v. to like, admire; биһирэм n. admiration

сыһ. Истиҥник, тапталлаахтык. ☉ Задушевно, любовно. Биһирэмник эппитэ
□ [Интэринээппитигэр] «бэйэбит елкабыт» диэн тыл бэрт биһирэмник этиллэр буолан хаалла. С. Федотов

биһирээ диэнтэн атын. туһ. Эн үлэҥ биһирэннэ
□ Булчут бэрт судургу сүүстэ биһирэммит эрэллээх былааҥҥа олоҕурбута. Н. Заболоцкай
Билигин даҕаны [таабырын] өй гимнастиката буоларын быһыытынан, оҕо иитиитигэр оскуолаҕа бэркэ биһирэнэн туттуллар. Саха фольк. Дарбааһап, бэйэтин этиитэ биһирэммититтэн тэптэн, эмиэ күлэн алларастаата. «ХС»

саабыйар саа — урут тарҕана сылдьыбыт ньиэмэс мааркалаах биһирэммит булт саата. ☉ Охотничье ружьё немецкой марки «Зауэр» (в прошлом распространённое среди населения)
[Ыал атаах оҕотугар] аҕыс саастааҕар саабыйар саа, ахсыс кылааһы тахсыытыгар көлөөскөлөөх матасыыкыл анаммыта. ЧКС АК

1. прич. от признать; 2. прил. билиниллибит, биһирэммит; признанный поэт билиниллибит поэт.

даҕ.
1. Чуумпу, нуһараҥ (күн-дьыл туһунан). ☉ Тихий, безветренный (о погоде)
Налыгыр, нуһараҥ киэһэ «Балыктаах» сайылыгын ыга куус та. М. Доҕордуурап
Биир налыгыр, ичигэс сарсыарда балыыһаҕа сурук аҕалбыттара. А. Чехов (тылб.)
2. көсп. Холку, намыын (киһи майгытын туһунан). ☉ Тихий, спокойный (о характере человека). Сайаҕас налыгыр саҥаска …… Саамал кымыс оҥорторон, Сарсыардааҥҥа диэри Саатыыр буолуоҕуҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кырдьаҕас учуутал киһи бодотун хаайыы ыар усулуобуйатыгар букатын ыһыктыбатаҕа, саҥата-иҥэтэ ыллыктаах, майгыта-сигилитэ холку, налыгыр буолара. Далан
Баар буолаллар ээ, Андрей Саввич Эллээйэп курдук үгүс кэпсээннээх, налыгыр киһи кута-сүрэ тэһийэр дьоно. «ХС»
3. Субуруйбут, аллара түспүт. ☉ Свисающий, спадающий вниз
Налыгыр сон.  Ньалыка көҕүллээх, Налыгыр сиэллээх, Намылхай кутуруктаах …… Маҥан атыыр сылгыта обургу. Күннүк Уурастыырап
◊ Налыгыр орон (олох) түөлбэ. — кэтэҕэриин орон. ☉ Передняя лавка, находящаяся напротив камина в якутском традиционном жилище
Мин эбэбиниин атахтаһан налыгыр ороҥҥо сытарбыт. И. Гоголев
Биһирэм аһылыкка ыҥырыллыбыт бэйэтин дьонун, хаҥаластары дархан, налыгыр олохторго ыҥыртаабыта. Далан
ср. бур. налагар ‘пологий’

