аат., кэпс. Ыанньыксыт дьахтар. ☉ Доярка
Дайаарка оҥоруохтара дии санаабатаҕым. М. Доҕордуурап
«Ээ, ол оройуон оҕолоро биһигинньик дайааркаларга чугаһыахтара диэтэххит дуу», - диир Люся Трынкина. В. Яковлев

сыһ. Абаламмыт курдук, абаламмыт быһыынан. ☉ Раздраженно; в досаде
«Буору сабардаан ахан биэрэллэр даа, тойотторбут маҕалайдара хаммат. Оттон биһигинньик дьон өллөхпүтүнэ эрэ бэйэбит саҕа буорга тииһинэр инибит», — Дьарааһын абаламмыттыы эттэ. М. Доҕордуурап

киэргэн диэнтэн хай
аата. Мааны таҥаскытын таҥнан олорооруҥ, таарыйа эһигини ыһыахха илдьэ барыам. — Эмиэ тугун киэргэниитэй биһигинньик кырдьаҕас дьон. Далан
Поэт биэчэргэ тэриниини, киэргэниини, оҥостууну ойуулаан …… сатирическайдык арыйар. АЕЕ ӨӨ

аат., кэпс. Сулууспалаах. ☉ Служащий
Бартыбыалын кыбынан, Сулуусай суукка барда. Күннүк Уурастыырап
[Кэтириис:] Арба, ол сулуусай күтүөттэнээри сылдьар дьон биһигинньиктэри итиччэ атаҕастаабат, кыһарыйбат буолуоххут дуо? С. Ефремов
Билигин мин, быһата хамыһаарга, ээс, аны атыннык этэ дуу — сулуусайга киирсэр буоллаҕым. Н. Габышев

даҕ., поэт. Аламай, сырдык. ☉ Сияющий, ясный
Арылык сандаа күнүм амырыын түүнү антах үүрэн алтан-көмүс аалыы кыырпахтара долгуйа усталлара олуһун эбитин. Суорун Омоллоон
Арылык халлаан айыы сардаҥата бу биһигинньиктэргэ дьэ саҥа арылынна курдук. Л. Габышев
Утуйар уубун, Уу чуумпу олохпун Умнуох, быраҕыах тустаахпын, Арылык харах өрүү өйдөтөр — Атын дьылҕаҕа көҕүтэр. С. Тарасов

туохт. Урукку куһаҕана суох туруккун сүтэр, киһи соччо аахсыбат киһитэ буолан хаал. ☉ Терять свое былое положение, становиться таким, с которым мало кто считается
Баһылык баайдарбыт барбахсыйдылар. Абырааччылар диэбиппит алдьатааччылар эбиттэр. И. Данилов
«Онон бассабыыктар саҕана биһигинньик дьон барбахсыйа, үүрүллэ сылдьыбыппыт мантан инньэ уурайара буолуо», – диэн Лөгөнтөй баай тыл кыбытта. Р. Кулаковскай

туохт. Аймах дьахтарыҥ (кыыһыҥ, балтыҥ, эдьиийиҥ) кэргэн тахсан күтүөттээх буол. ☉ Заиметь, обрести зятя
Оттон, оҕоҥ сааһын ситэрэн, сыыттаан сиэтэҕиҥ дии. Хата хомуньуус күтүөттэниэҥ. Суорун Омоллоон
Улаатан эрэр, уон тоҕустаах уол оҕоҕо дылы, ону-маны билбэт киһиэхэ дылы. Ити баай тоҥус …… киһи хамначчыта күтүөттэниэ дуо? Н. Павлов
[Кэтириис:] Арба ол сулуусай күтүөттэнээри сылдьар дьон биһигинньиктэри итиччэ атаҕастаабат, кыһарыйбат буолуоххут дуо? С. Ефремов

