лужа # чалбаҕы таһый = молоть чепуху, нести вздор; чалбах харах бессмысленный взгляд.

нареч. бессмысленно широко раскрытыми глазами (смотреть).

прил. 1. (бессмысленный) түктэри, адьас сыыһа; нелепый ответ адьас сыыпа хоруй; 2. (несуразный) түктэри, олус толоос; нелепый вид олус толоос көрүҥ.

прил. 1. (о ноже и т. п.) сыппах; 2. (не остроконечный) сыппах, мултугур, мүлү-гүр; тупой конец яйца сымыыт мултугур өттө; 3. (ограниченный) аҥала, сыппах өйдөөх; тупой человек аҥала киһи; 4. (о боли) нүөлүйэр, бүтэйдии нүөлүйэр; тупая боль бүтэйдии нүөлүйэн ыалдьыы; 5. перен. (бессмысленный, невыразительный) ааргы, өлбөөркөй; тупой взгляд өлбөөркөй харах; # тупой угол мат. сыппах муннук.

аат. Ардах кэнниттэн, хаар ууллубутуттан эбэтэр быстах кэмҥэ уу халыйан киирбититтэн хаалбыт, буорга кыайан иҥэ илик чычаас уу. ☉ Небольшое углубление на поверхности земли или какого-л. покрытия (напр., асфальта), наполненное дождевой или подпочвенной водой, лужа
Чалбах кытыытыгар чооруостар сырсан догдороҥноһоллор. Амма Аччыгыйа
Быйыл мин чалбах тахсыытын Үөрэ да кэтэстим. Дьуон Дьаҥылы
Чалбахха, күрдьүк да хаарга Күн бытархайа ыһыллар. Баал Хабырыыс
♦ Чалбаҕы таһыйар — ууну таһы- йар диэн курдук (көр уу I). Чалбаҕы таһыйар кэпсээннээх киһи. Чалбах курдугунан көр — мээнэнэн, иччитэ суоҕунан көр. ☉ Смотреть бессмысленным взглядом
Түрмэ начаалынньыга маҥнай өйдөөбөккө чалбах курдугунан көрөн турбахтаата. Н. Якутскай
Мааҕын чинэччи туттубута ханна да суох буолан хаалла, баттаҕа арбайда, хараҕын чалбах курдугунан көрөн кэбистэ. В. Ойуурускай. Чалбах харах кэпс. — оттомо, толкуйа суох көрүү. ☉ Бессмысленный взгляд.
◊ Чалбах ото бот. — олорон хаалбыт чалбах уутун ото. ☉ Лужница водяная. Күөл кытыытыгар чалбах ото үүммүт
ср. др.-тюрк. чалпах ‘грязь, нечистоты’, туркм. чалпав ‘лужа, болото’, бур. шалбааг ‘лужа’

1. даҕ., сөбүлээб. Мээнэ, туһааннаах ис хоһооно, солуута суох. ☉ Бессмысленный, нелепый, пустой (напр., о речи, мысли)
   Сергеевкэттэн Басылайапкаҕа тиийэн лаппа соҕус тэп гыннараллар — кэпсэл-ипсэл кэҥиир, хойгур саҥа хойдор. С. Руфов
   Салайааччы дьоҥҥо даҕаны син араас, хойгур санаалар көтөн түһэллэр ээ. В. Протодьяконов
   Биригэдьиир, дьокутаат Анфиса Фёдорова ити хойгур тойугу тохтотор туһуттан пиэрмэ ыалларыгар сылдьыталыыр. С. Федотов
   Хомойуох иһин, биһиэхэ хойгур үһүйээннэри тарҕатар, хобу-сиби астына сипсийэр дьоннор өссө да бааллар. ЦСИ КСФ
2. аат суолт. Мээнэ, солуута, олоҕо суох тыл-өс, саҥа. ☉ Пустые, бессмысленные слова, вздор
   Адьас хойгуру этэрин билэ-билэ, син-биир саҥарыахха эрэ диэн саҥарарыттан кэлин бэйэтиттэн бэйэтэ кэлэннэ. Н. Лугинов
   [Управляющай:] Кырдьаҕас, ол-бу хойгуру истэ-истэ, манна мээнэ тыллаһыма. У. Нуолур
   Оскуола ситиһиилэрэ хойгурун туһунан куһаҕан сурахтар тарҕаммыттара. И. Данилов
   ♦ Хойгур дойҕох — хойгур тыл диэн курдук (көр тыл II). Букатын олоҕо суох, адьас хойгур дойҕох. Управление кыаҕын, күүһүн аахсыбакка туран, тутууну индустриялыахха диир… ээ, түөрүйэ, дойҕох… В. Протодьяконов
   Олус кырасыабай кыыс өйүнэн мөлтөх буолар диэн төрүт хойгур дойҕох эбит. «ХС»
   Хойгур тыл көр тыл II. Хойгур тыллаах Киһи биирдэ кырдьыгы Эттэҕинэ даҕаны Итэҕэйэр кытаанах. Айталын. Хойгуру туойар (эрдэр) — солуута, олоҕо суоҕу, мээнэни саҥарар, кэпсиир. ☉ Болтать пустяки, вести пустые разговоры, нести вздор
   Мааҕыҥҥаттан ону эппэккэҕин, хойгуру туойа олороҕун. Софр. Данилов
   [Оҕонньор:] Хойгуру туойумаҥ, күн уота түннүккэ тохтуур буолан эрэр. Ойуку
   Тоҕо мин уон икки сыл сынньалаҥа суох гимназияҕа уонна университекка кураанах, чуҥкук, миэхэ туохха да наадата суох суолу, хойгуру эрдэр түҥ-таҥ тойугулааһыны ыйыстыбыппыный? М. Горькай (тылб.)

I мест. личн. я; мин сотору кэлиэм я скоро приду; мин аххан (или аҕай) (а) уж я-то..., а (вот) я... (о тех, кто много мнит о себе); мин диэтэх киһи такой, как я (о себе —бахвалясь или шутл.-ирон.); мин санаабар по-моему; по моему мнению; мин санаабар эн алҕаһыыгын по-моему, ты ошибаешься; миигин меня; миигин илдьэ барыҥ возьмите меня с собой; миигинниин со мной, вместе со мной; миигинниин бииргэ улэлээ работай вместе со мной; миигинэн мной, мною; миигинэн тугу оҥорторуоххутуй? что вы попросите меня сделать?; миигинэн киһи бараммата ини кроме меня никого нет, что-ли (букв. наверное, мной не кончились люди — формула отказа); миигиннээҕэр в сравнении, по сравнению со мной; ону миигиннээҕэр кини билэр он знает об этом лучше меня; миигиттэн меня, у меня; из-за меня; от меня; миигиттэн ыйыппатахтара они у меня не спрашивали; ол миигиттэн тутулуктаах это зависит от меня; миигиттэн тутуллумаҥ из-за меня не задерживайтесь; миэхэ мне; ко мне; киэһэ миэхэ кэлээр вечером приходи ко мне.
II суп; бульон || суповой; бульонный; лапсалаах мин суп с лапшой; сылбаххай мин бульон; балык минэ уха; ис минэ похлёбка из потрохов; минэ барар достаточно жирный (о мясе); минэ барбат очень постный, совсем постный (о мясе); мин этэ мясо для супа, суповой набор # ис минэ киһи предупредительный, любезный, приятный человек; минин (да) таттарбат и в ус не дует; мин курдугунан кер = смотреть бессмысленными, пустыми глазами; миннэрин билсибит дьон ирон. люди, хорошо узнавшие, изучившие друг друга.