тыаһы үт. т. Иһит эркинигэр убаҕас охсуллар тыаһа. ☉ Звукоподражание плеску какой-л. жидкости в сосуде
Тар үөрэни чалыр-чулур кутаннар …… бор киһи быһыытынан бордурҕатан [барда]. П. Ойуунускай

тыаһы үт. туохт. Тугу эмэ улаханнык үрэн эрэр курдук тыаһат (хол., хойуу соҕус аһы эбэтэр итии чэйи киһи тыастаах баҕайытык сыпсырыйан иһэригэр). ☉ Издавать губами глуховатый, но интенсивный звук (напр., шумно вбирая сложенными в трубочку губами горячий суп или чай)
Махсыын, миин иһэн борулата-борулата, Саппырыан оҕонньору кытта үйэтигэр хайдах биирдэ иирсибитин …… туһунан сиһилии соҕус кэпсээтэ. А. Бэрияк
Туой көһүйэлээх суораты Туура салаан борулатта. Туос тууйастаах бутугаһын Туран эрэ ыйырбахтаата. К. Туйаарыскай. Тэҥн. бордурҕат

аат. Эти, сүөһү иһин кыра гына кырбаан оҥорбут миин эбэтэр оту, мас субатын үүккэ, тарга булаан буһарбыт ас. ☉ Похлёбка из мелко нарезанного мяса, потрохов рогатого скота; варево, приготовленное из сушёной мелко нарубленной съедобной травы или заболони, на молоке или тар
Сытыытык көрбүт-истибит хара бытыктаах эр киһи, торбос үтүлүктэри ньилбэгэр ууран олорон, үс атахтаах төгүрүк остуолга үөрэ иһэн бордурҕатар. Амма Аччыгыйа
«Таптыыр аһым тар хааһы, үтүө аһым оттоох үөрэ», — Ырыа Силип остуолга олорунан кэбистэ. М. Доҕордуурап
Өкүүскэ холумтан тумсугар хаҥас диэки боччук күөстэн үөрэ иһэ олорор. Эрилик Эристиин
◊ Бэс үөрэ көр бэс
Күнүскү бэс үөрэттэн ордорон кэбиспитин сылытан ийэтэ остуолга ууран биэрэр. Амма Аччыгыйа
Сааһыары бурдуктара тамты бүтэн, бэс үөрэ аһылыктаммыттара. Күндэ. Ис үөрэ — ынах сүөһү хара иһин кыра гына кырбаан оҥорбут миин. ☉ Похлебка из мелконарубленных потрохов рогатого скота
Ийэтэ туран ас тарта, Уйбаан саҥата суох минньигэс ис үөрэтин иһэн бурулата олордо. «ХС»
Көҕөлөҥ үөрэ көр көҕөлөҥ. Көҕөлөҥ үөрэҕэ көҕүйбүт, Оттоох үөрэҕэ умсугуйбут. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эригэр көҕөлөҥ үөрэтин аҕалан остуолугар ууран биэрэрэ. М. Доҕордуурап
Тар үөрэ көр тар. Астара да диэн судураай хааһы, тар үөрэтэ. А. Фёдоров
Кыһын киһи тар үөрэни иһэн баран от-мас тиэйэ бардаҕына, күөс быстыҥар тиийбэккэ ис-иһиттэн үллэүллэ титирэстээн, тоҥмутунан барар. А-ИМН ОЫЭБЫ
Таһаараары үөрэ көр таһаараары. Тары таптаабыт, Ымдааны ыймахтаабыт, Сиҥэни испит, Таһаараары үөрэни таптаабыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Таһаараары үөрэ — ууттан, үүттэн, тартан, оттон ытыйыллан оҥоһуллар. СЛ-8
Үөрэ ото — кыа диэн курдук. Аны ийэбит Айыына биһиккини батыһыннара сылдьан, үөрэ отун хомуйтарар. И. Федосеев
Суоракка бэс сутукатын, сайын муспут үөрэ отторун куттахтарына, син үссэммитэ буолан хоноллоро. А. Сыромятникова
Былыр бутугаска кииһилэни уонна үөрэ отун куталлара. Дьиэ к. Үөрэ хаа- һы — үөрэ отун, бэс сутукатын кутан буһарбыт бурдук хааһы. ☉ Мучная каша, сдобренная съедобными травами, сосновой заболонью
Бэс субатын хатара-хатара хааччынара. Кини ону кырбаан үөрэ хааһы буһарара. И. Данилов
Алексей Петрович оҕонньорго үөрэ хааһыны, суораты үссэнэн, хамначчыт буолан, өлөн-быстан эрэбит. ТГС ЫА
ср. др.-тюрк. йүгүр ‘просо’, алт. үре ‘кашица из толчёной крупы и молока’

аат.
