хаһыс I диэнтэн хай
аата. Уолаттар, ону баара билэллэрэ эрэ матасыыкыл хасыһыыта. У. Нуолур
Оҕо истэригэр бэйэ-бэйэни хасыһыы, баһааҕырдыы, хобугунаһыы саҕа иэдээннээх суол суох. ЧКС ОДьИи
Мин маннык түмүгү баһыылаах диибин, онон сөпсөспөппүн, Бу соруйан хасыһыы. «ХС»

туохт.
1. Кылгас суон маһынан кими-тугу эмэ кырбаа. ☉ Бить тонким стволом дерева, палкой
Бүөтүрүмээски хас биирдии тылын ыарахан сүллүгэһинэн баалкылаан эрэрдии ыардык ньиккиритэн этитэлээтэ. М. Доҕордуурап
Кыыс куруҥаайыларын тала сылдьан, элэтин-былатын барытын киллэрэн, мастаан баалкылаабытынан барда. Айталын
2. көсп., кэпс. Үлтү кириитикэлээн киһи аатыттан аһар. ☉ Раскритиковать кого-л. в пух и прах. Эдэр ааптар талааннаах айымньытын баһыылаах, самнарыылаах тылларынан баалкылаатылар

аат. Кими, тугу эмэ холуннарыы, киртитэн кэпсээһин. ☉ Клевета на кого-л., опорочение кого-л.
Тугу оҥорорго боччумнаахтык сыһыаннаспат буоллаххына, ол аата үлэни баһааҕырдаҕын, оттон үлэ баһааҕырдыыны сөбүлээбэт, иэстэһэр. «ХС»
Мин олус аһара баһыылаах кириитикэҕэ, ону ааһан, баһааҕырдыыга түбэһэ сылдьыбыттаахпын. С. Данилов
Бу бэлиэтээһиннэр норуот тылынан айымньытын үрдүттэн баһааҕырдыы туоратыллан барбытын туоһулаабаттар. СГС СЛКСБ

даҕ.
1. Туох да буолтун иһин эбинэр эрэ өйдөөх харам, харбас. ☉ Стремящийся к наживе во что бы то ни стало, корыстолюбивый
Сомсуулаах баайдар, Собуот күүһүнэн сорох норуот Сототун сиилэтин Солбонутан кэбиһэн, сор суол ойоҕостообуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хапыталыыстар «сомсуулаахтарын», барыыс эрэ иһин олороллорун …… иһин поэт кинилэртэн сиргэнэр, кэлэйэр. АЕЕ ӨӨ
2. Элбэх, өлгөм. ☉ Богатый чем-л., изобильный
«Киэҥ сиринэн тайаан сылдьыбыт дьоҥҥо, эһиэхэ, буоллаҕа дии кэпсээн кэрэтэ, сонун сомсуулааҕа», — Ньукууска Горохов элэккэйдик хоруйдаата. «ХС»
[В. Гольдеров] өлгөм үүнүү, өҥ-быйаҥ сомсуулаах кэмигэр тиийэн эрэр киһи быһыытынан үгүс хоһоону, кэпсээни үрүлүччү сүүрүгүртэр ханнык диэн баҕалаахпыт. «ХС»
3. кэпс. Күүркэтиилээх, баһыылаах. ☉ Раздутый, преувеличенный
[Ыналба:] Мин эйигин ылбатаҕым, атын дьахтары ылбытым буоллар, …… баҕар эмиэ уон икки оҕолоох буолуом этэ. [Кээчэ:] Саатар биир уол, биир кыыс диэбэт. Суора да суох олорон өссө сомсуулаах ээ. П. Ойуунускай
Ол эрээри, барыта эрбии тииһин курдук тэҥ буолуо диэн этэр сомсуулаах буолуо этэ. М. Доҕордуурап

аат., эргэр.
1. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр баайыллар күн, ый уо. д. а. баһыылаах кылырҕас төгүрүк тимирдэр. ☉ Общее название ритуальных украшений на спине шаманского плаща — металлических пластинок в виде круга, изображающих солнце, луну и т. п. [Ойуун:] Күн тулунна, күһэҥэ быһынна
Абааһы уола аһаары адаҕыйда. Суорун Омоллоон. Ойуун арбаҕаһын хааһахтан хостуу сылдьан күһэҥэ тимирин быһан ылан Дьоскуос кистээн кэбиспит. Болот Боотур. Ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр күһэҥэ диэн баайыллар, ону «күн» дииллэр
Өскөтө күһэҥэ быата быстан түстэҕинэ, ойуун өлүөхтээх диэн буолар. КНЗ СПДьНь
2. Халтархайга хаамарга иҥэһэ курдук атахха кэтиллэр тиистээх тимир. ☉ Железный обруч в виде стремени с заостренными концами, надеваемый охотниками на ноги для удобства передвижения по лесу.
3. эргэр. Былыр кыргыһыыга киирэргэ атахха кэтиллэр кыра тимир куйах. ☉ Железный щиток на ногах у древних воинов
Дыгын Ньыкаа Харахсыҥҥа этэр: «Оҕоҥ үчүгэй ытааччы эбит. Онон ити төҥүргэскэ тимир күһэҥэ баар, ону үнтү ыттаҕына, чахчы үчүгэй киһи буолуо». Саха сэһ. I
♦ Күн <хараҕата> туллара, күһэҥэ <быата> быстара буолла (күһэйдэ) — өлөр өлүү, улахан куттал суоһаата, кэрээн, кыһалҕа буолла: былыргы саха итэҕэлинэн, ойуун, кыырар кэмигэр күһэҥэтин быата быһыннаҕына, тута өлөр. ☉ Попасть в критическое положение; оказаться между жизнью и смертью (букв. пришло время отлететь закрепе солнца и оторваться күһэҥэ): по старинному якутскому поверью, если во время камлания порвется шнур от күһэҥэ, то шаман должен умереть тут же на месте
Ийэлээтэр ийэм, аҕастаатар аҕаһым! Дьэ, күн туллара, күһэҥэ быстара буолла, хаарыан сах буолла! Сэрэнэн-сэрбэнэн олор эрэ! Саха фольк. Одун хаан оҥоһуута Улаатан эрэр эбит, Чыҥыс хаан ыйааҕа Ыксатан эрэр эбит. Күһэҥэ быата быстара, Күн туллара күһэйбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Күн туллара, күһэҥэ быата быстара диэн дьэ уолдьаспыт, тааҥкаларбыт үгүстэрэ умайбыттар. ПДА СС. Тэҥн. күнэ хараарда
ср. тюрк. күзүҥү, көҕүҥү ‘зеркало’, тув. күзүҥгү ‘бляхи с лентами (принадлежность для камлания)’