аат.
1. Туох эмэ тохтуутохтуу салҕанан барыытын биир төгүлэ, олуга. ☉ Этап чего-л.
Дьон ситэ окко киирэ иликтэринэ, икки түһүмэхтээх улахан күүлэйи тэрийбитэ. Болот Боотур
Уйан-хатан дьиҥнээхтик биллэр үһүс түһүмэҕэ саҕаланна. Н. Лугинов
Киирии эксээмэннэр икки түһүмэҕинэн ыытыллыахтара. «Кыым»
Биһиги быыбар биир түһүмэҕинэн быһаарыллыан баҕарабыт. «Чолбон»
Үрдүк халлаан үрүмэ долгунун иһигэр күөрэгэй биир кэм түһүмэх-түһүмэх күүстээх дорҕооннору кутар. М. Доҕордуурап
△ Туох эмэ уларыйыытын кэрдиис кэмэ. ☉ Отдельная фаза, этап, стадия какого-л. процесса
Үөн-көйүүр сайдарыгар ити курдук түөрт түһүмэҕи ааһарын толору кубулуйуулаах сайдыы диэн ааттыыллар. ББЕ З
2. Туох эмэ туспа ылыллыбыт олуга (хол., литератураҕа, ускуустубаҕа). ☉ Раздел, часть произведения (напр., литературного, музыкального)
Айымньы хас да түһүмэхтэрдээх үс сүрүн олуктан таҥыллыбыт. «ХС». С. Зверев үҥкүүтүн түһүлгэтин түһүмэхтэрэ былыр-былыргыттан чочуллан-тупсарыллан олохтоммут үҥкүү сиппит-хоппут, биһирэммит сиэрин тутуһуу буолар. «Сахаада»
Айымньы хас да чаастаах, онтон бастакы түһүмэҕин ааҕааччылар дьүүллэригэр таһаарабыт. «Чолбон»
◊ Түһүмэхтээх уруу — хас да күннээх улахан уруу. ☉ Большая свадьба в несколько дней
Былыр улуу баайдар түһүмэхтээх уруу диэн тэрийэллэрэ үһү. ФГЕ СТС
Саамай түһүмэхтээх бөдөҥ урууга икки сүүс кэриҥэ киһи барар, онон икки өттүттэн холбоон түөрт сүүс киһи мустуохтаах. «ХС»

1. аат.
2. эргэр. Баай астаах-үөллээх остуол, дэлэй арыылаахсыалаах ас-үөл. ☉ Обильное угощение, большой пир
   Саамай кэнники сүмэтин биһирэм аһылыкка аймахтар уонна бастаахтар аһыыллар үһү. Дьэ, үчүгэй чалбараҥ буолсу. Далан
   Туустаах оҕурсу, эрэдиискэ туһунан этэ да барыллыбат, быһата, ыраахтааҕы чалбараҥа. Айталын
3. Улахан булт (хол., эһэ) бултаммыт аһылыга, малааһына, курум. ☉ Пиршество по поводу добычи крупного зверя (напр., медведя)
   [Өлгөмнүк бултуйдахтарына] ыал барыта аһыыр гына уопсай чалбараҥы тардаллара. Болот Боотур
   Махтал тыллаах малааһыҥҥа, Байанайдаах чалбараҥҥа Алгыс буолан Алаарыйа сырдыырым. И. Федосеев
   [Пларгун] хаа-дьаа чугуун хочуолга буспут эһэ этин амсайара, ону да биир эмэ булчут эһэни бултаабыт чалбараҥар. В. Санги (тылб.)
4. даҕ. суолт. Дэлэй (аһылык, күндүлээһин); арыылаах-сыалаах (ас). ☉ Обильный (об угощении); жирный (о пище). Чалбараҥ ас
   □ Көбүө күөһү күөстүөхпүт, Чалбараҥ малааһыны тардыахпыт. Саха нар. ыр. III
   ◊ Аан чалбараҥ көр аан II
   Халыҥ хаһанан Харчы кэбиһэр, Суон саалынан Мохсуо кэбиһэр Айгы-буйгу Аан чалбараҥ диэн Бу аата буолбат дуо?! Өксөкүлээх Өлөксөй. Талыы чалбараҥ эргэр. — дэлэй үрүҥ ас. ☉ Изобилие молочных продуктов
   Чаллах хатыҥ саҕа Талыы чалбараҥ Тардыллыбытынан барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Үс үрүҥ толох чорооҥҥо кэлэн түспүт. Ити курдук Айыы таҥара сахалары алҕаабыт, сүөһү ас дэлэгэйдик эбиллэрин, талыы чалбараҥы тосхойбут. КДьА

