туохт. Былдьырытык саҥар. ☉ Говорить невнятно, картаво, картавить
Уйбаан Хахынаайап иччитэ суох хараҕын мэндээриччи көрбүт: «Нохоо, кинээһиҥ уолун тоҕо кырбаатыҥ, тыыҥҥын иһиллииллэрэ буолуо», — диэн былдьырылаан ньулугуратта. М. Доҕордуурап
«Мин эйигин өйдөөбөтүм, Митяй», — диэн кыратык былдьырылыы-былдьырылыы эттэ. Н. Островскай (тылб.)

сыһ. Уулааҕынанхаардааҕынан мэндээриччи (көр — хол., холуочук киһини этэргэ). ☉ Остекленевшим взглядом, пустыми глазами (смотреть — напр., о пьяном человеке)
Григорий кытаран хаалбыт, итирик хараҕынан чалбаарыччы көрүтэлээтэ. Д. Таас
Маркани эмиэ чалбаарыччы көрөн кэбистэ. П. Ламутскай (тылб.)

сыһ. Эйэҕэстик, сымнаҕастык, мэндээриччи (көр — киэҥ харахтар, күн тустарынан). ☉ Мягко, ласково (смотреть — о глазах, о солнце)
Көрсүөтүк алаарыччы көрбүт ыраас харахтаах …… хороччу улааппыт кыыс оҕо дьахтар этэ. Эрилик Эристиин
Байбаралаах Малаанньа Владислав Леопольдович диэки алаарыччы көрүтэлээн кэбистэ. Л. Попов
Аламаҕай маҥан күн алаарыччы көрүүтэ бандьыыттар эйигин ытыах буолбуттара. Р. Кулаковскай

даҕ. Лоппоҕор (хол., киһи сүүһүн этэргэ), быччаҕар (харах туһунан). ☉ Выпуклый (напр., о лбе), выпученный (о глазах)
Ира икки чанчыгынан көрбүт бүлтэгэр, хап-хара харахтарынан тугу эрэ мэндээриччи көрөн ылар. Н. Заболоцкай
Апанаас иҥиирдэрэ күүрэ сылдьар сонос моойдоох, үрдүк бүлтэгэр сүүстээх, кэтит малаҕар сирэйдээх. Н. Абыйчанин
Толоостук саҥата суох олоро түспүт кэмнэригэр, Анатоль бүлтэгэр харахтарынан кинини аа-дьуо супту одуулаан олордо. Л. Толстой (тылб.)

дьүһ. туохт. Кэтит төгүрүк сирэйдээх буол, оннук буолан көһүн. ☉ Быть, казаться круглым, широким и плоским (о лице)
Дүпсүн кулубатын акаары уола киирэн мээнэнэн мэндээриччи көрөн сирэйэ мэлэйэн тураахтыыр эбит. И. Бочкарёв
Сууламмыт түппээги сүкпүт, уҥа илиитигэр хара кырааскалаах мас холбукалаах мэлэйбит сирэйдээх сонос киһи ситэн кэллэ. «ХС»
ср. монг. мэлийх ‘быть гладким, ровным’

тыаһы үт. туохт. Тэтимнээхтик саҥаран ньулугураа. ☉ Говорить быстро и невразумительно, слегка вытянув вперёд губы; шепелявить
Уйбаан Хахынаайап иччитэ суох хараҕын мэндээриччи көрбүт: «Нохоо, кинээһиҥ уолун тоҕо кырбаатыҥ, тыыҥҥын иһиллиирэ буолуо», — диэн былдьырылаан ньулугуратта. М. Доҕордуурап
Онтон, бэйэтин-бэйэтэ уоскутунна быһыылаах, эмиэ төтөлө суох ньулугуратан барда. У. Нуолур

сыһ. Өйдөөбөтөх курдук (көр). ☉ Будто не понял, недоуменно (смотреть)
«Быс-быс-таран даа? Ол-ол аата т-ту-гуй?» — диэн баран, Кэлэҕэй мин диэки өйдөөбөтөхтүү мэндээриччи көрөн кэбистэ. Н. Заболоцкай
Маайа тугу да өйдөөбөтөхтүү көрөн турда. «ХС». Убайдыы-бырааттыылар тугу этиэхтэрин билбэккэ өлбүт ийэлэрин диэки өйдөөбөтөхтүү көрүтэлииллэр. Эвен фольк.

