туохт.
1. Өрө көппөйөн, бүлтэйэ улаатан, томтойон таҕыс. ☉ Округло выпячиваться, надуваться, раздуваться
«Үксү үрбэккэ олор, эмээхсин!» — Сыллай Луха кыһыл сирэйэ үллэ түһээт, бардьыгынаан тоҕо барда. Амма Аччыгыйа
Көлөпүнэ [киһи аата] ыга кыыһырбыт, …… тымырдара лоппоһо үллүбүттэр. Н. Заболоцкай
Никифоров кинээс көй уоруктара харааран, үллэн көһүннүлэр. М. Доҕордуурап
Ырбаахыта, салгын киирэн, хабах курдук үллэн баран, төттөрү сосуһа сатыырга дылы эбит. М. Чооруоһап
2. Өрө дэбилийэн, үтэн таҕыс, эбиллэн кэл (хол., өрүс уутун этэргэ). ☉ Подниматься, переполняться (напр., об уровне речной воды)
Онуоха далла ураһа саҕа уу өрө үллэн таҕыста да, уҥуоргу очуос таас хайалар төбөлөрүн үрүт өттүнэн өрө ыһан күдээриттэ. Ньургун Боотур
Ойууру туоруурбутун кытта быһыт субу үллэ түстэ. Амма Аччыгыйа
Муора бэйэтэ туспа сокуоннаах: алта чаас устатыгар уута үллэр, эмиэ итиччэ кэмҥэ уостар. «ХС»
△ Өрө бурҕайан, мөлбөйөн таҕыс (буруо, туман туһунан). ☉ Подниматься клубами, клубиться (о дыме, тумане)
Хойуу буруо үллэн тахса-тахса, солооһуну үрдүнэн тэнийэн, үрэх диэки аллараа тунаара уһунна. М. Доҕордуурап
Чай кумахтаах хомоттон Туман үллэр киэһэ аайы. И. Гоголев
Күөлтэн уу сиигэ паар буолан үллэн олордо. «ХС»
3. көсп. Элбээ, дэлэй, өлгөм буол. ☉ Множиться, увеличиваться в числе, быть обильным
Үүппүт, арыыбыт Үллэн барда, Эппит, сыабыт Эбиллэн истэ. Саха нар. ыр. III
Ыаллар бары сайылыкка көспүттэр. Бастакы улуу тунах, үүт быйаҥа үлүннэ. М. Доҕордуурап
Үрэх алаас кытыыта Үтүмэн күөҕүнэн үллүөҕэ. С. Васильев
4. көсп. Кэҥээ, улаат, хаҥаа. ☉ Становиться больше, увеличиваться, раздуваться (напр., о количестве)
Аны кыһыҥҥа диэри ити ыстараабыҥ пиэнньэтэ үллэн, төһө-төһө буолуоҕун билэҕин дуо? Күндэ
Эмээхсин үллэн тахса турар сэһэнин кытта сэргэ бу аһылыгын эгэлгэтэ элбэҕин! Э. Соколов
Госагропром салайар аппараата олус үлүннэ. «Кыым»
♦ Иһэ үллэр (тымныйар, буһар) көр ис IV
Киитилэр түөкүн Сэбиэскэй былаас Силигилээн тупсубутун Истэн, иһэ үллэн, …… Кыыһыра санаан Хабырытта олорбута. Саха нар. ыр. III
Өндөрөй оҕонньор улам-улам иһэ үллэн барда. П. Ойуунускай
Иһэ үлүннэҕинэ көр ис IV. Чиэһинэйдээн [түүлээххин] судаарыстыбаҕа туттардаххына, иһэ үлүннэҕинэ аҕыс уон солкуобайга барыаҕа. В. Миронов. Төбөтө үллэр — тугу да быһаарар, толкуйдуур кыаҕа суох буолар. ☉ соотв. голова пухнет
Суруктары барытын төбөм үллүөр диэри ааҕан, түүн биир чааска дьиэбэр утуйа барбытым. В. Протодьяконов