I
аат.
1. Кимиэхэ эмэ анаан аҕалыллар эбэтэр ыытыллар дьоҕус бэлэх (былыр үксүгэр ас буолара). ☉ Привозимый или присылаемый кому-л. небольшой подарок, гостинец (в старину обычно продукты, пища)
Хата, аныгы сырыыгар табахта кэһиигин аҕалаар, мин собо ууруом. Н. Неустроев
Аҕалбыт кэһиитин хоонньуттан таһааран, кыыһыгар ууммута. Эллэй
Биир баахыла кэһиини үөрэ-көтө үллэстэн сиир дьиэтин кэргэнин ахтыбыта. Амма Аччыгыйа
△ Ким эмэ кэлэригэр анаан хаһааныллар ас. ☉ Специальные припасы (обычно лакомые продукты, пища) к приезду кого-л., гостинец
Эрдэ тиийэр дьон кэһиигитин уураарыҥ. Н. Заболоцкай
Эбэҥ, бука, эйиэхэ кэһиитин тугу эрэ уурбута буолуо. Н. Тарабукин (тылб.)
2. эргэр. Кэргэн кэпсэтэр эр киһи кыыс халыымын суотугар биэрэр аһа (идэһэ сүөһүнэн). ☉ Мясо, привозимое женихом в счет калыма родителям невесты (убоина)
[Уйбаан:] Чэ түөрт мөһөөк, биэс биэдэрэ арыгы, үс кэһии буоллун. [Байбал:] Чэ, оттон эһиги тылгытын быһа гыныам дуо, буоллун даҕаны, ол эрээри кэһиитэ түөрт буоллун. А. Софронов
Кыыс халыыма даҕаны баһаам этэ: биэс мөһөөк харчы, биэс кэһии, биэс биэдэрэ арыгы. Күннүк Уурастыырап
♦ Кэрэ кэһиитэ <улаан уйгута> — кымыһы хоһуйан, киэргэтэн этии. ☉ Формульное название кумыса (букв. гостинец белой кобылы, изобилие светло-серой кобылы)
Оонньуур уочарат, Көрүлүүр көлүөнэ Улаан уйгута, Кэрэ кэһиитэ Саамал кымыс! Саха фольк. Кэрэ биэбит, кэһиитэ Кэҥсэйбити дьэгдьиттин. Күннүк Уурастыырап. Кэтит (уһун) кэһии фольк. — үөһэттэн бэриллибит уйгу, быйаҥ, баай-тот. ☉ Изобилие, благодать, богатство, ниспосланные свыше
[Бу аан ийэ дойдум] Уйгу-быйаҥ үктэллэммит эбит, Кэтит кэһии тэллэхтэммит эбит. Саха фольк. Көй бараан олохпун, Кэтит кэһиибин Өҥөйөн көрөн, Өрүһүйэн абыраа! П. Ойуунускай
Унаар түптэ олоҕурдун, Уйгу быйаҥ үктэллэннин, Кэтит кэһии кэскиллэннин! С. Васильев
◊ Ат кэһиитэ — кэргэн кэпсэтэр эр киһи халыымҥа биэрэр убаһата. ☉ Жеребенок, передаваемый женихом родителям невесты в счет калыма. Биһирэм кэһии — кыыс төрөппүттэригэр биһирэмнээн бэриллэр сүөһү. ☉ Особый подарок (часть калыма) в виде нескольких голов скота, преподносимый женихом лично родителям невесты. Иһит кэһиитэ — сүөһүнэн бэриллэр халыым. ☉ Калым в виде скота. Көрдүүр