1. даҕ.
2. Ырааҕы кыайан көрбөт, чугаһы эрэ үчүгэйдик көрөр. ☉ Близорукий
   Дьиэлээх тойон, хара бытыктаах, киэҥ алаа харахтаах, толуу эдэр киһи …… атаҕын оллоонноон олорон, табах тардар. Амма Аччыгыйа
   Атаҕын анныттан алдьархай ааҥныырын арааран билбэтэх алаа харах мэкчиргэ, тугу оҥоруон булбакка, тула эргийбит. Р. Баҕатаайыскай
3. Бииргэ буолбакка, туора-маары, атынатын сири көрбүт (үксүгэр киэҥник мэндээриччи көрбүт харахтаах киһи туһунан). ☉ Косоглазый, косящий (обычно о широко открытых, невыразительных глазах).
4. аат суолт. Ырааҕы кыайан көрбөт, чугаһы эрэ үчүгэйдик көрөр киһи; ырааҕы көрбөт буолар харах ыарыыта. ☉ Близорукий человек; близорукость
   [Тииҥ] Оҕоҕо, дьалбааҕа, Улахан алааҕа Отой да көстүбэт, — Ыраахтан биллибэт Оргулун оҥордо, Оҕотун хоннордо! М. Тимофеев
   Уот Кутаалай Удаҕан эдьиийим! Аҕыс дьэс хараҕыҥ Атара былас уота Алаанан сабыллыбатах буоллаҕына Истэ оҕус, Көрө оҕус! С. Васильев

туохт. эб. Этиллэр предмеккэ уонна санааҕа намтатан, сэнээн сыһыаннаһыыны көрдөрөр (аат., солб. ааты, аат туохт. кытта сүнньүнэн тут-лар). ☉ Выражает уничижительное, пренебрежительное отношение говорящего к предмету речи, высказываемой мысли (употр. в основном с сущ., мест. и прич.)
Биэлсэрбит диэхтээн, Биэстээх харчы саҕанан Мэндээриччи көрөн, Били, бэйэбэр дылы, Билиитэ суох эрэйдээх. П. Тобуруокап
Киһи үөрүөҕүн тугу да көрбөтүм... Оскуола уу баһааччытын хараҕын дала диэхтээн биллэр ини... Софр. Данилов
Бу диэхтээн Муҥутуур тымныы Буолаахтыа дуо?! П. Тобуруокап. Мин эһиэхэ эппэтэҕим дуо, Сахаарын диэхтээн быстах санаалаах ааһан иһэр көтөр буоллаҕа. И. Семенов
△ Сирэй солбуйар аат бастакы сирэйин уонна саҥарааччыга тус бэйэтигэр сыһыаннаах тылы кытта эбии бэйэни сэнэнии, намтатыныы дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с личными местоимениями 1-го лица и словами, непосредственно относящимися к говорящему, имеет оттенок самоуничижения
«Ээ, ол мин диэхтээн!» - Терентьев оҕонньор көхсүн этиттэ уонна салгыы кэпсээн барда. М. Доҕордуурап
Уонча сыл куорат быһаҕаһын тутустум диир дии, истэн абыран! Оттон мин үйэ аҥаара тугу гыммытым биллибэт. Биһиги диэхтээн... Н. Лугинов
Ол мин, кырдьаҕас киһи диэхтээн, бүгүн баар, сарсын суох буоллаҕым эбээт. «ХС»

сыһ., кэпс.
1. Киэҥник мэндээрийэн, мэндээриччи (уһун — хол., өрүс). ☉ Плавно, размеренно (течь — напр., о реке)
[Амма өрүс] бобо ылан буойа-хаайа сыппыт дьаптал мууһун дьэ хоҥнорон, саймаара-туймаара, сайгыччы уста сытта. С. Федотов
2. Дьалкыччы, дьалкылдьыччы хамсанан (бар, кэл). ☉ Широко, размашисто (шагать, ходить)
Кылгас-кылгастык кичэриһэ тыынан, сайгыччы хааман, диктор Михаил Белолюбскай киирэн кэлэр. С. Данилов
Саадьаҕай оҕус, Сайгыччы соҕус айаннаан иһиий, Алааспар тиэрдиий! П. Тобуруокап
Икки илиилэригэр сылаас үүттээх биэдэрэлэри буруолаппытынан сайгыччы көтөҕөн, ыанньыксыттар титииктэн тахсаллар. ВМП УСС
△ Адаарыччы, адаарыччы тардыалаан (суруй). ☉ Размашисто, размашистым почерком (писать)
[Масленников] Нехлюдовка хаайыыга олорор мещанка Маслованы кытта түрмэ хонтуоратыгар көрсөрүгэр көҥүллүүбүн, …… диэн баран сайгыччы илии баттаан кэбистэ. Л. Толстой (тылб.)
△ Налыччы көмнөхтөөн (хаар түһэрин этэргэ). ☉ Неторопливо, размеренно (падать — о снеге)
Суруйарбын тохтотон, хараҥа ойуурга кыһайан, хаар хайдах сайгыччы түһэрин оҕолуу кыҥастастым. Н. Габышев
3. Киэҥник эргитэн, көҥүллүк-холкутук (саҥар, эт). ☉ Обстоятельно, степенно (напр., обдумывать что-л., рассказывать о чём-л.)
Баһыкка, үгүс күндьыл устатыгар сүрэҕэр сөҥөрдөн сылдьыбыт санааларын уу чуумпуга, ыксаабакка, тиэтэйбэккэ сайгыччы санаан, хайдах эрэ чэпчии быһыытыйда. Софр. Данилов
Биһиги кириитикэбит, кыраҕа кыһаммакка, санааны киэҥ дуолга көҥүл уста сылдьан сайгыччы этэргэ бэрдин ордорон, ордук проза бөдөҥ айымньыларын куду харбыыр. П. Аввакумов