Арыпыана төбөтө үллэн хаалыар диэри суулаах саахарын көрдүү сатаата. Н. Заболоцкай
Үллэ (үллэччи) кыыһыр көр кыыһыр. Биир киэһэ Арҕас ордуутугар кэлбитэ эмээхсинэ үллэ кыыһыран тоһуйда. Н. Лугинов
Кини быраатыгар күнүүлээн хайдах буолуон билбэккэ, үллэ кыыһырда. У. Ойуур. Үллэн олорор кэпс. — олус элбэх кэпсэтии-ипсэтии, айдаан, күүгээн буолар. ☉ Стоит большой шум, гвалт; ходят пересуды, досужие разговоры, сплетни
Сыгынньахтана туран иһиттэҕинэ, куукуна дьон саҥатынан үллэн олорор. Н. Лугинов
«Мандаарап туһунан кэпсээн күүгүнэс, бырабылыанньа үрдүнэн үллэн олорор», — Аргылов таһы сымыйалаан тыаһатта. В. Протодьяконов
Үрэх күөллэрэ …… мороду омуннаахтык, бокуойа суох хойуутук уруттуурунан үллэн олороро. «ХС»
Үллэр үйэтигэр (үйэтин тухары) көр үйэ. Бу букатын саллар сааһын, үллэр үйэтин тухары биир алтан харчылааҕы эргинэн эбиммэтэх, сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй, киһи киэнэ муҥутуур кэнэнэ оҕонньор! Амма Аччыгыйа
Кини саллар сааһыгар, үллэр үйэтигэр кыһыл оҕо минньигэс сытын-сымарын сүрэҕэр иҥэрэн эт-хаан астынар дьолун билбэтэх киһи. П. Аввакумов. Үллэр үөһэ фольк., поэт. — улахан өрүс сүрүн үөһүн саамай ортото. ☉ Стремнина фарватера большой реки
Үс үллэр үөстээх Өлүөнэ өрүстэн ордук Өҥнөөх-тоттоох Өрүс баарын өйдөөбөппүн. Саха фольк. Нохоо, эн тускунан сүрдээх-кэптээх сурахтар Бу эбэ хотун үллэр үөһүнэн Сарт кыыл буолан Сабырыйа көтөр буолбуттара ыраатта. И. Гоголев
Өлүөнэ эбэм үс үллэр үөһүнэн Үрүҥ сиэллэринэн өрүкүһэн, Кылбаһа сырсаллар маҥан муус аттар, Туйахтарын тыаһа бытарыттар. Л. Попов. Үллэ түс — эмискэ өрө оргуйа, кыынньа түс (туох эмэ саҥа-иҥэ, тыас-уус туһунан). ☉ Взорваться (от ярости, возмущения); разорвать тишину, вскипеть (о шуме-гаме, голосах)
Онно [оҕо охтубутугар] Саргы, урут этиһии диэни билбэт бэйэтэ, тыллаах ахан дьахтар курдук, эмискэ үллэ түспүтэ. Н. Лугинов
«Хантан биллиҥ, эйиэхэ араадьыйалаатылар?» — Даарыйа үллэ түстэ. А. Сыромятникова
Саала иһэ кыайыылааҕы эҕэрдэлиир хаһыынан үллэ түстэ. «ХС». Үллэ уой сүөл., сөбүлээб. — олус, аһара уой. ☉ Разжиреть, растолстеть
Биир Үөксүкү үөн курдук үллэ уойарыгар, хаһата хаҥыырыгар Сүүс Айаал кулут буолаллар. Суорун Омоллоон
Соҕотох оҕобун үлэҕэ умса анньан баран, бэйэм манна үллэ уойан олоруом үһү дуо? М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. үлэн ‘подниматься’, хак. үл ‘бежать через край (о жидкости)’