кэһии — кыыс сүктэригэр төрөппүттэрин сөбүлэҥнэрин ылар атыыта. ☉ Часть выкупа для получения согласия родителей невесты на отъезд дочери в дом жениха. Күтүөт кэһиитэ — кэргэн ылар кыыһыгар ыалдьыттыыр иһин кыыс төрөппүттэригэр биир эмэ кыра сүөһүнэн бэлэх. ☉ Подарок жениха за право посещать невесту в доме ее родителей (обычно состоит из одной-двух мелких скотин). Кыыс кэһиитэ — сүктэр кыыс этинэн, дьэҥкир арыынан аҕалар бэлэҕэ. ☉ Подарок невесты в виде мяса и топленого масла. Оҕо оннугар көрөр кэһии — кыыс сүктэн барарыгар бэриллэр халыым сорҕото. ☉ Часть калыма, вносимая при отъезде невесты в дом жениха. Сыарҕа кэһиитэ — кыыс төрөппүттэригэр күтүөт сылдьыбытын кэнниттэн ыытыллар эт. ☉ Мясо, отправляемое родителям невесты после посещения женихом их дома. Таҥара кэһиитэ — сүктэр кыыс килиэби, арыгыны таҥара мөссүөнүн кытта күтүөт дьиэтигэр аҕалар кэһиитэ. ☉ Водка и хлеб, привозимые невестой в дом жениха вместе с иконой. Төргүү кэһиитэ — халыым элбэх өттүн биэрэргэ эбии кыра сүөһүнэн бэлэх. ☉ Подарок мелкой скотиной в дополнение к основной части калыма. Түҥүр (ходоҕой) кэһиитэ — күтүөт аймахтарга (кыыс эр дьонугар) кэһиитэ. ☉ Подарки сватам и сватьям со стороны жениха. Улаҕа хаалар кэһии — сүөһүнү өлөрөн, этин буһаран дьоҥҥосэргэҕэ аһатар ас. ☉ Подарок вареным мясом для угощения гостей. Уокка кэбиһэр кэһии — арыынан уонна буспут этинэн бэриллэр бэлэх. ☉ Подарок маслом и вареным мясом. Хоҥнорор кэһии — сүөһүнү өлөрөн түҥүрдэргэ, ходоҕойдорго түҥэтэн бэлэх биэрии. ☉ Мясо забитой скотины, раздариваемое сватьям. Хоонньоһор кэһии — күтүөт буолар киһи ойоҕун бастаан хоонньоһоругар кыыс дьонугар илдьэр халыымын сороҕо (сүөһүнэн, эбэтэр этинэн). ☉ Плата (часть калыма) за право жениха разделить ложе с невестой.
ср. монг. гийчин ‘гость’, гийчлэх ‘угощать, потчевать’, кирг. кешик ‘гостинец’
II
кэс I диэнтэн хай
аата. Олоҥхоҕо куттас быһыы, биэрбит тылы кэһии уонна ыалдьыттааһын суруллубатах сокуонуттан туорааһын улаханнык сэмэлэнэр. Эрчимэн
Айылҕа сокуонун тоҕо кэһии кутталлааҕа чахчы диэн иккиэн биир түмүккэ кэлэбит. Хорсуттар с. Ходуһаҕа киирэр-тахсар ааннар сабыллыбаттарыттан ходуһаны сылгы үөрэ, ынах сүөһү илдьи кэһиитэ тахсар. «Кыым»

