туохт. Күөн көрсүс, күрсүс. ☉ Противостоять, противоборствовать, вступать в поединок
Аһыахтаҥныах иннигэр Арҕахтаах кыылы кытта Адаалаһар аналламмыт [тоҥуспун]. П. Ойуунускай
Биирдэстэрэ анныкы, Биирдэстэрэ үрдүкү буола илигинэ Арахсыспат дьон Адааластахтара буолуо. П. Ойуунускай

аал диэнтэн атын. туһ. Аалыллыбыт сүгэ. Быа быһа аалыллыбыт. Аалыллыбыт алтанныы кылбайар
□ Кини [Хачыгыр] талкытын айгыраабыт кулугута аалыллан, элэйбит сыппах тиистэрэ хабырынан уонна онно эбии арҕахтаах күрдүргэс күөмэйинэн аҕылаан, ынчыктаан биэрэн — бу бары холбоһоннор ыар муусука буоллулар. Эрилик Эристиин
Никита элбэх киһи аалыллан элэйбит түннүк сэҥийэтин ытыһынан имэрийэн ылла, иэдэһинэн сыһынна. Н. Лугинов

көр ырдьыгынаа
Саҥаран-иҥэрэн киирбитэ хайдах эрэ арҕахтаах эһэ, субу ыстанан тураары, ардьыгынаан эрэрин өйдөтөрө. Н. Заболоцкай
Эһэ өлөр өстөөх «маһын» [сааны] көрөөт, ардьыгынаабытынан ойон турда. Р. Кулаковскай. Бүгүн кыыһырбыт Бүгдүччү туттубут, Аһыытын килбэтэн Ардьыгыныы түстэ: «Ар, ар, ар!» Т. Сметанин

сыһ. Дьулуурдаахтык, тулуурдаахтык, санаабыты хайаан да ситиһэр курдук. ☉ Настойчиво, упорно, напряженно (действовать, трудиться и т. д. - с тем, чтобы воплотить задуманное в жизнь)
Бары өрө дьүккүөрдээхтик, күүһү-күдэҕи харыстаммакка үлэлииргэ, онон өһөгөйдөөх өстөөҕү үлтүрүтүүнү чугаһатарга бигэ санааны ылыннылар. И. Никифоров
Арҕахтаах эһэ бааһырдаҕына сырҕана сэтэриирин курдук, фашистскай Германия байыаннай командованиета Берлин куорат иһин дьүккүөрдээхтик кыргыһарга быһаарыммыта. ИИФ УоУоО

даҕ.
1. Ампаарга тутуллубут ампаарга хаһааныллыбыт, ампаарга баар (хол., баай — дуол). ☉ Хранящийся, находящийся в амбаре (добро)
Айахпын өбүгэбин сукка сотторботох Ампаардаах астаахтар — эһиги! П. Тобуруокап
Арҕахтаах эһэ диэн кинилэргэ ампаардаах ас буоллаҕа дии. М. Чооруоһап
2. Үрдүгэр ампаар курдук тутуулаах (киһи уҥуоҕа). ☉ Имеющая надгробное сооружение наподобие амбара (могила)
Силтэһин суол кытыытыгар баар ампаардаах киһи уҥуоҕар туораан таҕыста. Күннүк Уурастыырап
Кини [Сеня Оноев] ампаардаах киһи уҥуоҕар уган кэбиспит ыҥырыы тыллардаах листовкаларын уонна луоһуннарын булан ыларыгар Коляҕа эттэ. Эрилик Эристиин