сүк-көтөх диэнтэн хай
аата. «Бу эт таһыыта, сүгүүтэ-көтөҕүүтэ биһигинньиктэри элэттэ аҕай», — диэн уол үҥсэргии саҥарбытын Миитэрэй оҕонньор сүөргүлүү иһиттэ. А. Сыромятникова
Сүгүүкөтөҕүү саҕаланан Үлэ күөстүү үлүннэ, Массыыналарга кыраанынан Таһаҕас хото тиэлиннэ. А. Кондратьев
Дьаакып сүгүү-көтөҕүү үлэтигэр, Мотуос остуорастаан, харабынайдаан, үөрэ-көтө ньир-бааччы олорбуттара. ЧКС АК

туохт.
1. Олорор сиргэр-уоккар, төрөөбүт сиргэр бар; дойдугар бар. ☉ Отправляться в родные места, на родину
Сарсын эн дойдулуоҥ, сарсын мин өрөгөй тардыһа, аат-сурах былдьаһа барыам. П. Ойуунускай
Биһиги төрдүө буоламмыт, тэлиэгэлээх аттаах киһини кытта аргыстаһан, куораттан дойдулаан истибит. Амма Аччыгыйа
2. истор. Өлбүгэ сирдээ; өлүү ходуһатын анаа. ☉ Выделять земельный надел, сенокосное угодье
Былыр миигин Дьабара үрүйэтинэн дойдулуу сылдьыбыттара. М. Доҕордуурап
♦ Хаайыы (түрмэ) дойдулаа кэпс. - хаайыыга утаар, хаайтар. ☉ Заключать кого-л. в тюрьму
Наһаалаабыт дьону …… Түөкүҥҥэ дьүөрэлиирим, Түрмэ дойдулуурум. С. Зверев
Киренскэй [ыраахтааҕы чиновнига] - күөх албын, таҥнарааччы. Кини тыла эрэ мүөттээх. Биһигинньиктэри син биир хаайыы дойдулуо. Н. Якутскай

аат. Көлөһүн тахсыар диэри, тиритиэххэ диэри буһуу (куйаастан, күүстээх үлэттэн). ☉ Сильный жар, жара, пекло (напр., о знойной погоде, тяжелой работе и т. п.)
Бу куйааска от охсоммут итии-буһуу бөҕө буолла.  [Хотой:] Салгына итиитэ-буһуута, куйааһа суох, биир да сымыыт сытыйыа-ымыйыа суох, биир да оҕо уйаҕа буһан өлүө-сүтүө суох. Суорун Омоллоон
♦ Итиигэ-буһууга киир (сырыт) - уустук, эрэйдээх суолга түбэс, ыарахан балаһыанньаҕа киир; улахан мөҕүллүүгээтиллиигэ түбэс. ☉ Оказываться в сложном, трудном положении (соотв. попадать в переделку (в переплет))
Эн бу биһигинньиктэргэ эрэ харса суохтук туттунаҕын, оттон дьиҥнээх итиигэ-буһууга киирдэххинэ, эрэлэ суох киһигин. Д. Таас
Мин разведчикпын, маннааҕар буолуох итиигэ-буһууга сылдьыбытым. «ХС»
Соловьев биһикки Өктөөп бырааһынньыгар диэри элбэхтик итиигэ-буһууга киирэн тахсыталаатыбыт. «ХС». Итиигэ-буһууга киллэр (түһэр) - уустук, эрэйдээх суолга түбэһиннэр, ыарахан балаһыанньаҕа киллэр, улахан мөҕүүгэ-этиигэ түбэһиннэр. ☉ соотв. задать жару кому-л.
Доппуруостаан, мөҕөн-этэн итиигэ-буһууга киллэрдэ.  Кинини итиигэ-буһууга түһэрэн кытаанах миэрэҕэ тарпыттарын звенотугар биллэриэхтэрин иннинэ, бэйэтэ урутаан кэпсииргэ быһаарынна. П. Аввакумов