными местоимениями я, мы выражает бахвальство, хвастовство
Бэйи, биһиги даҕаны быыһын-ардын булан сылдьар обургулар буолуохпут. М. Попов
Биһиги обургулар хайыы-үйэҕэ бүтэрбиппит. «ХС»
ср. монг. абургу ‘чудовище, изверг’

I
туохт. Сири хаһан ууну атын сиргэ ыыт, көһөр. ☉ Рыть канавы, траншеи для спуска воды из водоёмов
Онно былыр улуу күөл баарын нэһилиэк дьоно бүтүннүү мустан хороннор ааттаах ходуһаны таһаарбыттар. Амма Аччыгыйа
Чооруона тиэргэнин чалбаҕын хорон куурда оҕуста. У. Нуолур
[Сибэниэ чилиэннэрэ] кыһын ходуһаларыгар хаар типтэрэллэр, …… саас уу халыталлар уонна хороллор, массыына сылдьар сирин ыраастыыллар, отторун күрүөтүн курулууллар. «ХС»
II
даҕ. Түргэнник бүтүмтүө, баранымтыа (үксүгэр аһы этиллэр). ☉ Быстро расходующийся (о пище, продуктах). Паачыкалаах чэй ордук хор, бараммыта эрэ баар буолар
□ Хор ас. ЯРС
ср. др.-тюрк. хор ‘убыток’
III
саҥа алл.
1. Сөҕүүнү дьиктиргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает изумление, удивление говорящего (смотрящего)
Хор, ол курдук Өлүөнэ өрүһүм күн ортотун саҕана оттуун-мастыын күлэр, оонньуур! Суорун Омоллоон
Хор, куһаҕан, сут дьыл моҕотой киһиттэн куттаммат дииллэрэ кырдьык эбит буоллаҕа. И. Гоголев
«Хор, бу булчут киһи быһыыта», — дии-дии Николай Гаврильевич киһитин куһун ылан ыараҥнатта. П. Филиппов
2. Саҥарааччы үөрбүтүн көрдөрөр. ☉ Выражает радость говорящего
[Ыстапаан этин таһа сылдьан:] «Хор, бургунаспыттан алта буут тахсыыһык ээ, ама наадабын толунаа инибин», — диэн үөрэ санаата. А. Софронов
Хор, быраастар барахсаттар эмтииллэрэ үчүгэйэ бэрт буолан киһи оҥорон эрэллэр. М. Доҕордуурап
Хор, син элбэх чубукуну бултаатым. В. Тарабукин
3. Саҥарааччы уордайыытын, кыыһырыытын көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, гнев говорящего
«Хор, Бахсы тойон, кинээс, собус-соруйан баттаанүктээн туран, саас үйэ тухары олорон иитиллибит дойдубун күүһүнэн талаан, уоран хомуһун ходуйан бу кыһалҕалаах дьылга сукка ыытаары гынна, көмүскээ харыһый, көр-иһит!» — диидии талаҕынан туора-маары таһыйар. Саха фольк. Хор, үнүрүүн эһиги дьэҥдьиир оҥороргутугар биһиги уолбутун туоһунан киллэрбит этигит дии, ону бэйэтэ баҕатынан киирбитин курдук санаан, биир киэһэ киирэн наһаа саҥарда. М. Попов
IV
сыһыан тыл
1. Этэр санааны түмүктүүр дэгэттээх бэлиэтээһини, чиҥэтиини эбэтэр түмэн, түмүктээн этиини күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Указывает на степень достоверности сообщения, высказывания (вот ведь; вот, как видишь)
Хор, ити санаабын сайгыччы саҥаран, санаам саппаҕа сайҕанна. А. Софронов
Хор, уруккуну ытыктыыр, итэҕэли тутуһар, аныгылыы иитиигэ буорту буола илик кыыс эбит. Суорун Омоллоон
Хор, субу көтөр оннук өйдөөх буолар эбит. Н. Якутскай
Дьиҥнээх баттыгас хор, ол баар эбит. М. Доҕордуурап
2. Дууһа араас долгуйуутун (дьиктиргээһини үөрүүнү, сөбүлээһини, сөҕүүнү, курутуйууну, муҥатыйыыны, куттаныыны, киһиргээһини, астыныыны уо. д. а.) күүһүрдэри көрдөрөр. ☉ Выражает усиление различных модально-эмоциональных состояний говорящего (удивление, радость, одобрение, изумление, досада, сетование, испуг, хвастовство, удовлетворение и т. п.)
Хор, бу онтуката, ардахтаах дьыл буолан, син тахса сатаабыт эбит дии. Суорун Омоллоон
Хор, түҥэтиэх киһи кэллэ эбээт. П. Ойуунускай
Хор, билии итинник күүстээх! И. Данилов
Хор, син элбэх чубукуну бултаатым! Н. Тарабукин (тылб.)