аат.
1. Ичигэс дойдуларга үөскүүр, дьиэтитиллибит көрүҥэ этин иһин иитиллэр, кылгас хоччорхой түүлээх, сир кырсын силэйэргэ анаммыт кытаанах сэлтэркэй муруннаах, ыыраахтаах туйахтаах үүтүнэн иитээччи. ☉ Свинья (животное)
Сир анныгар сибиинньэ сыата оргуйар үһү (тааб.: арҕахтаах эһэ). Ийэ сибиинньэ килиэккэ иһигэр ходуул үрдүгэр сытара, көхсүн иһиттэн суостаахтык хордургуура. В. Протодьяконов
2. үөхс. Киһини олус чанчарыккын эбэтэр кэрээнэ, суобаһа суоххун диэн үөҕэн этии. ☉ Свинья (ругательство)
Бука, ити нахаал ыллаҕа буолуо. Төрүт карьерист этэ. О, күүстээх гынан баран, уолугуттан ылбыт киһи баар ини!.. Сибиинньэ, эгоист! Суорун Омоллоон
◊ Сибиинньэ иитиитэ т.-х. — тыа хаһаайыстыбатыгар сибиинньэни үөскэтии. ☉ Свиноводство
Сибиинньэ иитиитин уонна сир оҥоһуутун икки сибээһэ сибиинньэ аһылыгын хараахтарынан эрэ буолбакка, ону ааһан кини тэллэх буолар окко наадыйыытынан эмиэ быһаарыллар. ГМФ ССССС. Сибиинньэ таҥарата көр таҥара. Сибиинньэ таҥарата сылга биирдэ эргийэр (тыл ном.)

1. даҕ.
2. Ойуура суох, дэхси, аһаҕас, киэҥ (сир). ☉ Ровный, открытый, широкий (о местности)
   Суоллара куоһаах элгээннэрдээх, уһун синньигэс күөллэрдээх киллэм хонуу устун барар. Н. Якутскай
   Уулаах бөһүөлэгэ Мэндээрики диэн улахан үрэх …… киэҥ хочотун киллэм хонуутугар турар. П. Аввакумов
   Бу эһэ …… хайа адьас сирэйигэр, киллэм сиргэ сымара таас анныгар арҕахтааҕа. И. Федосеев
3. көсп. Туох да мала-сала суох, кураанах. ☉ Ничем не обставленный, пустой
   Ханна да ороно, остуола, ыскамыайката суох биир киллэм хос иһигэр көстүбэт хара-лабах кирдээх муоста үрдүгэр илдьирийбит эргэ таҥастар сыталлар. Эрилик Эристиин
   Киллэм олбуор ортотугар Икки быыкаа чоппуускалар Дьохсооттоһо охсуһаллар. И. Гоголев
   Кэри-куру киллэм остуол тула Кэргэн олорон аһаан турар. И. Чаҕылҕан
4. аат суолт. Ойуура суох, аһаҕас, киэҥ хонуу сир. ☉ Безлесное, открытое, ровное поле
   Өбүгэлэрим өрөөбүт киллэмнэригэр Кэллим мин доҕор илдьитинии. С. Данилов
   Дьара хочото диэн ааттанар сир Өлүөнэ өрүс арҕаа эҥэринээҕи киэҥ киллэмин биир куутуйата этэ. Н. Якутскай. Саҥардыы тыллан эрэр холуопак күөх сэбирдэхтэрэ ыраахха диэри биир киллэм буолан нэлэһийэр. А. Федоров
   ср. эвенк. гилдэ ‘развернуть, разложить’