1. даҕ. Туох эмэ икки ардынааҕы, киин, үөс диэки өттүнээҕи. ☉ Средний. Орто үөрэх кыһата. Алаас ортото
   □ [Иван Иванович:] Мин эмиэ кини көмөтүнэн бу син орто үлэһит буолан олоробун. С. Ефремов
   Быйыл өрүспүтүгэр орто ходуһа уута кэлэн ааста. С. Никифоров
2. аат суолт. Туох эмэ киин, үөс өттө эбэтэр саҕаланыытын уонна бүтүүтүн икки арда. ☉ Середина, центр
   Муус устар ый ортото. Дабыыт дьиэтин эмиэ баттатан кээһэр, дьоҕус сүгэһэрдэнэр уонна дэриэбинэни хабыллар хаба ортотунан киирэн, тус хоту салаллар. У. Нуолур
   ♦ Орто баайыы(лаах) — орто таһымнаах, орто кыахтаах, орто дьоҕурдаах. ☉ Средний по способностям, возможностям
   Дьокуускайга олорор эрдэхпинэ, орто баайыы оонньооччуларга киирсэрим. Болот Боотур
   Мин муус маҥаммын буолбат дуо? Син орто баайыыга киирсэр киһибин ээ. Р. Кулаковскай
   Орто буор <сир> – орто дойду диэн курдук. Оо, сор эбит, аат уола, Оҕонньор буола-буола! Ол кэриэтэ орто буорга Олорботох быдан ордук. Күннүк Уурастыырап
   Оҕо буолан орто буорга Олорбуппун астыммаппын. С. Данилов
   Орто <туруу> дойду көр дойду. Дьэллик Дьэһэгэй тойон кыргыттара, сэттэ кыыс, орто дойдуга сэттэ кыталык буолан киирэн көрүлээбиттэр. Саха фольк. [Манчаары:] Көскө да ыыппыттарын иһин, Көмүскэм уутун көрдөрүөм суоҕа. Орто дойдуга Уол оҕо тоҕо төрүүрэй, Аан дойдуга Ат кулун тоҕо үөскүүрэй. А. Софронов
   Бу орто дойдуга туох барыта ааһар-устар ыйаахтаах. В. Гаврильева. Орто чээрэтэ — туох эмэ киин кэлим өттө, кытыыларын киллэрбэккэ туран. ☉ Центральная, срединная часть чего-л.
   Орто чээрэтин эрэ оттообуттар. «ЭК»
   Оруо маһы ортотунан көр мас. Оттон үгүс маачахалар Оҕолору сүтүөргээн, — Онтонмантан сылтанан Охсо, кырбыы сылдьааччылар Оруо маһы ортотунан Ордук наһаа баттааччылар. Күннүк Уурастыырап
   Бу дьахтар анараа Аанчык курдук оруо маһы ортотунан була сатаан үөҕэ-мөҕө сылдьыбат идэлээх. Н. Босиков. Сүрэҕим ортотунан — сүрэҕэр-быарыгар, өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэр. ☉ По сердцу, по душе
   Үөрүү киһини сүрэҕин ортотунан тыкпыт күн курдук курдаттыы сылытар, сырдатар. Амма Аччыгыйа
   Искусство, литература бырааһынньыга кимиэхэ баҕарар сүрэҕин ортотунан киирэн долгутар, үөрдэр. Суорун Омоллоон. Харах ортотугар — дьон көрөн турдаҕына, көрдөрөн туран. ☉ При людях, средь бела дня, на глазах у кого-л.
   Маайа өстөөхтөр харахтарын ортотунан, ыраас, туох да хаххата суох чигдинэн ол [баррикада] диэки тэбиннэ. Эрилик Эристиин
   Ааспыт буор түҥэтик Сир уопсастыбатын хараҕын ортотунан, ыраахтааҕынан биһирэммит сокуонунан олохтонон ыытыллыбыта. М. Доҕордуурап
   ◊ Орто бааһынай <ыал, хаһаайыстыба> көр бааһынай
   Андриан Корнилов саҥардыы «көнөн» эрэр, сүүрбэччэни кыайбат сүөһүлээх орто ыал. М. Доҕордуурап
   Ковальчук Пётр Семёнович 1900 сыллаахха манна, Чуобуруччу сэлиэнньэҕэ, орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Н. Якутскай. Орто оскуо- ла — уопсай орто үөрэҕи биэрэр оскуола. ☉ Средняя общеобразовательная школа
   Эһэлээх эбэҥ эйигин биэс көстөөх ыраах орто оскуолаҕа ыытан, кыайан өйүөлээн үөрэттэриэхтэрэ суоҕа. Г. Колесов
   Манна [Ньурбаҕа] икки орто оскуола, улахан аэропорт баар. И. Данилов. Орто тарбах — киһи илиитин эбэтэр атаҕын ортоку тарбаҕа. ☉ Средний палец. Орто тарбаҕар биһилэхтээх эбит. Орто уҥуохтаах — дьон үксүн саҕа үрдүк уҥуохтаах. ☉ Среднего роста (о человеке)
   Кулуһун курдук көбүс-көнө, сып курдук быһыылаах-тутуулаах, уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
   Хаһан эрэ Никиитэлиин орто уҥуохтаах хатыҥыр кыыс кэлэрэ. Н. Лугинов. Орто үйэ- лэр — биһиги эрабыт V – ХVII үйэлэрэ (бу бириэмэҕэ феодализм сайда сылдьыбыта). ☉ Средние века
   Орто үйэттэн ордон хаалбыт Оройо аһаҕас тордох. Дьуон Дьаҥылы. Орто ходуһа уута — саас өрүс халаанын орто таһыма, үрдүк ходуһаҕа халыйбат уу. ☉ Весенний паводок среднего уровня
   «Быйыл өрүспүтүгэр орто ходуһа уута кэлэн ааста», — Дьуона оҕонньор аа-дьуо кэпсиир. «ХС»
   др.-тюрк., тюрк. орта, орто, орту