берлога, медвежье логово; эһэ уордаах да, арҕахха сытар посл. грозен медведь, да лежит в берлоге.

прил. эһэ; медвежья берлога эһэ арҕаҕа; # медвежья услуга таҥнары көмө, көмөлөһөбүн диэн алдьатыы.

1) лежащий в берлоге; арҕахтаах эһэ медведь в берлоге; 2) имеющий берлогу; с... берлогой.

разг. 1) неблагоустроенное жильё, халупа; 2) большой дом с хозяйственными пристройками; крепкое богатое хозяйство; 3) логово, берлога; эһэ уора-ҕайыттан тахсыбыт медведь вышел из берлоги.

1) разг. жильё, жилище; помещение; таас уорук каменное помещение; киэҥ уорук просторное жильё; 2) место постоянного пребывания кого-л.; логово, берлога, нора (зверя); булчут уоруга место постоянного пребывания охотника; бөрө уоруга логово волка.

1) иметь жильё, помещение; мас уоруктан = иметь деревянное помещение; 2) иметь место постоянного пребывания; иметь логово, берлогу, нору; иһирик ойуурга уоруктан = устроить логово в чаще.

аат.
1. Сир анныгар эһэ кыстыыр уйата. ☉ Берлога медведя
Эһэ уордаах да, арҕахха сытар (өс хоһ.). Арҕаҕын бүөтүн төлө анньан, эһэ ньылбы ыстанан таҕыстаҕына, ытан хабылыннарарга бэлэмнэнэ туттубутунан, уоскуйан хаалла. Амма Аччыгыйа
Мин эһиэхэ, баҕарар буоллаххытына, ол эһэлэр арҕахтарын көрдөрүөм этэ. Суорун Омоллоон
2. кэпс., көсп. Дьонтон-сэргэттэн күрэнэн, түҥ тыаҕа сири хаһан оҥоһуллубут балаҕан. ☉ Землянка в глухом лесу, где люди скрываются от посторонних глаз. Мичил эһэтэ Доропуун биирдэ күрүөйэхтэр арҕахтарыгар түбэспиттээх
□ Өлүөнэ өрүстэн үс күннүк арҕаа Үтүө сис баара, онно, Арҕах хастан баран, Ас бэлэмнэнэн көрүөм. А. Софронов
3. көсп., сөбүлээб. Кимнээх эмэ саһан-бүгэн олорор сирдэрэ (хол., бандьыыттар). ☉ Логово, логовище, где скрывается кто-л. (напр., бандиты)
Бу сир бандьыыттар арҕахтара буола сылдьыбыт. В. Гаврильева. Тэҥн. ордуу
◊ Өстөөх арҕаҕа — утары сэриилэһэр судаарыстыба бэйэтин сирэ эбэтэр киин куората. ☉ Логово врага
Ити өстөөх арҕаҕын саамай хабайар-хаба ортотугар буолбут көрсүһүү этэ [Платоннаах Максим көрсүһүүлэрэ]. П. Филиппов

1. аат. Кимиэхэ эмэ өстүйбүт киһи, кимниин эрэ өстөспүт киһи. ☉ Тот, кто находится в состоянии вражды с кем-л. [Боккуо:] Маннык олоҕу таҥара өстөөххө да биэрбэтин. А. Софронов
   Ол биэлсэр баайдарга өлөр өстөөх киһи үһү. Амма Аччыгыйа
2. Кимнээҕи эрэ утары сэриилэһэ сылдьар киһи, сэрииһиттэр. ☉ Военный противник, неприятель, враг
   Лесневскай генерал, атын сиртэн өстөөхтөр кэлбэттэригэр эрэнэн, дэриэбинэ таһыгар харабылы күүһүрпэтэх эбит. Эрилик Эристиин
   Биһиги өһөгөйдөөх өстөөхтөн дойдубутун ыраастаан, кыырыктаах кыргыһыынан суолбутун солонон, иннибит диэки бардар баран испиппит. А. Бэрияк
   ♦ Өстөөх арҕаҕа — өстөөх ордуута, саһар сирэ. ☉ Логово врага (букв. вражеская берлога)
   Ити өстөөх арҕаҕын саамай хабайар-хаба ортотугар буолбут көрсүһүү этэ. П. Филиппов. Өстөөх саас — киһи мөлтөөн ылар сааһа (бу сааһы харыстанан аһардахха кырдьыаххар диэри олоруоххун сөп). ☉ Критический возраст, когда организм, перестраиваясь, оказывается уязвимым для множества факторов (проскочив его, можно надеяться на долгую жизнь). Киһи сааһын ортото — өстөөх саас

аат.
1. Олус киэҥ сирдойду. ☉ Очень большая территория, пространство чего-л.
Улуу дойду уораҕайын Уу-чуумпу саба тэнийэн, Айылҕа ийэ бүтүннүү Аҥаарыйа таалбыт курдук... Күннүк Уурастыырап
Муора баһаам үгүс баайы уораҕайыгар кистээн сытыарар. КЗА АҮө
2. Олус улахан, киэҥ-куоҥ тутуу, дьиэуот; ким эмэ баһылаан олорор сирэ-уота. ☉ Очень большое, просторное строение; чьё-л. жилище, обитель
Соҕотох киһи уйата диэтэххэ, бу икки этээстээх дьиэ дьэ обургу соҕус уораҕай эбит. С. Руфов
Сортуохап кулуба киэҥ уораҕайа ордук хараҥаран, тууйан, манна баар дьону ыар санаа ордук ыга ылла. А. Сыромятникова
Ыстаансыйа киэҥ уораҕайдарын кэрийэн көрдөххө, үлэхамнас күргүөмнээхтик бара турар. «Кыым»
△ Ким, туох эмэ хорҕойор, уйаланар сирэ, ордуу. ☉ Пристанище, логово, берлога. Эһэ уораҕайа. Өстөөх уораҕайа
□ Кыайыылаах Кыһыл Аармыйабыт фашист кыыл уордаах уораҕай оҥостуммут Берлин куоратын ылла. Амма Аччыгыйа
Арай онно-манна атыыһыттар уораҕайдара, оскуола, таҥара, балыыһа дьиэлэрэ багдаһаллара. Софр. Данилов

даҕ.
1. Туруору соҕус үрдүк (хол., алаас, күөл эниэтэ). ☉ Отвесный и высокий (напр., о береге озера)
Үҥкүр хайалаах, сүһүөҕэ суох оттоох, мөҥүрээбэт оҕустаах баар үһү (тааб.: төбө). Бу «Соһолоох хадаар» диэн дайды. Анныгар Мурун [сир аата] баар. Ол хаҥас өттө — үҥкүр сирэй, уҥуор өттө хайыр таастар. Болот Боотур
Кини [мас] үҥкүр хайа күн көрөр чабырҕайыгар үүммүтэ. Н. Павлов
2. Кыра күөл. ☉ Маленькое озеро, озерцо
Улахан кураан буолан, Кур Оттоох үҥкүрэ уута уолан, уолбатыйан хойуу, баһар от үүммүт. В. Протодьяконов
Биллэрин курдук, саха дьоно кыра күөллэри үҥкүр диэн ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ. Булчут киһи куталаах тыымпылары, эмпэ кытыылаах үҥкүрдэри көрөрүҥ буолуо, уулара толору дии… ТМ ДК
ср. тув. үҥгүр ‘нора, берлога’, др.-тюрк. үҥүр ‘пещера, грот, полость’