1. аат.
2. Хастанан кэлэ турар, оһон биэрбэт эргэ баас. ☉ Долго не заживающая застарелая рана. Ат сырҕана ньылбырыйбыт
   □ Хайа, нокоо, сырҕаҥҥын тарбатаайаҕын (өс ном.). Сырҕаннаах сырҕанын хастаама (өс хоһ.)
3. көсп. Оспот аһыы. ☉ Незаживающая душевная рана
   Өллөрбүн көҥсүүм! Сырыттарбын сырҕаным! Быдан бырастыыларыҥ, биэбэйдэриэм! Суорун Омоллоон
4. харыс. т. Эһэ. ☉ Медведь
   Ол сырҕаннар киэптэрэ-таһаалара да ураты, соҕотох тириилэрин устатын кэмнээн көрдөххө, тоҕус уллуҥахтан итэҕэһэ суох буолар эбит. Н. Заболоцкай
   [Эһэттэн] куттанабыт, саллабыт, аатын быһа эппэппит, ытыктыыбыт, сүгүрүйэбит, өйүн сөҕөбүт. Арбаҕас, арҕахтаах, сырҕан, тыатааҕы, тыа оҕонньоро, хардааччы эҥин диибит кинини. Багдарыын Сүлбэ
5. даҕ. суолт. Ордук киҥнээх, уордаах, ордук адьырҕа. ☉ Свирепый, лютый, озлобленный
   Ол былыр-былыргыттан биһиги нэһилиэк сиһэ буолбут сырҕан баай Доҕойук Ньукулай диэн киһи мааны оҕото. И. Федосеев
   Биир түүн миигин сырҕан эһэ хаайан, аарыма улахан хатыҥҥа ыттан хоммутум. И. Сосин
   Хорсун буойун Кенигсберг туһаайыытынан сырҕан өстөөҕү букатыннаахтык тобоҕолуур кимиигэ турсубута. А. Данилов
   ср. казах. сыркат, каракалп. сыркау, башк. сырхау, кум. сыркъав ‘хворь, болезнь’, монг. ширха, бур. шарха ‘рана’
   ◊ Сырҕан баас көр баас II
   Тапталтан, таптал уодаһыныттан Сүрэҕим сырҕан баастаммыта. Сүрэҕим хаанынан ытаабыта. И. Федосеев
   Дириҥ сырҕан бааһы бэтэринээрдэр эмтииллэр. СИиТ
   Ынах тириитигэр ханнык даҕаны сырҕан бааһа, иһиитэ суох, эмиийдэрэ хайыта барбатах буолуохтаах. ДьСИи
   ср. эвенк. сирган-ми ‘отощать (о медведе после спячки)’, телеут. чаарҕа, алт. чаарҕы ‘свирепый, неукротимый, ярый’

аат.
1. Үүнээйи сэбирдэҕэ эбэтэр сибэккитэ тыллан тахсар үөскэҕэ. ☉ Зачаток цветка, листка, почка (у растения)
Саас буолан, чалбахтар Күөҕүнэн көрдүлэр. Ыаммыт үөл талахха Үнүгэс түүлэнэр. Урсун
Ырааһыйаларга сэппэрээктэн сэппэрээккэ аһыы үнүгэстэри итигэстээн сиир хабдьылар сырсан догдоҥноһоллор. Тулхадыйбат д. Хатыҥ үнүгэһин билигин даҕаны эмп оҥостоллор. ЧМА СТС
2. Үүнээйи саҥа үүммүт, намчы умнаһа, лабаата. ☉ Молодая ветка, стебель, побег
[Тойон ыҥырыа] чап-чараас кынаттарыгар көтөхтөрөн, үнүгэстэн үнүгэскэ көтө сырытта. И. Сосин
Тыаһааны …… тэтиҥ үнүгэһинии илибирии түһээт, өйүн сүтэрэн нусхайбытынан уҥан барбыта. «Чолбон»
Биэ эмиийэ силиһин быалыктарыттан үүнэн тахсыбыт үнүгэстэринэн үөскүүр. ФНС ОС
3. Ыт оҕото. ☉ Щенок
Арай эриэн үнүгэһэ, Арыт киэһэ, дьиэҕэ хоно, Ааны тарбаан киирэрэ, Аһыммыттыы эккэлиирэ. Күннүк Уурастыырап
Ыраах үнүгэс үрэрэ. Р. Баҕатаайыскай
Үтүлүк саҕа да буоллар Үнүгэһиҥ алыс үрэр, Сыгынахтыын сыралаһар. П. Ламутскай (тылб.)
4. көсп., сэнээн. Эдэр киһини этэргэ: оҕочоос, ситэ илик киһи. ☉ Молокосос, щенок
[Нүһэр Дархан:] Мин охсор батаһым, тоһуур куйаҕым, Анньыһар Боотур, бу үнүгэстэн Үтүө боотураат тахсыыһы дуо? [Киис Бэргэни ыйар]. И. Гоголев
Үнүгэһи [Манчаарыны] эһиги Үйэтин-сааһын тухары Умнубатын курдуктук Үөрэтэ түһэн, абырааҥ! М. Тимофеев
«Бассабыыктар бэлэһигэр силлээбит үнүгэстэрэ үөскээбит эбит буоллаҕа», — диэн сылыктаата Быыпсай Ыстапаан. В. Протодьяконов
5. харыс т. Эһэ, эһэ оҕото. ☉ Медведь, медвежонок
[Эркээни:] Тыһы эһэ батыһыннара сылдьар үнүгэһин Куһаҕан киҥнээх атыыр эһэ Сиһин булгу охсор. И. Гоголев
Арбаҕас, арҕахтаах, кини, мэлбэр, …… тыатааҕы, үнүгэс …… диибит кинини [эһэни]. Багдарыын Сүлбэ
ср. др.-тюрк. енүк ‘детёныш животных и зверей’, тув. эник ‘щенок’, бур. үнэгэн ‘лиса’