1. кэпс. Иҥсэ көбүүтэ, аһара иҥсэрии. ☉ Обжорство, ненасытность, чрезмерное желание есть
Эһэ олус обото киирбит көрүҥнээх, ыт курдук кыҥнаҥныыр, санаабар балыктаах биэдэрэбин кыҥастаһар, сыраана таҥнары санньылыйар. Н. Заболоцкай
Обоппун кыайан туттумматым чахчы. Ф. Постников
Сордоҥ оботун омунугар Оннооҕор оҕотун ыйыстар. Айталын
2. көсп. Ымсыы, топпот-туолбат быһыы. ☉ Алчность, чрезмерная жадность
Уон тарбахпар оботто уган кулу, биэс тарбахпар мэнэгэйдэ кэбиһэн кулу. ПЭК ОНЛЯ I
Батталтан барҕарбыт кулаактар, Туолуо суох эһиги обоккут. Эрилик Эристиин
Бу дойдуга оҕуруктаах соҕус дьоннор оботторо оонньообута. П. Филиппов
♦ Обот-дугуй кымньыы фольк. — киһини дьулатар, олус тыастаах-уустаах, мэктиэтигэр уотунан уһуурар кымньыы. ☉ Вселяющий ужас, гудящий, высекающий искры кнут
Сол туран Суо Хотун дьаалы обургу Суостаах-суодаллаах, уоттаах-чолбонноох Обот-дугуй кымньыытынан Охсуолуу турара үһү. Саха фольк. Кыыс Чаҥыйдаан Хотун эбэ обургу Ордоотуу-ордоотуу уоттаах чолбонноох Обот-дугуй кымньыытынан Охсон аххан эрэр эбит. Саха нар. ыр. I. Обот иччитэ итэҕ. — иҥсэ иччитэ. Сахалар былыр оһох тыаһаатаҕына «обот иччитэ» иһиирэр дииллэрэ. Кинилэр санааларыгар, обот иччитэ, оһох оттулуннаҕына кэлэн, астарын «сүрүн» илдьэ барыан сөп. Ол иһин баар дьон улаханнык уһуннук иһиирэн биэрэллэрэ уонна этэллэрэ: «Мин ордук үчүгэйдик, күүскэ иһиирдим». Инньэ гыннахтарына аһыыр астара сылы быһа «кутун-сүрүн», иҥэмтиэтин сүтэрбэт диэн итэҕэйэ саныыллара. ☉ Дух жадности
В старину якуты, услышав треск в печи, говорили, что это свистит «дух жадности». Они верили, что в натопленном камельке появляется дух жадности, способный вытягивать сүр пищи, еды. Присутствующие при этом свистели так же, но более продолжительно и говорили: «Мой свист лучше и сильнее!» Они были уверенны, что если сделать так, то в течение года их пища сохранит свои жизненные силы. Былыр сахалар көмүлүөк оһох уота тыһырҕаан тыаһыырын «чупчуруйар», «обот иччитэ», «иһиирэр» дииллэрэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Обот (иҥсэ) кэбистэр көр иҥсэ. Иһим үллүөр диэри уу-хаар, соҕоон аһы иһэн бордурҕатабын да, ордук обот кэбистэрэн иһэбин. Ф. Постников. Обото көптө (хамсаата) кэпс. — иҥсэрдэ, ымсыырда. ☉ Проявлять жадность, алчность (букв. жадность его всплыла, зашевелилась)
Тууһу сиир табалар оботторо көбөр. ПСБ ГБҮ
Сарсыарда көөнньөрбөнү сиэтии сүөһүгэ олус туһалаах, иһин-үөһүн уһугуннарар, оботун көбүтэр. «Кыым»
Обото хамсаатаҕына охсуоланар кутуругун хомуна тардан кумуччу туттар. «ХС»
◊ Обот түү (быччархай) зоол. — кус, көтөр кутуругун төрдүгэр сыа быччархайын үрдүгэр үүнэр ньуолах түү. ☉ Шелковистый пух у основания хвоста птиц над сальными железами
Кус кутуругун төрдүгэр биир чөмөх ньуолах обот түүтүн быһа тардан быраҕар. Амма Аччыгыйа
[Чыычаах] түүтүн куурдуммут, тумсунан биирдии сыыйан ыраастаммыт, арыынан оҕунуохтаммыт, арыыта обот түүтүгэр баар. Суорун Омоллоон
Тирии быччархайдарыттан кутуругун төрдүгэр баар обот быччархайа эрэ сайдыбыт: ол быччархайыттан көтөр, тумсунан арыы таммаҕын ыган таһааран, түүтүн оҕунуохтанар. ББЕ З
ср. кирг. ободой ‘жадность, ненасытность’

сыһ.