I
аат.
1. Олох олорон бүтүү, тыыннаах сылдьыы бүтүүтэ. ☉ Конец жизни, смерть. Өлүүттэн быыһан
□ Өлүүнэн тыынааччы өстөөҕү ирдиибит, Өр кэмҥэ буулаабыт өһүөнүн иэстиибит. А. Абаҕыыныскай
Абаҥ-сатаҥ, абааһы көрүүҥ өһөгөйдөөх өстөөх өлүүтүнэн түмүктэннин. Т. Сметанин
2. Улахан ыарыы, киһи үксэ ыалдьар ыарыыта, сыстыганнаах ыарыы, уһуннук үтүөрбэккэ ыалдьар ыарыы. ☉ Заразная болезнь, эпидемия. Буоспа өлүү. Дьэҥкэ өлүү. Одуруун өлүү. Хотугу өлүү. Сотуун өлүү. Босхоҥ өлүү
□ Ол кыһыныгар ойоҕостотон (сэбиргэхтэтэн) ыалдьыбытым, онтон ыла сэллик өлүү буолан аалларан ыалдьа сылдьыбытым. Күндэ
3. Иэдээн, алдьархай, сор-муҥ. ☉ Беда, горе, несчастье
Өлүү бөҕө үтүрүөтэ, алдьархай бөҕө ааҥнаата, кыайтарархотторор күнүм кэллэ! Ньургун Боотур
«Биһигини туга да суох хааллараҕыт дуу, – Татьяна модороон тарбахтардаах суон илиитин мускуйбахтаата, – өлүү да буолар эбит». М. Попов
4. Күнү ый хаххалаан көстүбэт буолуута, ыйы сир күнтэн хаххалааһына. ☉ Затмение луны, затмение солнца. Күн өлүүтэ. Ый өлүүтэ
□ Ыраахтааҕы сараатаҕына, күн өлүүтэ буолар дииллэрэ. Амма Аччыгыйа
♦ Өлүү айаҕын (суолун) бүөлүү түс — иэдээн-алдьархай буоларын тохтотоору бэйэни толук биэрэри кэрэйимэ. ☉ Быть готовым жертвовать собой ради предотвращения большой беды
Быраһаай, Ваням, өлүүм айаҕын Бүөлүү түһээри санаан турабын, Эйигин бастаан эрдэ үөрдэрбин Эппэтэх иэйиим сүрэхпэр ытыыр. И. Егоров. Өлүү айаҕын өҥөйөн тур — өлүү-тиллии кирбиитигэр тур. ☉ Быть на грани жизни и смерти, находиться на краю гибели
Бэҕэһээ таптыыр киһим алдьархайга түбэстэ, Бүгүн оннооҕор ордукка киирэн биэрдэ: Күнэ өлбөөрдө, Өлүү айаҕын өҥөйдө, Көрдөрбүтүнэн туран, Көстө иэдэйдэ. С. Данилов
Өстөөх тыылыгар тахса сылдьаммыт Өлүү айаҕын өҥөйөн туран, Сиэхсит фашистан өһү аахсаммыт, Кырыы сиринэн төннөн испиппит. И. Егоров. Өлүү киэнэ дүбдүргэнэ, сах киэнэ быһылаана фольк. — иэдээннээх ыксал, тиэтэл. ☉ Окаянная суматоха, дьявольская сумятица. Өлүү өллөйдөөх, алдьархай абыраллаах — куһаҕан да үчүгэйдээх буолар. ☉ соотв. нет худа без добра. Өлүү-сүтүү көтөллөнөн — дьон элбэхтик ыалдьар, өлөр ыарыытын аҕалан, тарҕатан. ☉ Неся смерть, гибель, болезни (эпидемию, моровое поветрие). Улуу дьыл оҕуһа, Дьаҥ-дьаһах таһаҕастанан, өлүү-сүтүү көтөллөнөн Көмүскүүр күнүҥ дьонун Күһүҥҥүттэн ыла күл-көмөр гынар буоллуҥ… Өксөкүлээх Өлөксөй. Ыт өлүүтүгэр өлө сыспык- кын — туох да солуута суохха өлө сыспыккын. ☉ Чуть не пропал из-за сущего пустяка
Дьэ кырдьык, ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын, көрөн туран бу маннык дириҥ хаспахха киириэҥ суох этэ, арыый мэччэркэй соҕуска сытыаҥ этэ. Т. Сметанин
◊ Өлүү дьирибинэй балык миф., фольк. — олоҥхоҕо баар Уот Кудулу байҕалҕа, өлүү уутугар да сылдьар кыахтаах балык. ☉ Мифическая рыба, имеющая способность плавать в Гибельном огненном море или в мёртвой воде (в олонхо)
Ытык Хахайдаан Өлүү дьирибинэй балык буолан [байҕал] Өһөхтөөх дьэбэрэтин Үс күөс быстыҥа холобурдаах Үлтү сырбайан сылдьан …… Көрдүү сатаата. П. Ойуунускай. Өлүү уута фольк. — олоҥхоҕо баар тыынар тыыннаах тулуйбат, бэл сымара таас үлтү барар уута. Арай Ньургун Боотур, Мүлдьү Бөҕө курдук орто дойду улуу бухатыырдара тимир сордоҥ балык буолан сөтүөлүөхтэрин сөп. ☉ Мёртвая вода (в олонхо)
Өлүү уута өрө түллүүтүгэр уҥуоргу очуос таас хайа үрдүгэр сордоҥ балык «лас» гына түстэ да, киһи киһинэн буола түстэ. Ньургун Боотур
Аҥаар өттүгэр арҕахтаах эһэ кэтэҕэр Өлөр өлүү уута Өлбөөдүйэ көҕөрөн көстүөҕэ. П. Ойуунускай. Өлүү чөркөчүөк төрдө фольк. — олоҥхоҕо Аллараа дойдуга саамай күүстээх абааһылар олорор сирдэрэ. ☉ Обиталище самых сильных абаасы Нижнего мира (в олонхо)
Хараҕым кырыытынан өлүү Чөркөчүөх төрдүнэн өҥөйөн көрдүм. П. Ойуунускай
ср. тат. үлем ‘смерть’
II
аат.
1. Түҥэтиигэ кимиэхэ, туохха эмэ тиксэр туох эмэ сороҕо. ☉ Часть, доля, достающаяся кому-л. при дележе
Бандьыыттар күөрэйдэхтэринэ, быйыл сайын Аймаан кытылыттан икки өлүү сири ылбыппыт эмиэ иэстэниэ. Эрилик Эристиин
«Бэҕэһээ тойонум аах эт сиэбиттэрэ, онтон ити өлүүбүн аҕаллым», — диэтэ Байбал. Күндэ
2. мат. Биир чыыһыланы атыҥҥа түҥэтииттэн ылыллар чыыһыла. ☉ Частное
Түҥэтииттэн тахсар чыыһыланы өлүү диэн ааттанар. ШИН А
◊ Өлүү ыйааһын физ. – биир кубическай сэнтимиэтир бэссэстибэ кыраамынан ыйааһына. ☉ Удельный вес
Тоҕо тимирбэт? Туустаах буолан дуу өлүү ыйааһына ньулуун уутааҕар ордук ыарахан. И. Данилов
1963 сыллаахха тохсунньу алта күнүгэр кэнники түөрт сыл устатыгар үлэҕэ киллэриллибит бырамыысыланнас сүрүн пуондаларын өлүү ыйааһыннара түөрт уон икки бырыһыан буолуоҕа. «Кыым»
ср. алт. үлү, др.-тюрк. үлүг ‘доля, часть’