1. Барыны бары хотор, сытыы буоларын курдук. ☉ Остро (наточить)
Сүөдэкэ оҕонньор эрдэ турсан, Сүгэтин сытыытык буруустаата. С. Васильев
Эн, маастар, быһаххын сытыытык буруустаа! «ХС»
2. Киһини хотутар курдук, тэһитэ кэйэр курдук ыарыылаахтык. ☉ С большой силой, остротой, резко
[Микиитэ] охторугар баттыы түстэҕэ буолуо, хаҥас бэрбээкэйэ сытыытык дьаралыйан ыалдьар, төбөтүгэр быыстала суох чуорааннар лыҥкынаһаллар. Амма Аччыгыйа
Тыал сытыытык быһыта биэртэлиир, эмиэ да намырыыр. АС НИСК
△ Хатаннык, киһи мэйиитигэр хатанардык. ☉ Пронзительно, так, чтобы резало слух (напр., свистеть)
Тогойкин кыһаннаҕына итиннээҕэр өссө сытыытык иһиирэр киһи этэ. Амма Аччыгыйа
Түннүккэ сытыытык чыскыытаан Таһырдьа силлиэ-тыал улуйар. Эрилик Эристиин
Ол баран истэҕинэ — кэнниттэн бэрт сүрдээх сытыытык ат туйаҕын тыаһа чыбыгырыы түстэ. Ньургун Боотур
△ Олус күүскэ, туймаарда (саба биэр — сыт туһунан). ☉ Опьяняюще, дурманяще (распространяться — о запахе)
От мүөттээх дыргыл сыта сытыытык аҥкылыйар. А. Фёдоров
Чуумпуга күн уота ордук күүскэ сырайарга, оттон сибэккилэр ордук сытыытык, минньигэстик дыргыйарга дылылар. ВЛ РБЫ
Охоноон сыппытын курдук балачча хамсаабакка сытта. Муннугар сир, сылгы киитин сыта сүр сытыытык, минньигэстик киирдэ. «ХС»
3. Сырдыктык, чаҕылхайдык. ☉ Ярко, ослепительно
Үрүҥнэр умаппыт отторо сытыытык сандаараннар, хаартан хараҥаны ыраахха диэри хастыы тарыйталаабыттар. Амма Аччыгыйа
Күлэр күн сытыытык Күөх сири убуруур. Күннүк Уурастыырап
Сир-дойду үрдүнэн сытыытык Эргиччи көрөллөр сулустар. П. Тобуруокап
4. Дириҥ иэйиилээхтик, тонолуппакка, тэһэ (көр). ☉ Выразительно, пронизывающе, острым цепким взглядом (смотреть)
Сытыытык көрбүт-истибит, хара бытыктаах эр киһи, үөрэ иһэн бордурҕатар. Амма Аччыгыйа
Миитэрэй хатыҥыр, сытыытык тэһэ көрбүт харахтаах, үгүс оҕо ортотуттан онуманы ойута биэртэлээн саҥарар сүр сытыы, дьиэс-куос курдук оҕо. Бэс Дьарааһын
Александр хараҕын ордук сытыытык, кырыктаахтык көрбүт этэ. М. Доҕордуурап
5. Олус биллэрдик, күүскэ, наһаа (хол., баҕар, аҕын). ☉ Сильно, глубоко, остро (чувствовать)
Аара табахтыахтарын сытыытык тэһэ астаран баҕардылар. И. Гоголев
Хаһааҥҥытааҕар да сытыытык кэмсинии, хомойуу ыган кэллилэр. Н. Лугинов
Тоҕо эрэ дойдубун, алааспын аһара сытыытык ахтан кэлэр буоллум ээ. «Сахаада»
6. көсп. Харса суох, хорсуннук, эрдээхтик. ☉ Смело, храбро, уверенно
Сөдүөччүйэ чуолкайдык, сытыытык, эмсэҕэлэтэрдик эппиэттэһэн иһэр. Амма Аччыгыйа
Саҥаны олохтооһуну утарарын холкуостаахтар сытыытык кириитикэлииллэр. А. Фёдоров. Поэзияҕа уһулуччу сытыытык киирбит, тахсыылаахтык үлэлээбит киһи — Эллэй. СГС ӨСҮДь
7. көсп. Кимиилээхтик, тыҥааһыннаахтык. ☉ Остро, требуя пристального внимания
Үлэһиттэр олохторун-дьаһахтарын усулуобуйатын боппуруостарын быһаарыы сытыытык турар. «Кыым»
Хаалан иһэр хаһаайыстыбалары бастыҥнар таһымнарыгар өрө көтөҕүү эппиэттээх соруга ордук сытыытык туруоруллар. «Кыым»
Театр репертуарын, драматургия тустарынан быһаччы кэпсэтиилэр хаһыаттарга сытыытык барбыттара. «ХС»